Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये

ఋషులు అన్నారు— ఓ మహాభాగ సూతా! అక్లిష్టకర్ముడైన శ్రీరాముడు నదీనాథుడైన అగాధ వరుణాలయ సముద్రంపై సేతువును ఎలా కట్టాడు?

Verse 2

सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम

సేతువులోను గంధమాదన పర్వతములోను ఎన్ని తీర్థస్థానములు ఉన్నవి? హే పురాణోత్తమా, శ్రద్ధగల మాకు దానిని చెప్పుము।

Verse 3

श्रीसूत उवाच । रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये । तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः

శ్రీసూతుడు పలికెను—వరుణాలయంలో రాముడు యథావిధిగా సేతువును నిర్మించిన విధమును, ఓ మునిపుంగవులారా, నేను మీకు సమ్యకుగా వివరించెదను।

Verse 4

आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने । सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः

తండ్రి ఆజ్ఞచేత రాముడు దండకారణ్యంలో నివసించెను; సీతా లక్ష్మణులతో కూడి పంచవటిలో సమాధానచిత్తుడై, నియమబద్ధుడై ఉన్నాడు।

Verse 5

तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः

ఓ ద్విజులారా, అక్కడ నివసించుచున్న మహాత్మ రాఘవుని భార్యను మారీచుని మాయావేషముచే రావణుడు అపహరించెను।

Verse 6

मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः । पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः

అరణ్యంలో భార్యను వెదకుచు దశరథపుత్రుడు రాముడు శోకమోహాలతో కృంగి పంపా నది తీరమునకు చేరెను।

Verse 7

दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः । वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः

అక్కడ దశరథనందనుడు శ్రీరాముడు ఒక వానరుణ్ని చూచెను. అప్పుడు ఆ వానరుడు రాఘవుని అడిగెను— “భవంతుడు ఎవరు?”

Verse 8

आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः । अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति

ఆదినుండి తన వృత్తాంతమంతటిని అతనికి యథార్థంగా చెప్పెను. తరువాత రాఘవుడు అడుగగా వానరునితోనూ— “నీవెవరు?” అని ప్రశ్నించెను.

Verse 9

सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने । अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः

అతడును మహాత్ముడైన రాఘవునికి నివేదించెను— “నేను సుగ్రీవుని సచివుడను, హనుమానుననే వానరుణ్ని.”

Verse 10

तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता । आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै

సుగ్రీవుని ఆజ్ఞచే, మీ ఇద్దరితో సఖ్యత కోరుతూ నేను ఇక్కడికి వచ్చితిని. మీకు శుభం కలుగుగాక— త్వరగా సుగ్రీవుని సమీపమునకు రండి.

Verse 11

तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः । सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्

“తథాస్తు” అని శ్రీరాముడు కూడా అతనితో కలిసి సుగ్రీవుని సమీపమునకు వెళ్లి, అక్కడ అగ్నిని సాక్షిగా చేసుకొని సఖ్యతను స్థాపించెను.

Verse 12

प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति । सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः

అప్పుడు రాముడూ అతనికి వాలి వధ విషయమై ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; ఓ ద్విజులారా, సుగ్రీవుడూ కోల్పోయినదాన్ని మళ్లీ తెచ్చి ఇవ్వుదునని నిశ్చయించాడు।

Verse 13

इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् । मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ

ఇలా ఒప్పందం చేసుకొని పరస్పరం విశ్వసించి, నరాధిపతి మరియు కపీశ్వరుడు పరమానందంతో ఏకమయ్యారు।

Verse 14

आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा । सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै

ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, వారు ఋష్యమూకగిరిపై నివసించారు; సుగ్రీవునికి నమ్మకం కలిగించుటకై దుందుభి శరీర విషయమై కూడా ఆయన త్వరగా కార్యం చేశాడు।

Verse 15

पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् । सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना

రాఘవుడు తన పాదాంగుష్ఠంతో దానిని అనేక యోజనాల దూరం విసిరివేశాడు; మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఏడు తాల వృక్షాలను ఛేదించాడు।

