Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

అగస్త్యుడు పలికెను—హే భగవన్! రాజు దివోదాసుని కారణంగా త్రిలోచనుడు కాశీని ఎలా విడిచెను? మరియు మందరమునుండి ఎలా తిరిగి వచ్చెను? శ్రోతల ఆనందార్థం ఈ పవిత్రాఖ్యానాన్ని చెప్పుము, హే పూజ్యా।

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

స్కందుడు పలికెను—బ్రహ్మ వాక్య గౌరవంతో దేవుడు మందరానికి వెళ్లెను. ఆయన తపస్సుతో మందర పర్వతమూ సంతుష్టమయ్యెను।

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

విశ్వేశ్వర దేవుడు గిరిసుందరమైన మందరానికి వెళ్లినప్పుడు, గిరీశునితో పాటు సమస్త దేవతలూ కూడ వెళ్లిరి।

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

భూమిపై ఉన్న తన వైష్ణవ క్షేత్రాలను విడిచి, విష్ణువూ మందరానికి ప్రయాణమయ్యెను; అక్కడ దేవదేవుడు ఉమాధవుడు (ఉమాసహిత శివుడు) విరాజిల్లుచుండెను।

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

అప్పుడు గణేశుడుకూడా గాణపత్య క్షేత్రాలను విడిచి అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయెను. ఓ విప్రేంద్రా, నేనుకూడా వాటిని త్యజించి మందర పర్వతం వైపు వెళ్లితిని.

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

సూర్యుడుకూడా సౌర ఆలయాలను, వాటి పూజ్య నివాసాలను త్యజించి వెళ్లిపోయెను. ఇతర అమరులు కూడా భూమిపై తమ తమ స్థానాలను విడిచి వెళ్లిరి.

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

దేవసంఘాలు వెళ్లిపోయిన తరువాత భూమికి అధిపతి అయిన ప్రతాపశాలి దివోదాసుడు ఎటువంటి ద్వంద్వమూ కలతలూ లేక రాజ్యాన్ని పాలించెను.

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

అతడు వారాణసీలో కదలని రాజధానిని స్థాపించెను. మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ రాజు ధర్మమార్గంగా ప్రజలను పాలిస్తూ నగరాన్ని అభివృద్ధి పరచెను.

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

అతడు సూర్యునివలె దుర్జనుల హృదయములలోను నేత్రములలోను దహింపజేసెను; చంద్రునివలె సుహృదులూ స్వహితైషుల మనస్సులలో శీతలంగా నివసించెను.

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

అఖండుడై ఇంద్రసమాన అజేయుడై అతడు యుద్ధంలో కోదండాన్ని ఊపెను; పారిపోతున్న శత్రుసేన మేఘసమూహాలు చెల్లాచెదురై కనిపించెను।

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

అతడు ధర్మరాజునివలె జన్మించి ధర్మాధర్మ వివేచకుడయ్యెను; దండనార్హులు కానివారిని గౌరవించి, దండ్యులను కఠినంగా శిక్షించెను।

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

ధనంజయునివలె అతడు అనేక శత్రు అరణ్యాలను అధిగమించెను; పాశధారిలా దూరం నుండే శత్రుచక్రాన్ని బంధించెను।

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

అతడు పుణ్యజనాధీశుడై, శత్రు రాక్షసుల వినాశాన్ని వృద్ధి చేసెను; జగత్ప్రాణసమానుడై, జగత్ప్రాణరక్షణలో నిత్యం తత్పరుడయ్యెను।

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

అతడే రాజరాజుడై, సమస్త సజ్జనులకు ధనదాత అయ్యెను; యుద్ధంలో అతడు రుద్రమూర్తిగా దర్శనమిచ్చి శత్రువులకు భయంకరుడయ్యెను।

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

అతడు సమస్త దేవులలో తపోబలముచే దివ్యరూపశోభను పొందినవాడు. అందుచేత విశ్వేదేవులు అతనిని స్తుతించి నిరంతరం భజించి సేవించుచున్నారు॥

