Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

స్కందుడు పలికెను—ఇలా గృహస్థాశ్రమంలో నివసించిన బ్రాహ్మణుడు రెండవ ఆశ్రమాన్ని పూర్తిచేసి, ముడతలు మరియు తెల్లజుట్టుతో గుర్తింపబడినప్పుడు, మూడవ ఆశ్రమమైన వానప్రస్థంలో ప్రవేశించాలి।

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

పిల్లలు, మనవళ్లు సుస్థిరంగా ఉన్నారని చూసి, గ్రామ్యమైన (సాంసారిక) ఆహారాన్ని విడిచిపెట్టి, భార్యను కుమారుల సంరక్షణకు అప్పగించాలి; లేక భార్యతో కలిసి వనంలో ప్రవేశించాలి।

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

చర్మం, వల్కలవస్త్రాలు ధరించి, పవిత్ర అగ్నిని కాపాడుతూ, వన్యాహారంతో జీవించాలి; జటాధారిగా ఉండి ఉదయం-సాయంత్రం స్నానం చేసి, వ్రతానుసారం గడ్డం, జుట్టు, గోర్లు, దేహరోమాలను కత్తిరించకూడదు।

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

శాకాలు, మూలాలు, ఫలాలతోనే జీవించినా పంచమహాయజ్ఞాలను విస్మరించకూడదు; మరియు నీరు, మూలాలు, ఫలాల భిక్షతో భిక్షువులను, అతిథులను పూజించి సత్కరించాలి।

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

అవసరం లేని దానాన్ని స్వీకరించని వాడై, తానే దాతగా ఉండాలి; ఇంద్రియనిగ్రహంతో స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి; అలాగే విధిపూర్వకంగా వైతానిక కర్మాలలో ఆహుతులు సమర్పించి, నియమానుసారం అగ్నిహోత్రం చేయాలి।

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

తానే తెచ్చిన మున్యన్నంతో పురోడాశములను (యజ్ఞకేకులను) సిద్ధం చేయవలెను; తానే చేసిన ఉప్పు, ఘృతాది స్నేహము మరియు ఫలరసములతో భుజించవలెను।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

చెలు, శిగ్రు, అలాగే కవకము (పుట్టగొడుగులు), మాంసము, మధువు వీటిని వర్జించవలెను; ఆశ్విన మాసంలో ముందుగా నిల్వచేసిన మున్యన్నమును కూడా త్యజించవలెను।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

గ్రామ్య ఫలమూలములను, అలాగే నాగలితో పండిన ధాన్యమును త్యజించవలెను; ఉలుక-ముసలితో దంచువాడిగా గాని, రాళ్లతో రుబ్బువాడిగా గాని జీవించవలెను।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

అదే రోజున సేకరించి అదే రోజున వినియోగించువాడిగా గాని, లేదా ఒక నెల నిల్వచేసేవాడిగా గాని ఉండవలెను; లేక మూడు, ఆరు, పన్నెండు నెలలకు సరిపడ అన్నం, ఫలాలు, మూలాలు మొదలైనవి సేకరించువాడిగా ఉండవలెను।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

అతడు నక్తాశీగా (రాత్రి మాత్రమే భుజించేవాడిగా) గాని, అంతరాలతో భుజించేవాడిగా గాని, లేదా ప్రతి ఆరవ కాలంలో మాత్రమే భుజించేవాడిగా గాని ఉండవలెను; లేదా చాంద్రాయణ వ్రతధారిగా, పక్షానికి ఒకసారి భుజించేవాడిగా, లేదా నెలకు ఒకసారి భుజించేవాడిగా ఉండవలెను।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

వైఖానస వ్రతంలో స్థిరుడై, ఫలమూలాహారంతో ఉన్నా, తపస్సుతో దేహాన్ని నియమించి, విధిపూర్వకంగా పితృదేవతలకును దేవతలకును తర్పణమిచ్చి తృప్తిపరచాలి।

