अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य (The Greatness of Avimukta–Vārāṇasī and Viśveśvara)
అధ్యాయము 23లో ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—వారణాసి ఎందుకు విశేష పుణ్యప్రదమో, అవిముక్త ప్రభావం ఏమిటో. సూతుడు వారణాసి వైభవాన్ని, విశ్వేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా కానీ ప్రామాణికంగా వివరిస్తాడు. అనంతరం లోకహితకామ్యతో కరుణచేత ప్రేరితమైన పార్వతి, శంకరుని క్షేత్రమహిమను పూర్తిగా చెప్పమని కోరుతుంది. శివుడు ఆ ప్రశ్నను శుభకరమని అంగీకరించి, అవిముక్త/వారణాసి తన నిత్యమైన అత్యంత గుప్త ధామమని, సమస్తులకు మోక్షకారణమని ప్రకటిస్తాడు. అక్కడ సిద్ధులు, యోగులు, శివవ్రతపరులు జితేంద్రియులై మహాయోగం ఆచరించి భుక్తి–ముక్తి రెండింటినీ సాధిస్తారు. ఈ విధంగా వారణాసి శివసన్నిధి నిలిచే శాశ్వత మోక్షప్రద క్షేత్రమని, విశ్వేశ్వర సంరక్షణలో సాధన పరిపాకస్థానమని ప్రతిపాదించబడింది।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी । तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो
ఋషులు పలికిరి—హే సూతా! వారాణసీ నిజంగా పుణ్య మహాపురి అయితే, దాని మహిమను మాకు చెప్పుము; అలాగే హే ప్రభో, అవిముక్త క్షేత్రపు దివ్య ప్రభావమును కూడా వివరించుము।
Verse 2
सूत उवाच । वक्ष्ये संक्षेपतस्सम्यग्वाराणस्यास्सुशोभनम् । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः
సూతుడు పలికెను—వారాణసీ యొక్క సుశోభిత మహిమను నేను సంక్షేపంగా సమ్యకంగా వివరిస్తాను. హే మునీశ్వరులారా, విశ్వేశ్వరుని మహాత్మ్యమును కూడా వినుడి।
Verse 3
कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा । लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः
ఒకసారి పరమానందముతో నిండిన దేవి పార్వతి, లోకహితాభిలాషతో, శంకరుని అవిముక్త క్షేత్ర మహాత్మ్యమును గురించి ప్రశ్నించెను।
Verse 4
पार्वत्युवाच । अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्य शेषतः । ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया
పార్వతి పలికెను—ఈ క్షేత్ర మహాత్మ్యమును ఏదీ మిగల్చకుండా చెప్పుటకు మీరు అర్హులు. నాపై కరుణచేసి, లోకాల హితకాంక్షతో, దానిని సంపూర్ణంగా చెప్పండి।
Verse 5
सूत उवाच । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः । प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे
సూతుడు పలికెను—దేవి వాక్యమును విని దేవదేవుడు, జగత్ప్రభువు, జీవులకు ప్రియమూ హితమూ కలుగునట్లు, ఆ భవానీకి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను।
Verse 6
परमेश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् । कथयामि यथार्थं वै महा त्म्यमविमुक्तयोः
పరమేశ్వరుడు పలికెను—హే భద్రే, నీవు మంచి ప్రశ్న అడిగితివి; అది లోకాలకు శుభకరమూ సుఖదాయకమూ. ఇప్పుడు నేను సత్యానుసారంగా అవిముక్త మహాత్మ్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాను।
Verse 7
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । सर्वेषामेव जंतूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा
ఇది నా అత్యంత గుహ్యమైన క్షేత్రము—వారణాసి సదా నాదే. సమస్త జీవులకు ఇది అన్ని విధాలా మోక్షహేతువే.