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

అతడు సాధ్యులకూ అందనివాడు, వసువులకన్నా అధికుడు. గ్రహశక్తులలో అతడు విగ్రహధారిగా నియమనశక్తిని ధరించుచున్నాడు; సదా ఉపకారి, అజస్రరూపభాగుడు॥

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

అతడు మరుద్గణాలను లెక్కించి నియంత్రించుచున్నాడు; తన గుణములతో తుషితులను తృప్తిపరచుచున్నాడు. అతడు సమస్త విద్యల ధారకుడు—విద్యాధరులలోనూ శ్రేష్ఠుడు॥

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

అతడు తన స్వగీతములతో గంధర్వుల గర్వమును కూడ నశింపజేశాడు. యక్షులు మరియు రాక్షసులు ఆ దుర్గమును కాపాడిరి—అది స్వర్గానికి సహోదరమై ఉన్నట్లు॥

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

నాగబలమును మించిన అతని శక్తి ఎదుట నాగులే ‘అనాగ’లవలె వశమయ్యారు. దానవులు మనుజాకారము ధరించి అతనికి సేవచేసిరి॥

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

యస్యునకు గుహ్యకులు మనుష్యుల మధ్య గుప్తచారులవలె సంచరిస్తారు. ఓ రాజా, మేము అసురులమూ మా స్వవైభవశక్తులతో నిన్ను సేవిస్తాము।

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

ఎందుకంటే నీ రాజ్యంలో మాకు దేవలోక నివాసమూ దుర్లభం. ఇక్కడ అతడు రాజుని గుర్రాలకు శిక్షణ ఇచ్చెను; పావమానుడు (వాయువు) మార్గమున నిలిచి తానే శీఘ్రుడై, శీఘ్రతను ప్రసాదించువాడగెను।

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

పర్వతదేహుడూ, ప్రకాశమయ దేహుడైన ఆ ప్రభువునుండి ఏనుగులు జన్మించాయి. ఆయన అజస్ర దానశీలతను చూచి ఇతరులూ దాతలవుతారు।

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

అతని ప్రాంగణంలో నిత్యం జ్ఞానులైన మంత్రులు, వీరయోధులు ఉంటారు. అతని ప్రజలు ఎక్కడా ఎవరివల్లా శాస్త్రబలంతోనూ శస్త్రబలంతోనూ జయింపబడరు।

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

ఆ రాజు రాజ్యంలో చూపు పరిధిలోనైనా శత్రుభావులు పుట్టరు. ద్వేషులు ఎల్లప్పుడూ ఆధారరహితులవుతారు; అందుచేత ప్రజలు సురక్షితంగా, తమ స్థానం కోల్పోకుండా ఉంటారు।

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

త్రిదివ స్వర్గంలోనూ దేవుల మధ్య నిజంగా కళావంతుడు ఒక్కడే; కాని భూమిపై ఆ భూభారవాహక రాజుని అధీనంలో సమస్త జనులు సిద్ధి-కళల నిలయములగుదురు।

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

స్వర్గంలో నిజంగా భోగము ఒక్కటే, అది కూడా అంగహీనమై అపూర్ణం; కాని ఆ భూమిలో అందరికీ అన్ని కామ్యభోగాలు సాంగోపాంగంగా సంపూర్ణంగా లభిస్తాయి।

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

అతని రాజ్యసీమలో ఎక్కడా ఒక్క ‘గోత్రభిత్’ (వంశవ్యవస్థను భంగపరచువాడు) కూడా వినబడడు; కాని స్వర్గంలో స్వర్గసభాధిపతి ‘గోత్రభిత్’ అని కీర్తింపబడును।

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

అతని రాజ్యంలో ‘క్షయము’ (హ్రాసము) అనే మాట ఎవరూ ఎప్పుడూ వినరు; కాని త్రివిష్టప స్వర్గంలో క్షపానాథుడు చంద్రుడు పక్షేపక్షం క్షీణించుచుండును।

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

స్వర్గంలో నవగ్రహములు ఉన్నవి; కాని అతని దేశప్రాంతములు నవగ్రహజనిత పీడా-విఘ్నముల నుండి విముక్తమై ఉంటాయి।

