प्रणवमहिमा — The Greatness of the Praṇava (Om) as Śiva

Verse 1

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्

ఈశ్వరుడు పలికెను—హే దేవి, వినుము; నీవు నన్ను ఏది గురించి ప్రశ్నిస్తున్నావో దానిని నేను వివరిస్తాను. ఆ బోధను కేవలం వినుటమాత్రముచేత జీవుడు సాక్షాత్ శివుడగును।

Verse 2

प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् । बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्

ప్రణవం (ఓం) యొక్క అర్థాన్ని ప్రత్యక్షంగా గ్రహించడమే నా స్వరూపమైన జ్ఞానం. ఆ ‘ప్రణవ’ అనే మంత్రం సమస్త విద్యలకు బీజం.

Verse 3

अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् । वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः

ఆ పరమ తత్త్వాన్ని అత్యంత సూక్ష్మమైనదిగా, అయితే మహార్థమయమైనదిగా—వటవృక్ష బీజంలా—తెలుసుకో. అది వేదాలకు ఆదియూ, వేదసారమూ; ముఖ్యంగా అది నా స్వరూపమే.

Verse 4

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः

నేను దేవుడు, త్రిగుణాతీతుడు, సర్వజ్ఞుడు, సర్వకర్త ప్రభువు. ‘ఓం’ అనే ఏకాక్షర మంత్రంలో స్థితుడనై ఉన్న నేను సర్వవ్యాపి శివుడను.

Verse 5

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते

ఏది ఏదైనా తత్త్వంగా ఉన్నదో, అది గుణప్రాధాన్యయోగముచేత—సమష్టిగా గానీ వ్యష్టిగా గానీ—అంతటినీ ప్రణవ ‘ఓం’ యొక్క అర్థమని జ్ఞానులు ప్రకటిస్తారు।

Verse 6

सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् । तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः

కాబట్టి ఈ ఒక్క అక్షరము—అవినాశి బ్రహ్మమే—సర్వార్థసాధకము. అదే ‘ఓం’ ద్వారా ఆదిలో శివుడు సమస్త జగత్తును సృష్టించి నియమబద్ధం చేస్తాడు।

Verse 7

शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः

ఈ ప్రణవం (ఓం) నిజంగా శివుడే; ప్రణవమే శివుడని కూడా స్మరించబడును. ఎందుకంటే వాచ్య-వాచక భేదం పూర్తిగా ఉండదు.

Verse 8

तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः

కాబట్టి బ్రహ్మర్షులు నన్ను ఏకాక్షర దేవుడిగా తెలుసుకొందురు. వాచ్య-వాచక ఏకత్వాన్ని గ్రహించిన జ్ఞానులు ఆ ఏకత్వాన్ని గుర్తించుదురు.

Verse 9

अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् । निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्

అతః ప్రణవం (ఓం) ఒక్కటే సర్వకారణమని తెలుసుకొనవలెను. నిర్వికారుడైన ముముక్షువు నన్ను—నిర్గుణ పరమేశ్వరుని—సాక్షాత్కరించుగాక।

Verse 10

एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् । काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे

హే దేవేశి! ఇదే సమస్త మంత్రాల శిరోమణి. కాశీలో జీవుల ముక్తి హేతువుగా నేను దీనిని ప్రసాదించుదును।

Verse 11

तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारम म्बिके । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्

అక్కడ, హే అంబికే, మొదటగా ప్రణవోద్ధారమును మరియు అంతర్మర్మమును యథావిధిగా వివరిస్తాను; దాని సత్యవిజ్ఞానమాత్రంతోనే పరమసిద్ధి కలుగును।

Verse 12

निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् । कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमी श्वरमेव च

మొదట నివృత్తి తత్త్వాన్ని అధిగమించాలి, తరువాత ఇంధనాన్ని. ఆపై కాలాన్ని అధిగమించి, దండ తత్త్వాన్ని కూడా దాటి, చివరకు స్వయంగా ఈశ్వరుని పొందాలి.