Verse 8
अस्मिन्सिद्धास्सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः । नानालिंगधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः
ఈ సిద్ధక్షేత్రంలో సిద్ధులు సదా నా వ్రతాన్ని ఆశ్రయించి ఉంటారు. నిత్యం నానావిధ లింగరూపాలను ధరించి నా లోకాన్ని పొందాలని ఆకాంక్షిస్తారు।
Verse 9
अभ्यस्यंति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः । परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
మనస్సును జయించి ఇంద్రియాలను నియంత్రించిన వారు మహాయోగాన్ని అభ్యసిస్తారు—శ్రుతిప్రోక్త పరమ పాశుపత విధానాన్ని—అది భోగమూ మోక్షమూ అనే ఫలాలను ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 10
रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि । हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम्
ఓ మహేశ్వరీ, వారాణసీలో నా నివాసము నాకెప్పుడూ ఆనందదాయకము. నేను సమస్తమును విడిచి ఆ ధామమునే ఎంచుకొనుటకు గల కారణమును నిశ్చయముగా వినుము।
Verse 11
यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ । तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिता विहिते समौ
ఎవడు నా భక్తుడో, ఎవడు విజ్ఞాని (తత్త్వవివేకి)యో—ఆ ఇద్దరూ ముక్తికి పాత్రులు. వారిద్దరికీ తీర్థాపేక్ష విధించబడలేదు; విధినిష్ఠా, సదాచారాలలో వారు సమానులు।
Verse 12
जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्रकुत्रापि वै मृतौ । प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः
ఆ ఇద్దరినీ జీవన్ముక్తులుగా తెలుసుకొనుము; వారు ఎక్కడైనా దేహత్యాగం చేసినా, వారు శీఘ్రమే మోక్షాన్ని పొందుదురు—ఇది నేను చెప్పిన నిశ్చితమైన వాక్యం।
Verse 13
अत्र तीर्थे विशेषोस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे । श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया
ఈ తీర్థంలో విశేష మహిమ ఉంది—పరమోత్తమమైన ‘అవిముక్త’ క్షేత్రంలో. ఓ దేవీ, ఓ పరాశక్తీ, స్వచ్ఛమైన ఏకాగ్ర చిత్తంతో దీని తత్త్వాన్ని వినుము.
Verse 14
सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः । अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्त्स्युर्मुक्ता एव न संशयः
అన్ని వర్ణాలు, అన్ని ఆశ్రమాలు—బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం—ఈ పురిలో మరణిస్తే, వారు నిస్సందేహంగా ముక్తులే అవుతారు.
Verse 15
अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा । विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा
ఆమె అశుచిగా ఉన్నా శుచిగా ఉన్నా; కన్య అయినా వివాహిత అయినా; విధవ అయినా వంధ్య అయినా; రజోదోషంతో ఉన్నా కూడా।
Verse 16
प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः । अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ् नात्र संशयः
హే ద్విజులారా, ఆమె ఎలాంటిదైనా—ఏ స్థితిలో పుట్టినా, ఏ విధంగా సంస్కృతమై ఉన్నా లేదా లేకపోయినా—ఈ క్షేత్రంలో మరణిస్తే నిస్సందేహంగా మోక్షభాగినీ అవుతుంది।
Verse 17
स्वेदजश्चांडजो वापि द्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः । मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्
స్వేదజుడైనా, అండజుడైనా, ఉద్భిజ్జుడైనా, జరాయుజుడైనా—ఇక్కడ మరణించినవాడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు; ఇక్కడలాగే మరెక్కడా లేదు।
Verse 18
ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भत्तयपेक्षा न वै पुनः । कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि
హే దేవీ, ఇక్కడ శాస్త్రజ్ఞానంపై ఆధారం లేదు; విస్తారమైన భక్తి కూడా తప్పనిసరి కాదు. కర్మకాండ అవసరం లేదు; దానధర్మం కూడా అవసరం కాదు.
Verse 19
संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् । नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न
ఇక్కడ సంస్కృత విద్యా-పరిష్కారం లేదా అధికారిక సాధనపై ఆధారం లేదు; ధ్యానం కూడా ఎప్పుడూ కఠిన నిబంధన కాదు. సుజాతులకైనా కేవలం నామోచ్చారణం గానీ, విస్తృత అర్చన గానీ తప్పనిసరి కాదు.
Verse 20
मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः । यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्
నా మోక్షప్రద క్షేత్రంలో నివసించే మనిషి ఏ విధంగా మరణించినా, నిశ్చయంగా మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
Verse 21
एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं प्रिये । ब्रह्मादयोऽपि जानंति माहात्म्यं नास्य पार्वति
ప్రియే, ఇది నా దివ్యపురము—గుహ్యమునకన్నా గుహ్యతరము. హే పార్వతీ, బ్రహ్మాది దేవతలకైనా దీని మహిమ తెలియదు.