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

స్వర్గలోకంలో హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ) ఒక్కడే ప్రకాశిస్తాడు; కాని ఇక్కడ ఆ నగరవాసుల ప్రతి గృహంలో హిరణ్యగర్భసమానమైన ఐశ్వర్యం, కాంతి సర్వత్రా కనిపిస్తుంది।

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

స్వర్గంలో ‘సప్తాశ్వ’ కాంతిమంతుడైన సూర్యుడు ఒక్కడే అత్యంత ప్రకాశిస్తాడు; కాని ఆ నగరవాసులు ప్రతిదినం మెరిసే వస్త్రాలు ధరించి, అనేక అశ్వాలను కూడా కలిగి ఉంటారు।

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

స్వర్గంలో నిత్యంగా అప్సరసలు ఉన్నట్లే, ఆ నగరంలో కూడా నిత్య అప్సరసలు ఉంటారు; వైకుంఠంలో పద్మా ఒక్కటే, కాని అతనికి వంద పద్మాకరాలు—కమలసరోవరాలు—ఉన్నాయి।

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

ఆ గ్రామాలలో అన్యాయం లేదు; ఎక్కడా పీడించే రాజపురుషులు కనిపించరు; ఇక్కడ అయితే ఇంటింటా ధనదాతలా ధనసమృద్ధి ఉంది, స్వర్గంలో మాత్రం అలకాపతి కుబేరుడు ఒక్కడే ధనదాత।

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

ఈ విధంగా దివోదాసుడు కాశీలో రాజ్యాన్ని పాలించుచుండగా కాలం దినంలా వేగంగా గడిచిపోయింది; శరదృతువుల ఎనిమిది అయుతాలు—అంటే ఎనభై వేల సంవత్సరాలు—గడిచాయి।

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

అప్పుడు దేవగణులు, అతనికి ప్రతికారమును చేయదలచి, ధర్మమార్గానుసారులై, తమ గురువుతో కలిసి మంత్రణ చేసిరి।

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

ఓ మునీ! ధర్మాచారులైన—ప్రత్యేకించి మీ వంటి వారికే—దేవతలే తరచుగా మహత్తర ఆపదల పరంపరను కలిగిస్తారు।

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

ఆ భూపతి దుర్భర యజ్ఞకర్మల వల్ల కలిగిన ఘోర వ్యాధులతో బాధపడినప్పటికీ, ఆ ‘యజ్ఞభోజులు’ అతనికి నిజమైన సుహృదులు కాలేదు।

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

ఇతరుల మహిమను సహించలేకపోవడం స్వర్గవాసుల స్వభావమే; అట్లయితే బలి, బాణ, దధీచి మొదలైనవారిపై వారు అపరాధం చేయడం ఆశ్చర్యమేంటి?

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

ధర్మానుసరణలో కూడా అడుగడుగునా అంతరాయాలు కలుగుతాయి; అయినా ధర్మబుద్ధులు తమ ధర్మాన్ని విడువరు।

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

అధర్ములు కొన్నిసార్లు ధనధాన్యసమృద్ధితో వికసించినట్లు కనిపిస్తారు; కాని అధర్మఫలముచేతనే వారు చివరకు మూలముతో కూడి అధోగతిని పొందుతారు.

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

అతడు ప్రజలను తన స్వయంజన్మించిన కుమారులవలె పరిరక్షించెను; రిపుంజయునందు అధర్మసంచయం అణువంతైనా కలగలేదు.

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

అతడు షాడ్గుణ్యనీతిని తెలిసినవాడు, త్రిశక్తులతో బలపడిన మనస్సు కలవాడు, చతురుపాయాలలో నిపుణుడు; అతనిలో దేవతలు ఏ రంధ్రం—ఏ బలహీనతనూ—కనుగొనలేకపోయారు.

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

బుద్ధిమంతులైన దేవతలు కూడా ప్రతిఘటించుటకు సిద్ధపడ్డారు; అయినా ఆ అధిపతి అధికారానికి హాని చేయుటకు వారు అణువంతైనా ధైర్యం చేయలేకపోయారు.

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

అతని రాజ్యంలో పురుషులందరూ ఏకపత్నీవ్రతాన్ని ఆచరించేవారు; స్త్రీలలో ఎవ్వరూ పతివ్రతధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించేవారు కాదు.