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

అంతరాగ్నిని ఆత్మలో స్థాపించి, నివాసం లేనివాడై సంచరించాలి; కేవలం ప్రాణయాత్రార్థం కోసం అరణ్యవాసి తపస్వుల వద్ద భిక్షను యాచించాలి।

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

అరణ్యంలో నివసిస్తూ గ్రామం నుండి ఆహారాన్ని తెచ్చుకొని కేవలం ఎనిమిది ముద్దలే భుజించాలి. ఈ విధంగా వనాశ్రమి బ్రాహ్మణుడు బ్రహ్మలోకంలో గౌరవింపబడతాడు।

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

ఆయుష్షులో మూడవ భాగాన్ని అరణ్యంలో గడిపి, తరువాత నాలుగవ భాగంలో సమస్త సంగాసక్తులను విడిచి, పరివ్రాజకుడై సంచరించాలి।

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

త్రివిధ ఋణాలను తీర్చక, సంతానాన్ని పొందక, యజ్ఞకర్మలను అనుష్ఠించకనే మోక్షాన్ని కోరితే, అతడు అధోగతికి చేరుతాడు.

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

భ్రూమధ్యంలో వాయుతత్త్వాన్ని అంజనంలా నల్లగా, వృత్తాకారంగా ధ్యానించి, ఈశదేవతాధిష్ఠితమైన ‘యం’ బీజాక్షరాన్ని స్మరించువాడు ప్రాణవాయువును జయించును.

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

అతడు నిత్యం ఒంటరిగా సంచరించాలి; బాహ్యాగ్ని నిలుపకూడదు, స్థిర నివాసం కలిగియుండకూడదు. సిద్ధ్యర్థం సహచరుల్లేకుండా ఉండి, అన్నం కోసం మాత్రమే గ్రామాన్ని ఆశ్రయించాలి.

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

యతి ఎప్పుడూ జీవితం గానీ మరణం గానీ కోరకూడదు. సేవకుడు యజమాని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూసినట్లు, అతడు కాలాన్నే నిరీక్షించాలి.

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

ఎక్కడైనా మమకారరహితుడై, ఎక్కడైనా సమత్వంతో యుక్తుడై, వృక్షమూలాన్ని నివాసంగా చేసుకొనిన మోక్షార్థి ఇక్కడ ప్రశంసింపబడును.

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ధ్యానం, శౌచం, భిక్ష, నిత్య ఏకాంతశీలత—ఇవి యతి యొక్క నాలుగు కర్మలు; ఐదవది అతనికి వర్తించదు.

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

వర్షాకాలంలోని నాలుగు నెలలు యతి ఎక్కడికీ సంచరించకూడదు; ఎందుకంటే ఆ సమయంలో విత్తనాంకురాలు మరియు సూక్ష్మజీవులకు హింస కలగే అవకాశం ఉంటుంది।

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

అతడు నడిచేటప్పుడు జీవులను తప్పించుకుంటూ జాగ్రత్తగా నడవాలి; వస్త్రంతో వడకట్టిన నీటిని త్రాగాలి; ఎవరికీ కలత కలగని మాటలు పలకాలి; ఎక్కడైనా ఎవరి మీదైనా కోపపడకూడదు।

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

అతడు ఆత్మనే సహచరంగా చేసుకొని జీవించాలి—ఆశ్రయాపేక్షలేని వాడై; నిత్యం అధ్యాత్మసాధనలో నిమగ్నుడై; జుట్టు, గోర్లు చిన్నగా ఉంచి; ఇంద్రియనిగ్రహంతో ఉండాలి।

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

అతడు కుసుంభరంగు వస్త్రం ధరించి, దండాన్ని ధరించి, భిక్షతో జీవించి, కీర్తిని వదలాలి. అతనికి సొరకాయ, చెక్క, మట్టి లేదా వెదురు పాత్ర శ్రేయస్కరం; ఐదవ రకం అనుమతించబడదు।

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

భిక్షువు ఎప్పుడూ లోహపాత్రను స్వీకరించకూడదు. అతడు రోజురోజుకు ఇక్కడక్కడ వరాటకాలు (కౌడీలు) సేకరించాలి।

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

ఇది సనాతన శ్రుతి ఉపదేశము—హృదయంలో స్నేహరంజిత (కామమిశ్ర) భావంతో ఎవడైనా ఒకసారి స్త్రీని చూచినచో, అది వెయ్యి గోవుల వధసమానమైన పాపమగును.

