Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 80

Devanagari script

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

Transliteration

tatpratyāyayitavyosau krameṇāraṇyahastivat | vanyo gajo gajārirvā krameṇa mṛdutāmiyāt

Translation

కాబట్టి దానిని క్రమంగా నియంత్రించాలి—అరణ్యంలోని అడవి ఏనుగులాగ. వన్య గజమో, గజశత్రువో కూడా, క్రమంగా మాత్రమే మృదుత్వాన్ని పొందుతుంది.

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम (neut. acc. sg., ‘that’)

• प्रत्याययितव्यः: should be gradually brought under confidence/assured
• प्रत्याययितव्यः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: प्रति + आ + या (धातु) → प्रत्याययितव्य (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive), ‘to be made to trust/assured’ (masc. nom. sg.)

• असौ: this/that (prāṇa)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम (masc. nom. sg.)

• क्रमेण: gradually
• क्रमेण: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; क्रियाविशेषणार्थे (instr. sg. used adverbially: gradually)

• आरण्य-हस्ति-वत्: like a wild elephant
• आरण्य-हस्ति-वत्: Kriya-vishesana (Simile/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: आरण्य (प्रातिपदिक) + हस्तिन् (प्रातिपदिक) + वत् (अव्यय/तद्धित)
• Form: अव्यय; उपमानवाचक-वत्-प्रत्ययान्त (indecl. comparative: like a wild elephant)

• वन्यः: wild
• वन्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (masc. nom. sg., wild)

• गजः: elephant
• गजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (masc. nom. sg.)

• गज-अरिः: lion (enemy of elephants)
• गज-अरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक) + अरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (‘enemy of elephants’, i.e., lion) (masc. nom. sg.)

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक-निपातः (particle: or)

• क्रमेण: gradually
• क्रमेण: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; क्रियाविशेषणार्थे (instr. sg. adverbial)

• मृदुताम्: gentleness/tameness
• मृदुताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मृदुता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (fem. acc. sg.)

• इयात्: should attain
• इयात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (should go/attain)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A symbolic scene: a wild elephant being gently trained with patience; intercut with a yogin calmly regulating breath—two panels showing the same principle of gradual control.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mastery of prāṇa requires patience and gradual training; force is counterproductive, while steady practice yields gentleness and control.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse belongs to the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered discourse, though it uses a universal metaphor rather than naming a tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

A practical rule: regulate and ‘bring back’ prāṇa step-by-step (krameṇa), like taming a wild elephant.