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

ఆ రాజ్యంలో ఏ బ్రాహ్మణుడూ అనధ్యయనుడుగా లేడు; ఏ క్షత్రియుడూ శౌర్యహీనుడుగా లేడు; ఏ వైశ్యుడూ ధనార్జన-ధనపాలన కర్తవ్యాలలో అజ్ఞానుడుగా లేడు—ప్రతి వర్ణమూ తన ధర్మంలో స్థిరంగా నిలిచింది।

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

రాజు దివోదాసుని రాజ్యంలో శూద్రులు ఏకైక వృత్తిలోనే నిలిచారు—ద్విజుల సేవలో నిబద్ధులై—నియత కర్తవ్యాన్ని శ్రద్ధగా ఆచరించారు।

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

ఆ రాజ్యంలో బ్రహ్మచారులు తమ బ్రహ్మచర్యాన్ని అఖండంగా కాపాడుకున్నారు; నిత్యం గురుకులాధీనులై వేదగ్రహణ-ధారణలో తత్పరులై ఉండేవారు।

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

అతని రాజ్యంలో ఎక్కడ చూసినా గృహస్థులు అతిథి-ధర్మానికి ప్రవర్తకులై, ధర్మశాస్త్రంలో నిపుణులై, నిత్యం సద్ఆచారాన్ని అనుసరించేవారు।

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

ఆ రాజ్యంలో తృతీయాశ్రములైన వానప్రస్థులు వనవృత్తిని గౌరవించి, గ్రామవార్తల పట్ల నిరాసక్తులై, వేదం సూచించిన మార్గాన్ని అనుసరించేవారు।

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

అక్కడ యతులు సమస్త సంగాల నుండి విముక్తులు, నిష్పరిగ్రహులు, పూర్తిగా విరక్తులు; వాక్కు-మనస్సు-కర్మల దండనియమంలోనే సమృద్ధులు, సర్వథా నిస్పృహులు.

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

ఇతరులు—అనులోమ జన్ములైనా, ప్రతిలోమ జన్ములైనా—తమ పరంపరలో దర్శించిన మార్గాన్ని కించిత్తు కూడా విడువలేదు; వారసత్వ సదాచారాన్ని దృఢంగా నిలిపారు.

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

ఆ రాజ్యంలో ఎవ్వరూ సంతానహీనులు కాదు; ఎవ్వరూ—ధనహీనులైనా—జీవనోపాధి లేకుండా ఉండేవారు కాదు; అర్హతలేనివారిని సేవించేవారు లేరు, అకారణ అకాలమరణం ఎవరికీ కలగలేదు.

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

అక్కడ చాటువులు లేరు, వాచాళ గర్వోక్తులు లేరు; మోసగాళ్లు లేరు, హింసకులు లేరు; పాషండులు లేరు, భాండులు లేరు, పరిత్యక్త స్త్రీలు లేరు, మద్యాసక్త శౌండికులు లేరు.

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

ఎక్కడికక్కడ శ్రుతి ఘోష ప్రతిధ్వనించేది; అడుగడుగునా శాస్త్రవాదం/శాస్త్రచర్చ సాగేది; అన్ని చోట్ల సుభగ సంభాషణలు, ఆనందమయ మంగళగీతాలు వినిపించేవి.

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

అక్కడ వీణా-వేణు మధురనాదాలు, మృదంగాల సుమధుర స్వరాలు వినిపిస్తాయి; కానీ సోమపానం లేనిచోట ఎక్కడా పానగోష్ఠి శబ్దం చెవికి చేరదు।

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

మాంసాహారులు పురోడాశ యాగప్రసంగంలో మాత్రమే కనిపిస్తారు; ఇతర సమయాల్లో ఎప్పుడూ కాదు. ఆ దేశంలో జూదగాళ్లు లేరు, నీచ ఋణగ్రస్తులు లేరు, దొంగలు కూడా లేరు.

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

కుమారునికి తల్లిదండ్రుల పాదపూజే దేవపూజ. ఉపవాసమే అతని వ్రతం, అదే అతని తీర్థయాత్ర, అదే పరమ దేవారాధన.