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

రెండు కోట్లు బ్రహ్మకల్పకాలము అతడు కుంభీపాక నరకంలో బాధ అనుభవిస్తాడు—ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి రోజుకు ఒక్కసారే భిక్ష చేయాలి; అందులో విస్తారమూ ఆడంబరమూ చేయకూడదు.

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

పొయ్యిలో పొగ లేక, ముసలి నిలిచిపోయి, నిప్పు చల్లారిపోయి, జనులు భోజనం చేసి, పాత్రల మ్రోగుడు ఆగినప్పుడు—యతి నిత్యం భిక్షార్థం వెళ్లవలెను.

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

అల్పాహారిగా, ఏకాంతవాసిగా, ఇంద్రియవిషయాలలో లోభరహితుడిగా, రాగద్వేషముల నుండి విముక్తుడిగా ఉన్న భిక్షువు మోక్షానికి యోగ్యుడగును.

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

కాని యతి ఏదైనా ఆశ్రమంలో ఒక ముహూర్తమైనా విశ్రాంతి పొందితే, అతనికి అనేక ఇతర నియమాలెందుకు? అతడు కృతకృత్యుడగును.

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

గృహస్థుడు మరణాంతం వరకు సంచయించిన పాపమంతటినీ, ఒక్క రాత్రి మాత్రమే నివసించిన యతి కూడా నిశ్చయంగా సమస్తం దహింపజేస్తాడు।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

వృద్ధాప్యపు ఆధిపత్యాన్ని, రోగపీడతో అసహ్యమైన స్థితిని చూసి; దేహత్యాగాన్ని, మళ్లీ గర్భప్రాప్తిని, గర్భంలోని దారుణ కష్టాన్ని చూసి—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

వివిధ యోనుల్లో నివాసం, ప్రియులతో వియోగం, అప్రియులతో సంయోగం, మరియు అధర్మం వల్ల పుట్టే దుఃఖం—

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

మళ్లీ నరకవాసం, వివిధ నరకాలలో అనేక యాతనలు—ఇవి కర్మదోషాల వల్ల పుట్టినవి; మనుష్యుల గతి అనేక విధాలుగా ఉంటుంది।

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

దేహాల అనిత్యతను, పరమాత్ముని నిత్యతను చూచి, ఏ ఆశ్రమంలో ఉన్నా అక్కడే మోక్షార్థం యత్నించాలి।

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

‘కరపాత్రి’ అని ప్రసిద్ధులై, భిక్షాపాత్రం లేనివారు—వారికి పుణ్యం దినదినమూ శతగుణంగా వృద్ధి చెందుతుంది.

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

ఇలా క్రమంగా నాలుగు ఆశ్రమాలను యథావిధిగా ఆచరించి, ద్వంద్వరహితుడై సంగత్యాగం చేసిన పండితుడు బ్రహ్మసాక్షాత్కారానికి యోగ్యుడవుతాడు.

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

కుబుద్ధులకైతే అసంయతమైన ఆత్మ బంధనానికి కారణమవుతుంది; కానీ అదే ఆత్మ ధీమంతులచే సంయమింపబడితే నిర్మలమైన, నిరామయమైన పదాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

శ్రుతి, స్మృతి, పురాణాలు; విద్యలు మరియు ఉపనిషత్తులు; శ్లోకాలు, మంత్రాలు, భాష్యాలు, ఇంకా ఎక్కడైనా ఉన్న ఇతర వాంగ్మయం—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

వేదానువచన జ్ఞానం, బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, దమం; శ్రద్ధతో ఉపవాసం మరియు ఆత్మస్వాతంత్ర్యం—ఇవే ఆత్మజ్ఞానానికి కారణాలు.