Verse 16

ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् । इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्

అప్పుడు హర్షభరితుడైన వీరుడు సుగ్రీవుడు రామునితో అన్నాడు—“ఓ రాఘవా, ఇంద్రాది దేవతల నుండికూడా నాకు భయం లేదు।”

Verse 17

भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते

అత్యంత పరాక్రమవంతుడవైన నీవు నాకు మిత్రుడిగా లభించావు, కనుక నేను లంకేశ్వరుని సంహరించి నీ భార్యను తీసుకువస్తాను.

Verse 18

ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्

అనంతరం మహాబలుడైన రామచంద్రుడు, సుగ్రీవుడు మరియు లక్ష్మణునితో కలిసి, వాలి పాలనలో ఉన్న కిష్కింధకు శీఘ్రముగా వెళ్ళెను.

Verse 19

ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै

అప్పుడు సుగ్రీవుడు వాలి రాకను కోరుతూ గర్జించాడు. తన తమ్ముడి ఆ గర్జనను వాలి సహించలేకపోయాడు.

Verse 20

अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः

అతడు అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి తన తమ్ముడితో యుద్ధం చేశాడు. వాలి పిడికిలి ఘాతానికి సుగ్రీవుడు మిక్కిలి కలత చెందెను.

Verse 21

सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे

మహాబలుడైన రాముడు ఉన్న చోటికి సుగ్రీవుడు వేగంగా వెళ్ళాడు. అప్పుడు మహాబాహువైన రాముడు సుగ్రీవుని కంఠమునందు...

Verse 22

लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा । गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः

లతను కట్టి గుర్తుగా చేసుకొని అతనిని యుద్ధానికి ప్రేరేపించాడు. గర్జనతో మళ్లీ పిలిచి సుగ్రీవుడు వాలిని మరల ఆహ్వానించాడు.

Verse 23

रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् । ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः

రాముని ప్రేరణతో అతడు భుజయుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యాడు. ఆపై రాఘవుడు ఒక్క బాణంతో వాలిని సంహరించాడు.

Verse 24

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत । ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः

వాలి హతుడైన తరువాత సుగ్రీవుడు కిష్కింధను తిరిగి పొందాడు. ఆపై వర్షాకాలం గడిచిన తరువాత వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు…

Verse 25

सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् । समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः

సీతను త్వరగా తీసుకురావడానికి వానరుల మహాసేనను సమీకరించి, ఇద్దరు రాజకుమారుల సమీపానికి వచ్చాడు.

Verse 26

प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया । विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना

సీతాన్వేషణ కోరికతో అతడు కపులను పంపించాడు. వాయుపుత్రుడి ద్వారా వైదేహి లంకలో ఉన్నదని తెలిసినప్పుడు…

Verse 27

दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् । सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता

చూడామణి అందించబడినప్పుడు రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) హర్షశోకములతో నిండిపోయెను. అది సుగ్రీవుని అనుజుడు, ధీమంతుడైన వాయుపుత్ర హనుమంతుడు తెచ్చెను.

Verse 28

तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः

అలాగే ఇతర వానరులతో కూడి—ప్రధానంగా జాంబవంతుడు, నలుడు మొదలైనవారితో—హే ద్విజులారా, శుభమైన అభిజిత్ ముహూర్తంలో రాముడు ముందుకు సాగెను.

Verse 29

विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा

వివిధ దేశాలను దాటి ఆయన మహేంద్ర పర్వతానికి వెళ్లెను. ఆపై చక్రతీర్థానికి చేరి, ఆ సమయమందే అక్కడ నివాసం చేసెను.

Verse 30

तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह

అక్కడికే ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు వచ్చెను—రాక్షసేంద్రుడు (రావణుడు) యొక్క సోదరుడు—మరియు అతనితో నాలుగు మంత్రులు కూడ వచ్చిరి.