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

స్త్రీలకు భర్త పాదపూజ, ఆయన వాక్యాలను శ్రద్ధగా వినడం (ధర్మం) అని చెప్పబడింది. అలాగే తమ్ముళ్లు నిరంతరం తమ అన్నను గౌరవిస్తారు.

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

భృతులు ఆనందంతో తమ స్వామి పాదపద్మాలను సేవిస్తారు. తక్కువ స్థితివారూ గుణగౌరవం వల్ల ఉన్నతుణ్ణి ప్రశంసిస్తారు.

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

మళ్లీ మళ్లీ, దినంలో త్రికాలములందు కాశీ దేవతలకు భక్తితో వరివస్య చేయబడుతుంది. ఎక్కడెక్కడా అన్ని పండితులు తమ మనోరథములకు తగినట్లు సత్కరింపబడుతారు.

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

పండితులచే తపోనిష్ఠులు ఆదరింపబడుతారు; తపోనిష్ఠులచే ఇంద్రియజయులు; ఇంద్రియజయులచే జ్ఞాననిష్ఠులు; జ్ఞానులచే శివయోగులు గౌరవింపబడుతారు.

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

మంత్రపూతమైన, మహార్హమైన, విధియుక్తంగా సుసంస్కృతమైన హవిస్సు వాడవుల ముఖాగ్నిలో అహర్నిశం ఆహుతిగా సమర్పింపబడుతుంది.

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

ఎక్కడ అడుగడుగునా వాపీ, కూపం, తడాగం, ఆరామం మొదలైన వాటి కర్తలు అనేకులు ఉంటారు; వారు శుచియైన, సమృద్ధమైన ద్రవ్యసంభారములతో యుక్తులై ఉంటారు.

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

ఏ రాజ్యంలో అన్ని జాతులు హృష్టపుష్టులుగా కనిపిస్తాయో, నిందార్హం కాని సేవావృత్తులతో సమృద్ధులై ఉంటాయో, అక్కడ వేటగాళ్లు మరియు కసాయులు ఉండరు.

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

ఇట్లుగా ఆ భూమిజ రాజుని చుట్టూ సర్వత్ర శుచివ్రతులై సంచరించే జాగరూక రక్షకులు, క్షణమాత్రం కనురెప్పలు మూసుకున్నా అనిమేషులవలె ఉండి, స్వల్పమైన చీలికనైనా పొందలేకపోయారు।

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

గురు పలికెను—సంధి, విగ్రహం; యానం, ఆసనం; ఆశ్రయం పొందుట, ద్వైధనీతిని ధారించుట—ఇవన్నీ ఆ రాజు ఎంతగా గ్రహించునో, ఇక్కడ మరెవ్వరూ అట్లుగా గ్రహించరు।

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

అప్పుడు అమరుల గురువు, అతనికి విరోధంగా చేయదలచిన దేవతలను ఉద్దేశించి పలికెను—ఆ రాజుని గురించి, అతడు అత్యంత ధర్మిష్ఠుడు, శ్రేష్ఠుడు, మంత్రవిద్యను తెలిసినవారిలో అగ్రగణ్యుడు।

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

ఆ భూభర్త ఆ దేవతలను భూమి నుండి వెలివేసినప్పటికీ, అక్కడ మా పక్షాన నిలిచే, మాపై అనురాగం కలిగిన వారు అనేకులు ఉన్నారు।

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

వారిలేక ఒక నిమిషమాత్రమైనా కాలం సుఖంగా గడవదు; మా పక్షానూ అతని పక్షానూ, ఆ వారే అక్కడ గౌరవింపబడుతున్నారు।

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

వారు నిత్యం అంతరంగములోనూ బాహ్యములోనూ సంచరిస్తారు; సంపూర్ణ విశ్వాసానికి ఆధారభూములు. వారు ఇక్కడికి వచ్చినప్పుడు మనకు ప్రియమైనది అంతా నిశ్చయంగా సిద్ధిస్తుంది.