Verse 13

वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः । त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा

ఇలా ప్రణవం (ఓం) ప్రకటించబడింది—ఇది పంచవర్ణరూపము, త్రిమాత్రలు, బిందు మరియు నాదముల సారాత్మకము; దీనిని నిత్యం జపించువారికి ఇది మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 14

ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु । प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः

బ్రహ్మాది నుండి స్థావరాంతమువరకు సమస్త ప్రాణులకూ ప్రాణము ఇదే ప్రణవం (ఓం); అందుకే దీనిని ‘ప్రణవ’మని కీర్తిస్తారు।

Verse 15

आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति

దీనిలో మొదటి అక్షరం ‘అ’, తరువాత ‘ఉ’; మధ్యలో ‘మ’ మరియు చివర సూక్ష్మ నాదము—ఇదే ‘ఓం’ అని పిలువబడుతుంది।

Verse 16

जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा । मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम

ఓ మునిశ్రేష్ఠా, నీటివలె ప్రకాశించే ఆద్యవర్ణాన్ని కుడివైపున, అలాగే ఎడమవైపున స్థాపించుము; మధ్యలో ‘మ’ను ఉంచి శుద్ధ ఓంకారాన్ని ధ్యానించుము।

Verse 17

अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् । तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्

క్రమముగా ‘అ’, ‘ఉ’, ‘మ’—ఈ మూడు ఓంకారంలోని మూడు మాత్రలుగా ప్రకటించబడ్డాయి; వాటికి ఆపై సూక్ష్మమైన పరాత్పర అర్ధమాత్ర ఉంది.

Verse 18

अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी । वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा

హే మహేశానీ, అర్ధమాత్ర బిందు-నాద స్వరూపిణి. ఆమెను వాక్కుతో పూర్తిగా వర్ణించలేము; జ్ఞానులు మాత్రమే ప్రత్యక్షానుభవంతో ఆమెను తెలుసుకొనగలరు.

Verse 19

ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये । मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि

ప్రియే, శ్రుతులు ఆరంభంలోనే—“ఈశానుడు సమస్త విద్యలకు అధిపతి” అని ప్రకటిస్తాయి. సమస్త జ్ఞానం నన్నుంచే ఉద్భవించునని వేదాలు సత్యంగా చెబుతాయి.

Verse 20

तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः । वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते

అందుచేత వేదముల ఆది నేనే; ప్రణవం (ఓం) నా వాచక చిహ్నం. నన్ను సూచించునది కనుక ఈ ప్రణవమును కూడా ‘వేదాది’ అని అంటారు.

Verse 21

अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः

‘అ’ మహాబీజము; రజోగుణమునుండి చతుర్ముఖ బ్రహ్మ సృష్టికర్తగా ప్రాదుర్భవించును. ‘ఉ’ ప్రకృతి-యోని; సత్త్వమునుండి హరి (విష్ణు) పాలకుడగును.

Verse 22

मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः । बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः

‘మ’కారం పురుషుడు, బీజస్వరూపము, మరియు తమస్సును సంహరించే హరుడు అని చెప్పబడింది. బిందువు దేవ మహేశ్వరుడుగా బోధించబడింది; అది తిరోభావశక్తి అని ఉద్ఘాటించబడింది.

Verse 23

नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः । नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः

నాదము సదాశివుడని చెప్పబడింది; ఆయన సమస్తులకు అనుగ్రహం కలిగించువాడు. శిరస్సు శిఖరస్థానంలో ఆ నాదాన్ని ధ్యానించగా, పరాత్పరాతీతుడైన శివుని సాక్షాత్కారం కలుగుతుంది.

Verse 24

स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः

ఆయన సర్వజ్ఞుడు, సర్వకర్త, సర్వేశ్వరుడు—నిర్మలుడు, అవ్యయుడు. ఆయన అనిర్దేశ్యుడు, స్వయంగా పరబ్రహ్మ; ప్రత్యక్షంగా సత్ మరియు అసత్ రెండింటికీ అతీతుడు.

Verse 26

सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु । स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्

సద్యోజాత నుండి ఈశాన వరకు ఉన్న పంచ బ్రహ్మములు ‘అ’ మొదలైన ఐదు స్వరాలలో స్థితమై ఉన్నవి. అవే పంచ బ్రహ్మములు క్రమంగా నా స్వరూపములే.