Verse 31

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना । सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति

మహాత్ముడైన రాముడు ‘స్వాగతం’ అని పలికి అతనిని స్వీకరించెను. అయితే సుగ్రీవునికి సందేహం కలిగెను—“ఇతడు గూఢచారి అయి ఉండునా?”

Verse 32

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः । अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्

అతని సమ్యక్‌, హితకరమైన సదాచారసమ్మత ప్రవర్తనను గమనించిన రాఘవుడు, అతడు దుష్టభావరహితుడని తెలిసి వెంటనే భక్త్యాదరాలతో అతనిని సత్కరించాడు।

Verse 33

सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् । चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना

అతడు సమస్త రాక్షసరాజ్యంపై విభీషణుని అభిషేకించి, రవిసూను (సుగ్రీవుడు) చేసినట్లే తగినవాడైన ఉత్తమ మంత్రిని కూడా నియమించాడు।

Verse 34

चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः । चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत

చక్రతీర్థాన్ని చేరి రఘునందనుడు (రాముడు) అక్కడ నివసించాడు. శ్రీమాన్ రాఘవుడు ఆలోచిస్తూ సుగ్రీవాది వారితో పలికాడు।

Verse 35

मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः । उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने

వానరముఖ్యుల మధ్య అతడు కాలోచితంగా ఇలా పలికాడు—“ఈ సముద్రాన్ని దాటేందుకు మీ వద్ద ఏ ఉపాయం ఉంది?”

Verse 36

इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः । अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः

“ఈ సేన మహత్తరమైనది, సముద్రమూ దాటలేనంత దుర్గమం; ఈ నీల జలరాశి చంచల తరంగాలతో కలతచెందింది।”

Verse 37

उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः । क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः

సముద్రం ఎగిరే చేపలతో ఉప్పొంగి, మహా మకరాలు, శంఖాలు, శుక్తులు (ఓయిస్టర్లు) తో నిండిపోయింది. కొన్ని చోట్ల ఔర్వానలాగ్నికి పట్టుబడినట్లుగా నురగలు కక్కుతూ, చూడటానికి అత్యంత భయంకరంగా కనిపించింది।

Verse 38

प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः । प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः

తీవ్ర గాలుల చేత లాగబడిన సముద్రం నీలమేఘాలతో కూడి ఉంది. ప్రళయకాల మేఘగర్జనలాగా గర్జిస్తూ, బలంతో ఉప్పొంగి, గాలిచేత ఉద్ధృతమైంది।

Verse 39

कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्

“వరుణాలయమైన ఈ అక్షోభ్య సముద్రాన్ని మనం ఎలా దాటగలం? మనమంతా మహాబలశాలి, తేజస్సుగల వానరసేనలతో చుట్టుముట్టబడ్డాము।”

Verse 40

उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्

“సరైన ఉపాయాలతోనే నదనదీపతిని (సముద్రాన్ని) చేరుదాం; సైన్యంతో కలిసి అకస్మాత్తుగా వరుణాలయాన్ని ఎలా దాటగలం?”

Verse 41

शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् । अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली

“మేము శతయోజనాలు వచ్చాము; అయినా ఇది (సముద్రం) మనసుతో కూడా దాటలేనంత దుర్గమం. అందువల్ల అనేక విఘ్నాలు కలుగుతున్నాయి; మరి మైథిలిని ఎలా చేరగలం?”

Verse 42

कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः । महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये

కష్టానికన్నా ఘోరమైన కష్టంలో నేడు మేము పడ్డాము; ఆశ్రయము లేనివారమయ్యాము. ఈ మహాజలంలో, మహావాయువులో, ఆశ్రయరహిత సముద్రంలోనే.

Verse 43

उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् । राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता

వనవాసి మిత్రులను దాటించుటకు ఏ ఉపాయం చేయగలము? రాజ్యభ్రష్టుడనై నేను వనానికి వచ్చాను; సీత అపహరించబడింది; తండ్రి మరణించాడు.