Verse 22
महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् । सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते
అందువల్ల ఇది మహాక్షేత్రమై ‘అవిముక్త’మని స్మరించబడుతుంది. నైమిషాది సమస్త తీర్థాలకన్నా పరమమైనది; ఇక్కడ మరణించినవానికి అత్యుత్తమ మోక్షం ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोध्याय
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము నాల్గవ భాగమైన కోటిరుద్రసంహితలో ‘కాశీ విశ్వేశ్వర జ్యోతిర్లింగ మహాత్మ్య వర్ణన’ అనే ఇరవైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 24
कामं भुंजन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः । अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जंतुर्मोक्षाय कल्पते
ఇష్టానుసారంగా భోగిస్తూ—తింటూ, నిద్రిస్తూ, ఆడుతూ, వివిధ క్రియలు చేస్తూనే—అవిముక్తలో ప్రాణాలు విడిచిన జీవుడు మోక్షానికి అర్హుడగును.
Verse 25
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना
వేల పాపాలు చేసినా మనుష్యులకు పిశాచత్వమే మేలైనదని చెప్పబడింది; కాని కాశీ పురి లేకుండా స్వర్గంలో సహస్ర యజ్ఞఫలమూ కోరదగినది కాదు.
Verse 26
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी । अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः
కాబట్టి సమస్త ప్రయత్నంతో కాశికా పురిని సేవించి పూజించాలి; అక్కడ మునులు అవ్యక్త లింగరూపుడైన సదాశివుని ధ్యానిస్తారు.
Verse 27
यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये । तेभ्यश्चाहं प्रय च्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम्
ప్రియే! ఇక్కడ మనుష్యులు ఏ ఫలాన్ని ఆశించి తపస్సు చేస్తారో, వారికి నేను అదే ఫలాన్ని సంపూర్ణంగా, నిశ్చయంగా ప్రసాదిస్తాను.
Verse 28
सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च । न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम्
ఆ తరువాత వారు ప్రభువుతో సాయుజ్యాన్ని పొందుతారు, కోరిన పరమ స్థానాన్నీ చేరుతారు; ఇక్కడ దేహాన్ని విడిచినవారికి ఏ దిక్కునుంచీ కర్మబంధం కలగదు.
Verse 29
ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः । उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे
ఇక్కడ బ్రహ్మ దేవర్షులతో కలిసి, విష్ణువూ దివాకరుడు (సూర్యుడు) కూడా నన్ను ఉపాసిస్తారు; సమస్త మహాత్ములు మరియు మరెందరో ఇక్కడే నన్ను ఆరాధిస్తారు.
Verse 30
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्त धर्मरुचिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्
విషయాసక్త మనస్సుతో, ధర్మరుచిని విడిచిన మనిషి కూడ—ఈ పవిత్ర క్షేత్రంలో నిజంగా మరణిస్తే—మళ్లీ సంసారంలో ప్రవేశించడు.
Verse 31
किं पुनर्निर्ममा धीरासत्त्वस्था दंभवर्जिताः । कृतिनश्च निरारंभास्सर्वे ते मयि भाविताः
అయితే మమకారరహితులు, సత్త్వస్థులు, దంభరహితులు అయిన ధీరాత్ములు మరెంత గొప్పవారు! కృతార్థులు, స్వార్థారంభం లేనివారు—వారందరూ నాలో (శివునిలో) అంతర్లీనంగా లీనమై ఉన్నారు.
Verse 32
जन्मांतरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति
వేల జన్మాంతరాల తరువాత యోగిగా జన్మ లభించవచ్చు; కాని ఇక్కడే (శివపరాయణుడై) సిద్ధి పొందినవాడు మరణానంతరం వెంటనే పరమ మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
Verse 33
अत्र लिंगान्यनेकानि भक्तैस्संस्थापितानि हि । सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति
హే పార్వతీ! ఇక్కడ భక్తులు అనేక శివలింగాలను ప్రతిష్ఠించారు. ఈ స్థలంలోనే అవి సమస్త కోరికలను నెరవేర్చి మోక్షమును కూడా ప్రసాదిస్తాయి.