Verse 27

अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे । उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः

‘అ’ అక్షరంలో సద్యోజాత-శివునికి చెందిన ఎనిమిది కళలు ప్రకటించబడ్డాయి. ‘ఉ’ అక్షరంలో వామరూపానికి చెందిన పదమూడు కళలు ఉపదేశించబడ్డాయి.

Verse 28

अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः । बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः

‘మ’ అక్షరంలో అఘోరరూపిణి ఎనిమిది కళలు స్థితమై ఉన్నాయి; బిందువులో నాలుగు కళలు ఉద్భవిస్తాయి, అవి పురుషుడు (జీవుడు) గ్రహించగలవి।

Verse 29

नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः । षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते

నాదములో ఈశానుడు (శివుడు) నుండి జనించిన ఐదు కళలు ప్రకటించబడ్డాయి. షడ్విధ ఏకత్వానుసంధాన ధ్యానముచేత అది ప్రపంచాధారమై విశ్వరూపమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 30

मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च । शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये

మంత్రం, యంత్రం, దేవత, సాధనా-ప్రపంచం, గురువు మరియు శిష్యుడు—ఇవే ఆరు పదార్థములు అని చెప్పబడినవి. ప్రియమా, వీటి అర్థాన్ని విను.

Verse 31

पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः । स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्

మునుపు ప్రకటించిన మంత్రం పంచవర్ణాల సమష్టి. అదే మంత్రం యంత్రరూపంగా విన్యసింపబడితే అదే యంత్రం అవుతుంది; ఇప్పుడు దాని మండలక్రమాన్ని నేను వివరిస్తాను.

Verse 32

यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी । विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः

యంత్రం దేవత యొక్క స్వరూపమే; దేవత విశ్వరూపిణి. గురువు కూడా విశ్వరూపుడని ప్రకటించబడెను; అందువల్ల శిష్యుడు గురువు యొక్క దేహమేనని భావించాలి।

Verse 33

ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः । वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः

శ్రుతి ఇలా ప్రకటిస్తుంది—“ఓం, ఇదే సమస్తం” మరియు “సమస్తం బ్రహ్మమే”; కనుక వాచ్య-వాచక సంబంధములోనూ ఇదే తత్త్వం బోధింపబడింది—సర్వమూ బ్రహ్మస్వరూపమైన పరమేశ్వర శివుడే।

Verse 34

आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् । विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्

క్రమంగా ఆధార (మూలాధార) మరియు మణిపూర; వాటి పై హృదయం; తదుపరి విశుద్ధి మరియు ఆజ్ఞా; వీటికి ఆపై క్రమంగా శక్తి, శాంతి (పదాలు) ఉన్నాయి।

Verse 35

स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् । अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्

హే దేవేశీ! ఇవి శాంతిని కూడా అతిక్రమించిన, పరాత్పరమైన ఉన్నత స్థితులు. ఎవరిలో దృఢమైన వైరాగ్యం జన్మిస్తుందో, వాడే (ఈ సాక్షాత్కారానికి) అర్హుడు అవుతాడు.

Verse 36

विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् । सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः

హే దేవీ! ఇక్కడి విషయం జీవుడు–బ్రహ్మ ఏకత్వ భావనపై ధ్యానసాక్షాత్కారం. హే దేవేశీ! ఇప్పుడు దాని సంబంధం, సందర్భం విను—ఈ విషయం సమ్యకంగా చెప్పబడింది.

Verse 37

जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च । वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः

ఇక్కడ నాతో కలిసి జీవాత్మ మరియు ప్రణవం (ఓం) యొక్క ఏకత్వ సంబంధం ‘వాచ్య–వాచక’ భావంగా వివరించబడింది; అనగా సూచ్యార్థం మరియు దాన్ని సూచించే ధ్వని మధ్యనున్న బంధం।

Verse 38

व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः

అతడు వ్రతాది ఆచారాలలో నిమగ్నుడై, స్వభావమున శాంతుడై, తపస్వియై, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు. శౌచం, సదాచారం కలవాడైన ఆ ‘భూదేవుడు’ (బ్రాహ్మణుడు) వేదనిష్ఠుడై నిలిచెను।