Verse 44

इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् । धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्

ఇదికన్నా అసహ్యమైన దుఃఖం సముద్రాన్ని దాటడమే. ధిక్ ధిక్, ఓ అంభోధి! నీ గర్జనకు ధిక్; ఈ అపార జలరాశికీ ధిక్!

Verse 45

कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः । हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने । पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्

కుంభజన్మ మహర్షి (అగస్త్య) వచనం ఎలా అసత్యమవుతుంది? ‘పాపి రావణుని సంహరించి, పాపశమనార్థం శీఘ్రముగా పవిత్ర గంధమాదనానికి వెళ్ళు’ అని ఆయన పలికెను.

Verse 46

श्रीसूत उवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा

శ్రీ సూతుడు పలికెను—రాముని ఈ వచనములు విని, అప్పుడు సుగ్రీవప్రముఖులు…

Verse 47

ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् । नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति

వారు అందరూ అంజలి ఘటించి మహాబలుడైన రాఘవునితో వినయంగా పలికిరి— “నౌకలతోను, నానావిధమైన తెప్పలతోను ఈ (సముద్రం) దాటుదుము.”

Verse 48

मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति

అప్పుడు కోటి వానరుల మధ్య విభీషణుడు పలికెను— “రాజైన రాఘవుడు సముద్రుని శరణు పొందవలెను.”

Verse 49

खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः । कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः

“ఈ వరుణాలయమైన సముద్రం సాగరులచే తవ్వబడినది; కనుక రాముని ఉద్దేశ్యాన్ని గ్రహించి ఈ అంబుధి ఆయన కార్యాన్ని నెరవేర్చవలెను.”

Verse 50

विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता । सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्

విద్వాంసుడైన రాక్షసుడు విభీషణుడు ఇలా చెప్పగా, రాఘవుడు సమస్త వానరులను సాంత్వనపరచి ఈ మాటలు పలికెను.

Verse 51

शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः । तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्

శతయోజన విస్తారమైన ఈ అత్యంత భయంకర సముద్రాన్ని తెప్పలతోను చిన్న నౌకలతోను కూడా సమస్త వానరులు దాటలేకపోయిరి.

Verse 52

नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्

హే వానరపుంగవులారా! ఈ విస్తారమైన సేనకు సరిపడ నావలు లేవు. పైగా వ్యాపారులకు హాని కలిగే విధంగా నావంటి వాడు ఎలా సాగగలడు?

Verse 53

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः । प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते

మా సేన విస్తారంగా వ్యాపించి ఉంది; శత్రువు మధ్య మధ్య ఖాళీలలో దాడి చేయగలడు. అందుకే తెప్పలు, చిన్న నావలతో దాటడం నాకు ఇక్కడ ఇష్టం లేదు.

Verse 54

विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः । अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये

విభీషణుడు చెప్పిన మాటలకు నా వానరులు ఆనందిస్తున్నారు. అయితే మార్గసిద్ధి కోసం నేను ఈ జలనిధి-ప్రభువైన సముద్రాన్ని ఉపాసిస్తాను.

Verse 55

नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः

అతడు మార్గాన్ని చూపకపోతే, అప్పుడు నేను అతనిని (సముద్రాన్ని) మహాస్త్రాలతో—అప్రతిహతమైనవి, ఉగ్ర అగ్ని-పవనాలతో జ్వలించేవి—దహించెదను.

Verse 56

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे

ఇట్లు చెప్పి రాఘవుడు సౌమిత్రితో కలిసి ఆచమనం చేసి, తరువాత విధివిధానంగా కుశశయ్యపై సముద్రాభిముఖంగా శయనించాడు.