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

ఆత్మనే అన్ని ఆశ్రమధర్మాలలో నిలిచినవారు నిజంగా తెలుసుకోవలసినది. దానిని శ్రవణం చేసి, తరువాత మననం చేసి, చివరికి యత్నంతో ప్రత్యక్షంగా దర్శించాలి.

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

ఆత్మజ్ఞానంతో మోక్షం కలుగుతుంది; కానీ ఆ జ్ఞానం యోగం లేకుండా రాదు. ఆ యోగం దీర్ఘకాల అభ్యాసంతోనే సిద్ధిస్తుంది.

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

కేవలం అరణ్యాశ్రయం వల్ల యోగం రాదు; అనేక గ్రంథాల చింతన మాత్రంతోనూ కాదు. దానాలు, వ్రతాలు, తపస్సులు లేదా యజ్ఞాల వల్ల మాత్రమే యోగం సిద్ధించదు.

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

కేవలం పద్మాసనం వల్ల యోగం రాదు; ముక్కు చివరపై దృష్టి నిలిపినంత మాత్రాన కూడా కాదు. శౌచక్రియల వల్ల కాదు, మౌనం వల్ల కాదు, కేవలం మంత్రారాధన వల్ల కూడా కాదు.

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

నిబద్ధమైన ప్రయత్నం, నిరంతర అభ్యాసం, అదే లక్ష్యంపై దృఢనిశ్చయం, మరియు మళ్లీ మళ్లీ నిరుత్సాహపడని పట్టుదలతో యోగం సిద్ధిస్తుంది—ఇతరథా కాదు.

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

ఎవడు నిత్యం ఆత్మలోనే ఆనందిస్తాడో, ఆత్మతోనే సహవాసం చేస్తాడో, ఆత్మలోనే పరిపూర్ణ తృప్తి పొందుతాడో—అతనికి యోగసిద్ధి దూరం కాదు.

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

ఇక్కడ ఆత్మను తప్ప ‘రెండవది’ ఏదీ చూడనివాడు, ఆత్మలోనే రమించేవాడు—యోగులలో అధిపతిగా నిలిచి, ఈ జన్మలోనే బ్రహ్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందుతాడు.

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

బుద్ధిమంతులు యోగమని ఆత్మ–మనస్సుల సంయోగాన్ని చెబుతారు; మరికొందరు ప్రాణ–అపానాల సమసంయోగాన్నీ ‘యోగం’ అంటారు.

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

అపండితులు ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినదాన్నీ ‘యోగం’ అంటారు; కానీ విషయాసక్త చిత్తులకైతే జ్ఞానం, మోక్షం రెండూ దూరమే.

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

మనస్సు యొక్క అణచలేని వృత్తులు శాంతించేవరకు యోగం గురించి ఎవరు ఏమి చెప్పగలరు? అంతవరకు యోగం సమీపమవడం ఎలా?

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

మనస్సును వృత్తిరహితంగా చేసి, క్షేత్రజ్ఞుడైన పరమాత్మలో ఏకీకృతం చేస్తే విముక్తి పొందుతాడు; అటువంటి వాడే ‘యోగయుక్తుడు’ అని చెప్పబడును.

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

అన్ని ఇంద్రియద్వారాలను బహిర్ముఖత నుండి అంతర్ముఖంగా మళ్లించి, ఇంద్రియసమూహాన్ని మనస్సులో లీనంచేసి, మనస్సును ఆత్మలో యోగించాలి.

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

సర్వ భావబంధాల నుండి విముక్తమైన క్షేత్రజ్ఞుని బ్రహ్మలో స్థాపించాలి; ఇదే ధ్యానం, ఇదే యోగం—మిగతావన్నీ గ్రంథవిస్తారమే.