Verse 39

विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च । देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती

అతడు విషయాల పట్ల విరక్తుడై—ఇహలోక భోగాలకూ పరలోక ఫలాలకూ సమానంగా ఆసక్తి విడిచి—ప్రజల మధ్య నివసించినా దేవతలకు పూజ్యుడైన బ్రాహ్మణుడవుతాడు; శివవ్రతంలో స్థిరుడై ఉంటాడు।

Verse 40

सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्

సర్వశాస్త్రార్థ తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు, వేదాంతజ్ఞానానికి పారగామి, మతిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన యతి-ఆచార్యుని సమీపించి (వారు) ఉపదేశం కోరిరి।

Verse 41

दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः । शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः

సుధీ శిష్యుడు దీర్ఘ దండవత్ ప్రణామం మొదలైన సేవలతో యత్నపూర్వకంగా గురువును సంతోషింపజేయాలి. శాంతి మొదలైన గుణాలతో, సౌశీల్యము వినయములతో కూడిన శిష్యుడే శ్రేష్ఠుడు।

Verse 42

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्

గురు అని చెప్పబడినవాడే శివుడు; శివుడే గురువని స్మరించబడెను. ఇలా మనసులో నిశ్చయించుకొని తన అంతర్విచారాన్ని గురు-శివునకు నివేదించాలి.

Verse 43

लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती । समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये

గురువు అనుమతి పొందిన తరువాత ఆమె పాలు మాత్రమే ఆధారంగా పన్నెండు రోజుల వ్రతం ఆచరించాలి—సముద్రతీరంలో గాని, నదీ తీరంలో గాని, పర్వతంలో గాని, లేదా శ్రీశివాలయంలో గాని.

Verse 44

शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा । प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः

శుక్లపక్షంలో—పంచమి నాడు గాని, లేక ఏకాదశి నాడు గాని—ప్రాతఃస్నానం చేసి, మనస్సు శుద్ధి పొందీ, నిత్యకర్మలు పూర్తిచేసిన సుధీ భక్తుడు విధిపూజకు ముందుకు సాగాలి.

Verse 45

गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च । क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्

విధిపూర్వకంగా గురువును ఆహ్వానించి, నియమానుసారం నాందీ-శ్రాద్ధం నిర్వహించి, ఆపై క్షౌరం (ముండనం) చేయించెను—కాని కక్ష (బుగ్గలు) మరియు ఉపస్థప్రదేశాన్ని వదిలి.

Verse 46

केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः । सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च

కేశము, శ్మశ్రువు, నఖములను శుద్ధి చేసి స్నానము చేసి నియతమనస్సుతో ఉండాలి. తరువాత సక్తు (వేపిన యవపిండి) భుజించి, సాయంకాలంలో మళ్లీ స్నానము చేసి సంధ్యా ఉపాసన చేయాలి.

Verse 47

सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः । शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे

సాయంకాల ఉపాసనను నిర్వహించి, గురువుతో కూడిన ద్విజ శిష్యుడు శాస్త్రోక్త దక్షిణను సమర్పించాడు—గురురూపంగా ప్రత్యక్షమైన శివునికి.

Verse 48

होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः । अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः

స్వసూత్రంలో చెప్పిన విధానానుసారం హోమద్రవ్యాలను సమకూర్చి, విధివిధానంగా అగ్నిని స్థాపించాలి; శాస్త్రప్రకారం లౌకిక అగ్ని మొదలైన భేదాలను సరిగా వేరు చేయాలి.

Verse 49

आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्

ఆహితాగ్నియైన గృహస్థుడు ప్రాజాపత్య ఇష్టిని ఆచరించి, శ్రౌత వైశ్వానర యాగంలో కూడా సమ్యక్ విధిగా, సమస్త వేదోక్త దక్షిణలతో సహా కర్మను సంపూర్ణం చేయాలి.