Verse 57

तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः

అప్పుడు మహాబాహువు శ్రీరాముడు నదనదీపతియైన నదీ తీరమున కుశలతో పరచిన శయనంపై, వేద్యపై హుతాశనుడు నిలిచినట్లుగా, శయనించాడు।

Verse 58

शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः । दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्

రఘువంశశ్రేష్ఠుడు శేషభోగసమానమైన తన భుజాన్ని దిండుగా పెట్టుకొని, దక్షిణాభిముఖుడై, మకరాలయమైన సాగరాన్ని భక్తితో ఉపాసించాడు।

Verse 59

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः

కుశలతో పరచిన భూమిపై శయనించిన, నియమవ్రతంలో అప్రమత్తుడైన శ్రీరామునకు మూడు రాత్రులు గడిచిపోయాయి।

Verse 60

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः । उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये

అక్కడ మూడు రాత్రులు నివసించి, ధర్మపరుడై, నియమాచరణమే యజ్ఞమన్నట్లు ఉన్న శ్రీరాముడు మార్గసిద్ధి కోసం అప్పుడే సాగరాన్ని ఉపాసించాడు।

Verse 61

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः

కానీ మందప్రతిస్పందనగల సాగరం అప్పటికి శ్రీరామునకు దర్శనం ఇవ్వలేదు—రాముడు సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో యథోచితంగా పూజించినప్పటికీ।

Verse 62

तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः । समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः

అయినప్పటికీ సముద్రుడు రామునికి తన స్వరూపాన్ని చూపలేదు. అప్పుడు సముద్రంపై కోపించిన రాముని కన్నుల కోనాలు ఎర్రబడినవి.

Verse 63

समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत । अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्

సమీపంలో నిలిచిన లక్ష్మణునితో ఆయన పలికెను— “ఈ రోజు నా బాణాలతో ఛేదింపబడిన మకరములతో వరుణాలయం (సముద్రం) ను…”

Verse 64

निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् । सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः

“ఓ సౌమిత్రీ! క్షణంలోనే దీని జలాన్ని నిరోధిస్తాను; అప్పుడు ఇది క్రమంగా శంఖ-శుక్తుల గుంపుతో, చేపలు-మకరములతో కూడిన రాశిగా మారును.”

Verse 66

असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने । न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः

“ఇతడు నన్ను అసమర్థుడని భావిస్తున్నాడు—ఇలాంటి వానికి ధిక్కారం! సామమార్గంతోనూ సముద్రుడు తన స్వరూపాన్ని నాకు చూపడం లేదు.”

Verse 67

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः

“ఓ సౌమిత్రీ! ధనుస్సును తీసుకురా, విషసర్పసమానమైన బాణాలను కూడా. నేను సముద్రాన్ని ఎండబెట్టెదను—వానరులు పాదాలపై ముందుకు సాగుదురు.”

Verse 68

एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्

ఈ సముద్రం మర్యాదను లంఘించి వేల అలలతో కలత చెందింది; నా బాణాలతో వరుణాలయాన్నే నియమరహితంగా చేస్తాను।

Verse 69

अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः

ఈ రోజు నేను అమోఘాస్త్ర బాణాలతో ఈ వారిధిని ఎండబెట్టేస్తాను; క్షమతో నియమితుడైన నన్ను ఈ మకరాలయం తృణీకరిస్తోంది।

Verse 70

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः

ఇలా చెప్పి ధనుస్సు చేతబట్టి, కోపంతో ఉవ్వెత్తున ఎగసిన చూపులతో రాముడు అజేయుడయ్యాడు—త్రిపురఘ్న శివునివలె।

Verse 71

आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः

కోపంతో ధనుస్సు లాగి, బాణాలతో జగత్తును కంపింపజేస్తూ, ఆయన ఉగ్ర శరాలను విడిచాడు—త్రిపురాలపై భవుడు (శివుడు) చేసినట్లే।

Verse 72

दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश । प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्

దీప్తమైన, భయంకరమైన ఆ బాణాలు పది దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తూ సముద్ర జలంలో ప్రవేశించాయి—ఆ జలం దర్పిత దానవులతో నిండింది।

Verse 73

समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः । अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः