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

సర్వలోకాలలో లేనిదాన్ని ‘ఉంది’ అని చెప్పడం విరోధమే; అయినా అది చెప్పబడినప్పుడు, అది ఇతరుని హృదయంలో నిలిచిపోతుంది.

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

ఆ బ్రహ్మం స్వయంసంవేద్యం—కుమారి తనలోనే స్త్రీసుఖాన్ని తెలిసికొనునట్లు; అయోగి దానిని ఎరుగడు, జన్మాంధుడు దీపాన్ని ఎరుగనట్లే.

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

నిత్యాభ్యాసంలో నిమగ్నుడైనవానికి ఆ తత్త్వం స్వయంగా అనుభవమవుతుంది. దాని సూక్ష్మత్వం వల్ల సనాతన పరబ్రహ్మను సూచించలేము, నిర్వచించలేము.

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

నీరు క్షణమాత్రమూ స్థిరంగా ఉండనట్లే, వాసనల గాలికి తాకి చిత్తం చంచలమవుతుంది. అందువల్ల ఆ చిత్తంపై యథాతథంగా నమ్మకం పెట్టకూడదు.

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

కాబట్టి చిత్తస్థైర్యం కోసం ప్రాణవాయువును నియంత్రించాలి. శ్వాసనియంత్రణార్థం షడంగ యోగాన్ని సమ్యక్‌గా అభ్యసించాలి.

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

ఆసనం, ప్రాణసంరోధం, ప్రత్యాహారం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి—ఇవే యోగానికి ఆరు అంగాలు అని చెప్పబడినవి.

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

ఇక్కడ ఆసనాలు జీవుల గతి-విధానాలంతగా అనేకం. అయినా ఈ ‘సిద్ధాసనం’ అని ప్రకటించబడింది; ఇది యోగికి యోగసిద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

దీనిని నిత్యం అభ్యసించుటవలన శరీరానికి దృఢత్వమును బలమును పొందును।

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

కుడి పాదాన్ని ఎడమ తొడపై ఉంచి, తరువాత ఎడమ పాదాన్ని కుడి తొడపై ఉంచుట—యోగవేత్తలు దీనిని పద్మాసనమని చెప్పుదురు।

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

తరువాత దృఢబంధమును తెలిసినవాడు రెండు చేతులతో రెండు పాదాల బొటనవేళ్లను బలంగా పట్టుకొనవలెను; ఈ పద్మాసనాభ్యాసముతో శరీరం దృఢమగును।

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

లేదా ఏ ఆసనంలో అతనికి సహజంగా సౌఖ్యం కలుగుతుందో—స్వస్తికాసనాది—అందులో కూర్చొని యోగవేత్త యోగాన్ని ఆచరించవలెను।

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

దానిని పొందిన తరువాత మరల తిరిగి రాడు, దానిని పొందిన తరువాత శోకించడు—ఓ కలశోద్భవ అగస్త్యా—అది షడంగయోగముచే లభించును।

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

వెండ్రుకలు, బూడిద, పొట్టు, బొగ్గు, ఎముకలు మొదలైన వాటితో కలుషితమైన, దుర్వాసన గల లేదా జనం రద్దీగా ఉండే ప్రదేశంలో సాధన చేయకూడదు.

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

సకల ఆటంకాలు లేని, అన్ని ఇంద్రియాలకు సుఖాన్నిచ్చే, మనస్సును ప్రశాంతంగా ఉంచే, పూలమాలలు మరియు ధూపం సువాసనలతో నిండిన ప్రదేశంలో సాధన చేయాలి.

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

మరీ కడుపు నిండినవాడు, ఆకలితో ఉన్నవాడు, మలమూత్ర బాధ ఉన్నవాడు, ప్రయాణ బడలిక ఉన్నవాడు లేదా చింతతో ఉన్నవాడు యోగాభ్యాసం చేయకూడదు.