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

గీష్పతి (బృహస్పతి) పలికిన మాటలను విని దేవతలందరూ ఆయన ఉద్దేశాన్ని గ్రహించారు. అందుచేత అంతర్భహిశ్చరులను అభినందించి అందరూ—‘అలానే జరుగుగాక’ అని సమ్మతించారు.

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

అప్పుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) తన ఎదుట నిలిచిన వీతిహోత్రుని పిలిపించి, మహా గౌరవంతో మధుర వాక్యాలతో పలికాడు.

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

‘హే హవ్యవాహన (అగ్ని)! అక్కడ స్థాపితమైన నీ రూపాన్ని ఆ రాజు అధికార పరిధి నుండి త్వరగా ఉపసంహరించు.’

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

ఆ రూపం ఉపసంహరించబడినప్పుడు ప్రజలలోని సమస్త శ్రేష్ఠ క్రమం నశిస్తుంది. హవ్య-కవ్య కర్మలు లేని వారై, ఆ రాజు పాలనలో వారు నిర్లక్ష్యము మరియు అవ్యవస్థలో పడిపోతారు.

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

ప్రజలు విరక్తులైనప్పుడు—రాజ్యం కామధేనువలె కోరిన ఫలములన్నీ ఇచ్చేదైనప్పటికీ—కష్టపడి సంపాదించిన ‘రాజా’ అనే బిరుదు కూడా అర్థహీనమైపోతుంది।

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

ప్రజలను రంజింపజేసి పోషించుట వలననే ‘రాజా’ అని పిలుస్తారు—ఇది స్థిరమైన అర్థం. ఆ బంధం, ఆ అర్థం నశిస్తే రాజ్యమే నశిస్తుంది।

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

ప్రజలు లేని రాజు, కోశం-దుర్గం-సైన్యం మొదలైన వాటితో సమృద్ధుడైనా, త్వరలోనే నశిస్తాడు—కూలుతున్న నది ఒడ్డున నిలిచిన చెట్టువలె।

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

మహీపతికి త్రివర్గసాధనానికి మొదటి కారణం ప్రజలే. ప్రజల జీవనోపాధి క్షీణిస్తే ధర్మ-అర్థ-కామములు తానే తగ్గిపోతాయి।

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

త్రివర్గం క్షీణించినప్పుడు, ఇహలోక-పరలోకములకు సంబంధించిన మనిషి గతి కూడా క్షీణిస్తుంది।

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

ఇంద్రుని వచనముచే, యోగమాయాబలసంపన్నుడైన వహ్ని క్షణములో భూమండలమునుండి తన స్వరూపమును వెనక్కి లాగి తీసికొనెను।

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

వజ్రధారి ఇంద్రుని వచనముచే ప్రభువైన వహ్ని కేవలం త్రేతాగ్నినే కాక, తన స్వశక్తితో కూడిన జఠరాగ్నినీ తీసికొని పోయెను।

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

వహ్ని స్వర్గలోకమునకు వెళ్లిన తరువాత మధ్యాహ్నము వచ్చినప్పుడు, రాజు త్వరగా మధ్యాహ్నిక కర్మను ముగించి భోజనమండపములో ప్రవేశించెను।

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

అప్పుడు రాజమహానసాధికారులు మళ్లీ మళ్లీ వణుకుతూ, ఆకలితో బాధపడుతున్న రాజునకు కూడా ఈ విషయమును మృదువుగా నివేదించిరి।

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

సూపకారులు పలికిరి—హే సూర్యునికన్నా అధిక తేజస్సుగలవాడా! హే ప్రతాపముచే అగ్నినీ జయించినవాడా! హే ఆకస్మిక విపత్తులను నివారించుటలో నిపుణ పండితా! మేము చిన్న వినతిని సమర్పించదలచితిమి।

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

హే రాజా, మీరు మా మాట వినీ మాకు అభయ-రక్షా దక్షిణను ప్రసాదిస్తే, మేము కరసంపుటం కట్టి చేతులు జోడించి వినయంగా నివేదిస్తాము।

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

రాజు భ్రూసంకేతమాత్రంతో ఆజ్ఞ పొందీ—అనుమోదనతో ప్రసన్నమైన ముఖాన్ని చూచి—రాజపాకశాలాధికారులు మృదువుగా నివేదించారు।