అప్పుడు సముద్రుడు భయంతో వణుకుతూ, కృతాంజలిగా—ఓ విప్రులారా—ఇతర ఆశ్రయం లేక, పాతాళం నుండి తానే లేచి వచ్చెను।

Verse 74

शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः

అతడు కైవల్యపదానికి కారణమైన రాఘవుని శరణు పొందెను; తరువాత—ఓ విప్రులారా—మనోహరమైన పదాలతో రాఘవుని స్తుతించెను।

Verse 76

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्

సముద్రుడు పలికెను—ఓ రాఘవా, ఓ సీతాపతీ! నీ పదపద్మములకు నమస్కరిస్తున్నాను; వాటి సేవచేత పరమ సౌఖ్యం లభిస్తుంది. దేవగణములు సేవించే, గౌతముని భార్య విమోచనకు కారణమని ప్రసిద్ధమైన నీ పవిత్ర పాదరేణువుకూ నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 77

रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया

రామా, రామా! భక్తులకు ఇష్టఫలములు ప్రసాదించువాడవైన నిన్ను నేను నమస్కరిస్తున్నాను. దేవకార్యాన్ని సాధించుటకై నీవు రఘుకులంలో అవతరించితివి।

Verse 78

नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् । रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्

నీవు నారాయణుడవు—ఆదియు అంతములేని వాడు, మోక్షదాత, శివస్వరూపుడు, అచ్యుతుడు. రామా, రామా, ఓ మహాబాహో! శరణాగతుడనైన నన్ను రక్షించుము।

Verse 79

कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय । भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह

హే రాజేంద్రా, కోపాన్ని సంహరించుము; హే కరుణాలయా, క్షమించుము. హే రఘువంశోత్తమా, భూమి, వాయువు, ఆకాశము, జలము, జ్యోతిష్కములు తమ తమ స్వభావములోనే నిలిచియున్నవి.

Verse 80

यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता

పరమేష్ఠి బ్రహ్మ సృష్టించిన స్వభావములు ఏవైతే ఉన్నవో, జీవులు అవే స్వభావముల ప్రకారమే ప్రవర్తిస్తారు. నా స్వభావము నిజముగా అగాధము; సులభముగా మారదు.

Verse 81

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् । लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह

కానీ వికారం—స్వభావ విపరిణామం—గాఢముగా, భయంకరముగా మారవచ్చు; ఇది సత్యమని నేను చెప్పుచున్నాను. అది లోభం, కామం, భయం లేదా రాగం వలన కూడా కలుగుతుంది, హే రఘువంశోత్తమా.

Verse 82

न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन । तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव

నేను ఏ విధంగానూ నా వంశపారంపర్య గుణాన్ని విడిచిపెట్టలేను. అందుచేత నీ సేన దాటుటకు నేను సహాయము చేయుదును.

Verse 83

इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् । ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्

సముద్రుడు ఇలా పలికిన తరువాత, నదీపతి అయిన ఆ జలధికి రాముడు పలికెను—“నేను సేనతో కూడి రావణపాలిత లంకకు గమించెదను.”

Verse 84

तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना । इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः

“ఇప్పుడు నా దాటుటకై నీవు ఆ ఎండిన మార్గమునకు రా.” అని చెప్పి వరుణాలయమైన సముద్రము మళ్లీ రాఘవునితో పలికెను.

Verse 85

शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर । यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः

ఓ రామా, నీ హితార్థముగా వినుము; విని చేయవలసినదాన్ని ఆచరించుము. నీ ఆజ్ఞచేత, దాటుటకు బయలుదేరిన సైన్యార్థం నేను ఎండిపోవలసి ఉంటే…

Verse 87

अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः

ఇక్కడ నలుడు అనే వానరుడు ఉన్నాడు; శిల్పులలో గౌరవింపబడినవాడు. ఓ కాకుత్స్థవంశజా, అతడు త్వష్టా (విశ్వకర్మ) యొక్క బలవంతుడైన కుమారుడు.