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

నీరు లేదా నిప్పుకు మరీ దగ్గరగా, పాత అడవి లేదా గోశాలలలో, దోమలు, పురుగులు ఎక్కువగా ఉన్న చోట, చైత్యము లేదా కూడలిలో సాధన చేయకూడదు.

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

కళ్ళు మూసుకుని, సత్వగుణంలో స్థిరపడి, పళ్ళతో పళ్ళను తాకకుండా, నాలుకను అంగిలికి ఆనించి, నోరు మూసుకుని నిశ్చలంగా ఉండాలి.

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

ఇంద్రియసమూహాన్ని బాగా నియమించి, అతి తక్కువగానూ అతి ఎత్తుగానూ కాని ఆసనంలో కూర్చొని, సాధకుడు ముందుగా మధ్యమ విధానంతో, తరువాత ఉత్తమ విధానంతో ప్రాణాయామాన్ని ప్రారంభించాలి।

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

ప్రాణవాయువు కదిలితే సమస్తమూ చంచలమవుతుంది; అది స్థిరమైతే సమస్తమూ స్థిరమవుతుంది. అందువల్ల వాయునిరోధం ద్వారా యోగి స్తంభంలా అచల స్థైర్యాన్ని పొందుతాడు।

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

దేహంలో ప్రాణం ఉన్నంతవరకు దానినే ‘జీవితం’ అంటారు; అది బయటకు వెళ్లినప్పుడు మరణం. కాబట్టి ప్రాణాన్ని శాసించి నియంత్రించాలి।

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

దేహంలో వాయువు బంధింపబడి ఉన్నంతవరకు, చిత్తం బాహ్య ఆధారంలేక స్థిరంగా ఉన్నంతవరకు, దృష్టి భ్రూమధ్యంలో నిలిచినంతవరకు—అప్పుడు కాలభయం (మరణభయం) ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

కాలభయంతో బ్రహ్మదేవుడుకూడా ఎల్లప్పుడూ ప్రాణాయామాన్ని ఆచరించాడు. యోగులు సమ్యక్ ప్రాణనియంత్రణ ద్వారా సిద్ధిని పొందుతారు।

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

మంద (ఆరంభ) ప్రాణాయామం ద్వాదశ మాత్రలది; ‘మాత్ర’ అనగా లఘు అక్షర కాలమని భావించబడింది. మధ్యమం పూర్వదానికంటే ద్విగుణం, ఉత్తమం తదుపరి త్రిగుణం.

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

ఈ సాధన క్రమంగా చెమట, వణుకు, విషాదాన్ని కలిగిస్తుంది. మొదటి స్థాయితో చెమటను జయిస్తాడు; రెండవ స్థాయితో వణుకును జయిస్తాడు.

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

మూడవ స్థాయితో విషాదమును కూడా జయిస్తాడు; అప్పుడు యోగి ప్రాణము సిద్ధమవుతుంది. క్రమంగా పూర్తిగా నిరోధింపబడి వశమైన ప్రాణము, నిరంతర సేవనంతో, యోగిని అతడు కోరిన చోటికి తీసుకుపోతుంది.

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

ప్రాణాన్ని హఠాత్తుగా బలవంతంగా నిరోధిస్తే, అది రోమకూపాల ద్వారా బయటికి పెల్లుబికవచ్చు. ఇది దేహాన్ని చీల్చి, కుష్ఠాది రోగాలను కూడా కలిగించగలదు.

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

కాబట్టి దానిని క్రమంగా నియంత్రించాలి—అరణ్యంలోని అడవి ఏనుగులాగ. వన్య గజమో, గజశత్రువో కూడా, క్రమంగా మాత్రమే మృదుత్వాన్ని పొందుతుంది.