Verse 34
पंचक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । समंताच्च तथा जंतोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्
ఈ పుణ్యక్షేత్రం నాలుగు దిశలలో ఐదు క్రోశాల వరకు విస్తరించిందని కీర్తించబడింది; అలాగే చుట్టూ, జీవికి మరణకాలంలో అమృతం—అంటే ముక్తి—ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 35
अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते । सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते
పాపరహితుడై మరణించినవాడు వెంటనే మోక్షాన్ని పొందుతాడు. కానీ పాపముతో మరణించినవాడు తన కర్మానుసారము మరల శరీరములను పొందుతాడు.
Verse 36
यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्
ఈ అవిముక్త (కాశీ) క్షేత్రంలో పాపం చేసినవాడు మొదట నిశ్చయముగా యాతనలను అనుభవిస్తాడు; ఆ తర్వాతే మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
Verse 37
भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः । ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि
భైరవీ అనే యాతనను పదివేల సంవత్సరాలు అనుభవించి, ఓ సుందరీ, పాపఫలాన్ని భోగించి క్షయపరచిన తరువాత జీవుడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు।
Verse 38
इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः । एवं ज्ञात्वा नरस्सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्
పాపాచారంలో ఉన్నవాడికి కలిగే గతి ఇదని నీకు వివరించాను. ఇది తెలిసి మనిషి సమ్యకంగా అవిముక్త (కాశీ)ను భక్తితో ఆశ్రయించి సేవించాలి।
Verse 39
कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
చేసిన కర్మకు క్షయం వందల కోటి కల్పాలకైనా లేదు. శుభమో అశుభమో—చేసిన కర్మఫలాన్ని తప్పక అనుభవించాలి।
Verse 40
केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह । शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्
ఇహలోకములో కేవలము అశుభకర్మ నరకమునకు కారణమగును. శుభకర్మ స్వర్గఫలమును ప్రసవించును; రెండింటి మిశ్రమమునుండి మానవజన్మ కలుగునని చెప్పబడెను.
Verse 41
जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह । उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति
ఓ పార్వతీ, ఇది నిశ్చయసత్యము: ఈ లోకములో జన్మ సమ్యకముగానూ అసమ్యకముగానూ, అలాగే న్యూనతా-అధిక్యతలతో కూడి కలుగును. ఈ రెండింటి క్షయమైతే ముక్తి కలుగును.
Verse 42
कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि । संचितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बंधकृत्
హే మహేశ్వరీ! కర్మకాండంలో కర్మం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది—సంచితం, క్రియమాణం, ప్రారబ్ధం; ఇదే బంధనకారకం అవుతుంది।
Verse 43
पूर्वजन्मसमुद्भूतं संचितं समुदाहृतम् । भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्
పూర్వజన్మల నుండి ఉద్భవించిన కర్మం ‘సంచితం’ అని పిలువబడుతుంది. శరీరంతో అనుభవించబడేది ‘ప్రారబ్ధం’ అని కీర్తించబడింది।
Verse 44
जन्मना यच्च क्रियते कर्म सांप्रतम् । शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः
హే దేవేశీ! జన్మ కారణంగా ప్రస్తుతం చేయబడే కర్మం—శుభమో అశుభమో—దానినే పండితులు ‘క్రియమాణ’ కర్మమని తెలుసుకొంటారు।
Verse 45
प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव चान्यथा । उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना
ప్రారబ్ధకర్మ క్షయం భోగం ద్వారానే జరుగుతుంది, ఇతరథా కాదు. అయినా పవిత్ర ఉపాయంగా శివపూజాదుల ద్వారా రెండు విధాల కర్మల నాశం సాధ్యమగును.
Verse 46
सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना । सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्ल्लभा काशिका पुरी
కాశీపురి లేకుండా సమస్త కర్మనాశం లభించదు. ఇతర తీర్థాలు సులభం; కాని కాశికా పురి దుర్లభం—పరమ ఆశ్రయం.
Verse 47
पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् । तदा काशीं च संप्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा
పూర్వజన్మలో భక్తితో కాశీ దర్శన పుణ్యం సంపాదించి ఉంటే, ఈ జన్మలో కాశీని చేరి అక్కడే మరణం పొందుతాడు; ఇతరథా కాదు. (అది శివకృపతో మోక్షమార్గప్రదమని భావిస్తారు.)