Verse 88

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति

అతడు నా మీద ఏ కట్టెయైన, గడ్డియైన, రాయైన వేయునో, అవన్నీ నేను మోయుదును; అదే నీకు సేతువుగా అవుతుంది.

Verse 89

सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् । उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह

“ఆ సేతువున ద్వారానే వెళ్లి రావణపాలిత లంకను చేరుము.” అని చెప్పి అతడు (సముద్రము) అంతర్హితుడైన తరువాత, రాముడు నలునితో పలికెను.

Verse 90

कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते । तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्

“ఓ మహామతీ! నీవు సముద్రంలో సేతువును కట్టు; నీవు నిజంగా సమర్థుడవు.” అప్పుడు నలుడు ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రామునితో ఈ వాక్యములు పలికెను.

Verse 91

अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये । पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः

“నేను ఈ అగాధమైన వరుణాలయ సముద్రంలో సేతువును నిర్మిస్తాను. తండ్రి నాకు వరం ఇచ్చాడు; సామర్థ్యంలోనూ నేను అతనితో సమానుడను.”

Verse 92

मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा । शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति

“మందర పర్వతంపై విశ్వకర్మ నా తల్లికి వరమిచ్చెను—‘శిల్పకర్మలో నీ కుమారుడు నాతో సమానుడగును’ అని.”

Verse 93

पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा । अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः

“నేను అతని ఔరస పుత్రుడను; నిజంగా విశ్వకర్మతో సమానుడను. వానరపుంగవులు తమ ఇష్టముచొప్పున ఈ రోజే సేతువును కట్టుదురు గాక.”

Verse 94

ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः । पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्

అప్పుడు రామునిచే పంపబడిన ఆ మహాబలవంతులైన వానరులు పర్వతాలు, గిరిశిఖరాలు, లతలు, తృణాలు మరియు వృక్షాలను సమకూర్చిరి.

Verse 95

समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः । नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः

ఆ మహాకాయులు గరుడుని, గాలిని తలపించే వేగంతో శిలలను సమీకరించి కలిపారు. నలుడు నదీనదీపతి అయిన సముద్ర మధ్యలో మహాసేతువును నిర్మించాడు.

Verse 96

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्

ఇలా జానకీప్రియుడు శ్రీరాముడు సేతువును నిర్మింపజేశాడు—దశ యోజనాల వెడల్పు, శత యోజనాల పొడవు గలదిగా.

Verse 97

नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै । तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्

ఆ సేతువు—ఇలా స్థాపితమైనది—వానరేంద్రుడు, విశ్వకర్మ కుమారుడు నలుని ద్వారా శ్రీరామచంద్రుడు నిర్మింపజేశాడు.

Verse 98

सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः । व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः

అక్కడ సమస్త పాపులు కూడా అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతారు. వ్రతాలు, దానాలు, తపస్సు, హోమాలతోకన్నా ఈ పుణ్యంతో శివుడు మరింతగా తృప్తి చెందుతాడు.

Verse 99

सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः । न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा

సేతువులో కేవలం స్నానం చేసిన మాత్రాన శంకరుడు ఎంతగా తృప్తి చెందుతాడో! సూర్య తేజస్సుకు సమానమైన తేజస్సు లేనట్లే, దానికి సమానమేదీ లేదు.

Verse 100

सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् । तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया

సేతువులో స్నానం చేసినంత మహిమ మరెక్కడా లేదు. ఆ సేతువు మూలం లంక వైపునే ఉంది; అక్కడే దాటుదామనే సంకల్పంతో శ్రీరాముడు ముందుకు సాగెను।

Verse 101

वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् । तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्

వానరులు సేతు నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు పాపనాశకమైన ఒక పుణ్యస్థలం/పుణ్యక్రియ ఉద్భవించింది. అది తరువాత ‘దర్భశయనం’ అనే నామంతో లోకాలలో ప్రసిద్ధి పొందింది।

Verse 102

एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् । अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः