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

గురువు ఆదేశాన్ని అనుసరించి దానిని అతిక్రమించనట్లే, హృదయంలో నివసించే ఈ ప్రాణాన్ని యోగి క్రమశిక్షణతో నెమ్మదిగా వశపరచుకుంటాడు. ఇలా నియంత్రితమై నిరంతరం సేవింపబడిన ప్రాణం విశ్వాసభరితమైన శాంతిలో స్థిరమవుతుంది.

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

హంసరూపమైన ప్రాణం ముప్పై ఆరు అంగుళాల మేరకు బయటికి ప్రయాణిస్తుంది. ఎడమ‑కుడి మార్గాల ద్వారా గమనం చేయుటవలన దానిని ‘ప్రాణ’—ముందుకు సాగే వాడు—అని అంటారు.

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

సర్వ నాడీచక్రం శుద్ధమై కలతలేకుండా ఉన్నప్పుడు, అప్పుడే యోగి ప్రాణనిరోధనలో నిజంగా సమర్థుడవుతాడు.

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

దృఢాసనంలో యథాశక్తి ‘చంద్ర’ నాడి ద్వారా ప్రాణాన్ని పూరించాలి; తరువాత ‘సూర్య’ నాడి ద్వారా రేచనం చేయాలి—ఇదే ప్రాణాయామం అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

చంద్రతత్త్వంతో ఏకమై ప్రవహించే అమృతధారల ప్రవాహాన్ని ధ్యానిస్తూ, యోగీంద్రుడు ప్రాణాయామం ద్వారా ఆ క్షణమే సుఖాన్ని పొందుతాడు.

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

సూర్యనాడి ద్వారా ప్రాణాన్ని ఆకర్షించి ఉదరగుహను నింపవలెను. అనంతరం కుంభకము చేసి, యోగి తరువాత చంద్రనాడి ద్వారా మెల్లగా రేచనము చేయవలెను.

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

హృదయంలో జ్వలించే అగ్నిపుంజంలాంటి ఉష్ణతను అభ్యసిస్తూ, ఈ ‘యామ్య’ ప్రాణాయామం వలన యోగులలో శ్రేష్ఠుడైన యోగీ శాంతి-క్షేమాలకు భాగస్వామి అవుతాడు.

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

ఇలా మూడు నెలలు అభ్యాసం చేసి, రెండు విధాల ప్రాణాయామాలను సేవించుట వలన, నాడీ సమూహం శుద్ధమైన యోగి ‘సిద్ధప్రాణుడు’ అని పిలువబడతాడు.

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

నాడీ విశోధనము వలన ఇష్టానుసారంగా వాయుధారణ శక్తి, అంతరాగ్ని ప్రదీపనము, నాదప్రకటనము మరియు ఆరోగ్యము కలుగుతాయి.

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

ప్రాణము అనగా దేహంలో సంచరించే వాయువు; ‘ఆయామం’ అనగా దాని నియమన-నిబంధనము. ఒక శ్వాసతో కొలిచే మాత్రనే ‘ప్రాణాయామం’ అని ప్రకటించబడింది.

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

ప్రాణాయామంలో అధమ స్థితిలో చెమట పుడుతుంది, మధ్య స్థితిలో వణుకు కలుగుతుంది. ఉత్తమ స్థితిలో, బద్ధపద్మాసనం దృఢంగా ఉన్నప్పటికీ దేహం మళ్లీ మళ్లీ స్వయంగా పైకి లేస్తుంది.

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

ప్రాణాయామాలతో దోషాలు దగ్ధమవుతాయి, ప్రత్యాహారంతో పాపం నశిస్తుంది. ధారణతో మనస్సుకు ధైర్యస్థైర్యం కలుగుతుంది, ధ్యానంతో ఈశ్వర దర్శనం లభిస్తుంది.

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

సమాధితో శుభాశుభ ధర్మాలను అతిక్రమించి మోక్షం లభిస్తుంది. ఆసనంతో శరీరానికి దృఢత కలుగుతుంది—ఇదే షడంగమని కీర్తించబడింది.