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

హే నాథా, మాకు తెలియదు; మీ ప్రతాపభయంతో మేము వణికిపోతున్నాము। ఏ కుసృత్యమార్గమో, ఏ కారణమో తెలియదు—పురాతనంగా నగరంలోని జ్ఞానీ వైశ్వానరుడు (పవిత్ర అగ్ని) ఎలా అదృశ్యమయ్యాడో।

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

అగ్నియే క్షీణమైతే వంటక్రియ ఎలా జరుగుతుంది? అయినా సూర్యపాకం ద్వారా కొంత వంట సిద్ధమైంది।

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

ప్రభువు ఆజ్ఞను పొందిన వెంటనే దానిని ఇక్కడికే తక్షణం తీసుకొస్తాము; హే భూజా, నేడు పక్తి (భోజనవ్యవస్థ) నిశ్చయంగా శుభమని మేము భావిస్తున్నాము।

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

మోహితులైన వారి మాటలు విని ఆ మహాత్ముడు, మహామతి రాజు మనసులో ఆలోచించాడు—“నిశ్చయంగా ఇది దేవతల కృతమే.”

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

అక్కడ క్షణమాత్రం పరిశీలించి అతడు తపోబలంతో చూశాడు—హుతభుక్ అగ్నిదేవుడు కేవలం తన నివాసాన్ని విడిచిపెట్టలేదు; ఉదరగుహల వంటి అంతర్గత కందరాల్లోకి ప్రవేశించాడు.

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

నిజంగా అతడు ఈ లోకాన్ని విడిచి దేవలోకానికి వెళ్లాడు. “అలా అయితే సరే; మేము అగ్నిలో ప్రవేశించాము—ఇక్కడ మాకు నష్టం ఏముంది?”

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

వారి స్వంత ఆలోచన-యుక్తుల వల్లనే దేవతలకు ఈ నష్టం వచ్చింది. రాజ్యం వారి బలంపైనే నిలుస్తే, నేను దీనిని నా రాజ్యమని ఎందుకు స్వీకరించాను?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

“మహాన పితామహుడు బ్రహ్మ గౌరవంతో దీనిని స్థాపించి ప్రసాదించాడు.” ఇలా మధ్యలోకాధిపతి శతక్రతు (ఇంద్రుడు) ఆలోచిస్తుండగా (కథ కొనసాగుతుంది).

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

పౌరులు గ్రామదేశపు మనుష్యులతో కలిసి ద్వారమున చేరిరి. తరువాత ద్వారపాలుడు రాజాజ్ఞచే వారిని అంతఃపురమున ప్రవేశింపజేసెను.

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

యథాశక్తి యథార్హమైన ఉపహారములు సమర్పించి వారు ‘భూమివజ్రుడు’ అయిన రాజునకు ప్రణామము చేసిరి. వారిలో కొందరిని రాజు స్నేహాదరభరిత వాక్యములతో సంభాషించెను.

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

కొందరిని రాజు పైకి లేపిన దృష్టితో, మరికొందరిని చేతి సంకేతంతో పంపివేసెను—గౌరవమును ముందుంచి.

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

రత్నకాంతి మరియు దీప్త అలంకారముల మధ్య వారు అందరూ ప్రకాశించి తమ తమ స్థానములలో నిలిచిరి. శతదండములపై స్థాపితమైన రాజఛత్రపు ఆ మంగళకర ఛాయలో—దేవవృక్షసౌరభమునకన్నా మించిన సుగంధముతో—వారు హర్షముతో నిలిచిరి.

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

అప్పుడు ప్రజాపతి రాజు వారి ముఖభావచ్ఛాయచే ప్రేరితుడై పలికెను. వారి అభిప్రాయమును గ్రహించి పౌరులు భయరహితులై వినిరి.

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

మా వంశానికి మూలాధారుడైన భాస్కరుడు నిశ్చయంగా పూజ్యుడు. ఆయన ఇక్కడ సుఖంగా నివసించుగాక, స్వేచ్ఛగా రాకపోకలు చేయుగాక।