ఓ విప్రులారా! ఈ విధంగా సముద్రంపై సేతు బంధనాన్ని నేను వివరించాను. ఇక్కడ అనేక తీర్థాలు ఉన్నాయి—అనేక విధాల పుణ్యస్థలాలు విరివిగా ఉన్నాయి।

Verse 103

न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः । किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्

వాటి సంఖ్యను గానీ పేర్లను గానీ లెక్కించడానికి శేషుడుకూడా సమర్థుడు కాదు. అయినా నేడు అక్కడ ఉన్న కొన్ని తీర్థాలను నేను ప్రకటిస్తున్నాను।

Verse 104

चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः । प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः

సేతువులో ప్రధానంగా ఇరవై నాలుగు తీర్థాలు ఉన్నాయి. మొదటిది ‘చకతీర్థం’; తదుపరి ‘వేతాలవరద’ (వరప్రదాత వేతాల) తీర్థం.

Verse 105

ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्

ఆ తరువాత పాపనాశార్థం లోకములలో ప్రసిద్ధమైన తీర్థము. తదుపరి పుణ్యమైన సీతా-సరస్సు, ఆపై శుభమైన మంగళ-తీర్థము.

Verse 106

ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका । ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः

ఆ తరువాత ‘అమృత-వాపికా’ ఉంది; అది ‘సకల-పాప-ఘ్నీ’ అని కూడా ప్రసిద్ధి—సర్వ పాపాలను నశింపజేసేది. తదుపరి పవిత్ర బ్రహ్మ-కుండ తీర్థము, ఆపై హనుమంతుని కుండము.

Verse 107

आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् । ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्

తదుపరి అగస్త్య-తీర్థము; దాని తరువాత పరమంగా భావించబడే రామ-తీర్థము. ఆపై లక్ష్మణ-తీర్థము, తరువాత జటా-తీర్థము.

Verse 108

ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्

ఆ తరువాత లక్ష్మీదేవి యొక్క పరమ తీర్థము; తదుపరి అగ్ని-తీర్థము. ఆపై పుణ్యమైన చక్ర-తీర్థము, తరువాత శివ-తీర్థము.

Verse 109

ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् । गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्

ఆ తరువాత శంఖ అనే తీర్థము; తదుపరి యమునా-తీర్థము. ఆపై గంగా-తీర్థము, వెంటనే గయా-తీర్థము.

Verse 110

ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः । मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्

ఆ తరువాత ‘కోటితీర్థం’ అనే పవిత్ర తీర్థం ఉంటుంది. తదుపరి ‘సాధ్యుల అమృతం’ అనే తీర్థం. ఆపై ‘మానస’ అనే తీర్థం, దాని తరువాత ‘ధనుష్కోటి’ పరమస్థానం.

Verse 111

प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च । कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै

ఇవే ప్రధాన తీర్థాలు; మహాపాపాలను సైతం హరించేవి. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా, సేతు ప్రాంత మధ్యంలో ఉన్నవిగా ఇవి మీకు వివరించబడినవి.

Verse 112

यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् । कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा

మహాసముద్రంలో రాముడు మహాసేతువును ఎలా నిర్మించాడో—ఓ విప్రేంద్రులారా, అది కూడా చెప్పబడింది; అలాగే పాపహరమైన దాని పుణ్యఫలమూ వివరించబడింది.

Verse 113

यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि

ఇది విని, పఠించి, మనిషి ఈ భూమిపైనే విముక్తి పొందుతాడు.

Verse 114

अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः । सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्

ఓ ద్విజేంద్రులారా, భక్తితో ఈ అధ్యాయాన్ని పఠించే వాడు లేదా వినే వాడు పరలోకంలో అనంత విజయాన్ని పొందుతాడు; పునర్జన్మ క్లేశానికి మళ్లీ లోనుకాడు.

Verse 816

अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् । उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते

ఇతరులూ ధనుస్సు బలాన్ని ఆశ్రయించి నన్ను ఇలానే ఆజ్ఞాపిస్తారు. నీ సేన దాటుటకై నేను మరొక ఉపాయాన్ని చెబుతున్నాను।