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

పన్నెండు ప్రాణాయామాల సమూహంతో ప్రత్యాహారం అని చెప్పబడింది. అలాగే పన్నెండు ప్రత్యాహారాలతో ధారణ సిద్ధమవుతుందని ప్రకటించబడింది.

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

ఈశ్వరసంగత్యై ధ్యానం పన్నెండు ధారణల సమాహారమని చెప్పబడింది. అలాగే పన్నెండు ధ్యానాల ద్వారానే సమాధి అని నిర్వచించబడింది.

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

సమాధికి అవతల అనంతమైన స్వయంప్రకాశ జ్యోతి ఉంది. దాని దర్శనముతో క్రియాకాండమూ, రాకపోకల జన్మచక్రమూ నివృత్తి చెందుతాయి.

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

ప్రాణవాయువు అంతరాకాశానికి చేరగానే గంటాదివాద్యాల ప్రతిధ్వనిలా మహానాదం ఉద్భవిస్తుంది; దానివల్ల సిద్ధి దూరంగా ఉండదు.

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

సరిగ్గా నియమిత ప్రాణాయామంతో అన్ని వ్యాధులు నశిస్తాయి; తప్పుగా చేసిన అభ్యాసయోగంతో అన్ని వ్యాధులు పుడతాయి.

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

ఎక్కిళ్లు, శ్వాసవికారాలు, దగ్గు, అలాగే తల-చెవి-కంటి నొప్పులు—ప్రాణవాయువు విక్షేపమైతే అనేక దోషాలు కలుగుతాయి.

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

శ్వాసాన్ని యథామాత్రగా విడిచిపెట్టాలి, యథామాత్రగా పూరించాలి, యథామాత్రగా నిలుపుకోవాలి; ఇలా యోగవేత్త సిద్ధిని పొందుతాడు.

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

యోగి శరీరం నిత్యం సోమకలల శీతల అమృతసారంతో పరిపూర్ణమై ఉంటే, తక్షకుడు కరిచినప్పటికీ అతని విషం లోపల వ్యాపించదు.

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

వర్ణభేదం ప్రకారం ‘సగుణ’మని గ్రహించబడుతుంది; ‘నిర్గుణ’ం శుద్ధమైన ఏకాంత స్థితిగా చెప్పబడింది. మంత్రసహితమైనది సగుణం; మంత్రరహితమైనదే నిర్గుణం.

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

ఆహార-విహారాలలో నియమితుడు, కర్మలలో సమ్యక్ ప్రయత్నశీలుడు, నిద్రా-జాగరణాలలో సమతుల్యుడు—అటువంటి యోగి తత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శిస్తాడు.

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

చంద్రనాడిలో అభ్యాసం చేసి మళ్లీ సూర్యనాడిలో అభ్యాసం చేయాలి; లెక్కలు సమానమయ్యే వరకు చేసి, ఆపై ముద్రను విడిచివేయాలి.

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

కంఠ సంకోచ లక్షణముగల జాలంధర బంధం చేసినప్పుడు, పీయూషం జఠరాగ్నిలో పడదు; ప్రాణవాయువు కూడా అటూ ఇటూ పరుగెత్తదు.

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

అర్ధనిమిషంలోనే శతయోజనాలు ప్రయాణించే శక్తి లభిస్తుంది; చదవని శాస్త్రాలూ కంఠస్థమై పఠించగలిగేలా అవుతాయి—ఇవే సిద్ధులు అని చెప్పబడినవి।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

కాశీలో జీవులు సులభంగా కైవల్యము (మోక్షము) పొందుతారు—యోగయుక్తి మొదలైన ఉపాయాల ద్వారా—ఇతర ఎక్కడా అలా కాదు।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

హే విశ్వేశ్వరా! స్నానజన్యమైన ఆ ‘జలాన్ని’ శిరోమణిపై ధారించడం—ఇదే జాలంధర బంధము; సమస్త దేవతలకు కూడా దుర్లభము।