Verse 48
काशीं प्राप्य नरो यस्तु गंगायां स्नानमाचरेत् । तदा च क्रियमाणस्य संचितस्यापि संक्षयः
కాశీకి చేరి గంగలో స్నానం చేసే మనిషికి, అప్పుడే జరుగుతున్న (క్రియమాణ) మరియు ముందే కూడబెట్టిన (సంచిత) పాపాలు కూడా క్షయమవుతాయి.
Verse 49
प्रारब्धं न विना भोगो नश्य तीति सुनिश्चितम् । मृतिश्च तस्य संजाता तदा तस्य क्षयो भवेत्
భోగం లేకుండా ప్రారబ్ధం నశించదని నిశ్చయం. అదే ప్రవాహంలో అతనికి మరణం సంభవించినప్పుడు, అతని దేహబంధం క్షయమగును.
Verse 50
पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् । तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः
ఎవడు ముందుగా కాశీ పుణ్యాన్ని పొందీ, తరువాత పాపం ఆచరిస్తాడో, ఆ పూర్వస్పర్శపు బలమైన బీజం వలన అతడు మళ్లీ కాశీకే నడిపింపబడుతాడు.
Verse 51
तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवंति हि । तस्मात्काशीं नरस्सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्
అప్పుడు సమస్త పాపాలు నిజంగా భస్మమైపోతాయి. అందువల్ల మనిషి కాశీని భక్తితో ఆశ్రయించాలి; అది కర్మను మూలంతో సహా నిర్మూలిస్తుంది.
Verse 52
एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये । काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विंदति
ప్రియమా, ఎవడు ఒక్క బ్రాహ్మణునికైనా కాశీలో నివాసం కల్పిస్తాడో, అతడు కాశీవాస ఫలాన్ని పొందినవాడై అనంతరం ముక్తిని పొందుతాడు.
Verse 53
काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्नहि । समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफले
ఎవడు నిజంగా కాశీలో దేహత్యాగం చేస్తాడో అతనికి మళ్లీ జన్మ లేదు. అలాగే ప్రయాగంలో మృతుని నిమిత్తం సంకల్ప-దానం చేస్తే అది ఫలప్రదమై అతని అభీష్ట ఆధ్యాత్మిక ఫలాన్ని సిద్ధి చేస్తుంది.
Verse 54
संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यफलं वृथा । यदि न स्यात्तयोर्योगस्तीर्थराजफलं वृथा
రెండింటికీ కేవలం బాహ్య సంయోగమే ఉంటే కాశీ నుండి కలుగుతుందని చెప్పిన ఫలం వ్యర్థమవుతుంది. అలాగే రెండింటి నిజమైన యోగం లేకపోతే ‘తీర్థరాజ’ ఫలమూ వ్యర్థమవుతుంది.
Verse 55
तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुस्सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् । विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्
అందుచేత నా ఆజ్ఞవలన విష్ణువు సాక్షాత్తుగా నూతన సృష్టిని సృష్టిస్తాడు; మనస్సులో నిర్దేశించిన విధంగా దానిని నిర్మించి, దాని నిశ్చిత సిద్ధిని ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 56
सूत उवाच । इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः । तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
సూతుడు పలికెను—ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా! ఈ విధంగా కాశీలో అనేక మహిమలు ఉన్నాయి; అలాగే విశ్వేశ్వరుడు సత్పురుషులకు భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 57
अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यंबकस्य च । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
ఇకపై నేను త్ర్యంబకుడు (భగవాన్ శివుడు) యొక్క మహాత్మ్యాన్ని ప్రకటిస్తాను; దాన్ని విన్న మనిషి క్షణంలోనే సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theological argument is delivered via the Pārvatī–Śiva dialogue: Avimukta (Vārāṇasī) is declared Śiva’s perpetual, most secret abode and a universal instrument of mokṣa, validated through Sūta’s transmission to the sages.
Avimukta functions as a ‘guhyatama-kṣetra’ symbol: sacred space as an active soteriological medium. The presence of siddhas, vrata-observance, and Pāśupata-oriented yoga encode the idea that liberation is stabilized by disciplined embodiment within Śiva’s constant field of presence.
Śiva is foregrounded as Parameśvara/Śaṅkara speaking as the lord of the kṣetra, with Viśveśvara named as the focal form anchoring Vārāṇasī’s sanctity; Pārvatī appears as the compassionate interlocutor who elicits the teaching for the benefit of all beings.