Verse 50

अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः

అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు పవిత్ర అగ్నిని తన అంతరంలో స్థాపించి గృహం నుండి ప్రవ్రజితుడై బయలుదేరాలి. ఆ అగ్నిలో సమిధలు, అన్నం, నెయ్యి—వాటి తగిన భేదాన్ని పాటిస్తూ చరువును వండుకొని, అంతఃపూజా నియమంలో నడుచుతూ మోక్షశరణమైన పతి పరమేశ్వరుడు శివుణ్ణి అన్వేషించాలి.

Verse 51

पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् । हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः

ఆత్మనియమంతో ఉన్న సాధకుడు పురుషసూక్తంతో ప్రతి ఋక్‌కు ఒక్కొక్క ఆహుతి సమర్పించాలి. అనంతరం తన స్వసూత్రంలో చెప్పిన విధానానుసారం సౌవిష్టకృత ఆహుతిని కూడా యథావిధిగా నిర్వహించాలి.

Verse 52

हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः । स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः

హోమము చేసి, విధిపూర్వక తంత్రకర్మను ముగించి, బుద్ధిమంతుడైన సాధకుడు అగ్నికి ఉత్తరదిశలో నిలిచి/ఉండవలెను. వస్త్రము, మృగచర్మము, కుశతో సిద్ధమైన ఆసనముపై మౌనముగా కూర్చొని, దృఢమనస్సుతో బ్రాహ్మముహూర్తాంతం వరకు గాయత్రీ జపించవలెను.

Verse 53

ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः । पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः

అనంతరం పూర్వోక్త విధానమున స్నానము చేసి, చరువును శ్రపించి సిద్ధం చేసుకొని, బుద్ధిమంతుడైన శివభక్తుడు పౌరుష సూక్తముతో ప్రారంభించి విరజాంతమువరకు అగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పించవలెను।

Verse 54

वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा । तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः

వామదేవ మతముననైనను, శౌనకాది ఋషుల మతముననైనను—ఈ విషయంలో వామదేవ్యమే ప్రధానమని చెప్పబడుతుంది; ఎందుకంటే ముని ‘గర్భ’యుక్తుడు, అనగా అంతఃసూక్ష్మ మూలంతో అనుసంధానమై ఉన్నాడు।

Verse 55

होमशेषं समाप्याथ हुनेत् । ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च

హోమములో మిగిలిన భాగమును సమాప్తి చేసి చివరి ఆహుతిని సమర్పించవలెను। అనంతరం పవిత్ర అగ్నిని తన ఆత్మలో అంతర్ముఖంగా స్థాపించి ప్రాతఃసంధ్యా ఉపాసన చేయవలెను।

Verse 56

सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् । एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्

సూర్యుడు ఉదయించిన తరువాత క్రమముగా సావిత్రీ (గాయత్రీ) జపములో ప్రవేశించవలెను। మూడు ఏషణలను విడిచి, విధిక్రమమున ‘ప్రేష’ మంత్రోచ్చారణను కూడా చేయవలెను।

Verse 57

शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः । विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा

శిఖను, యజ్ఞోపవీతాన్ని విడిచిపెట్టి, తరువాత కటిసూత్రాది గుర్తులనూ పరిత్యజించి, తూర్పుముఖంగా—లేదా ఉత్తరదిశముఖంగా—(విహిత శైవాచరణార్థం) సాగిపోవాలి।

Verse 58

गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने । विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे

లోకవ్యవహారంలో సంచరించుటకు తగినదైన దండము, కౌపీనము మొదలైనవి స్వీకరించవచ్చు; కాని నిజమైన వైరాగ్యముంటే, లోకాచారాన్ని విచారించి ఇవికూడా స్వీకరించకూడదు।

Verse 59

गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् । समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः

గురువుని సమీపమునకు వెళ్లి దండవత్ ప్రణామము మూడుసార్లు చేయాలి; తరువాత లేచి గురుపాదాల సమీపమున నిలబడాలి।

Verse 60

ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि

అనంతరం గురువు విరజా-అగ్నిలో జనించిన శీతల భస్మాన్ని తీసుకొని, ఆ భస్మంతోనే విధివిధానంగా శిష్యుని సంస్కరించి ఉద్ధరించాడు।

Verse 61

अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्

తదనంతరం ‘అగ్ని…’ మొదలైన మంత్రాలతో త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి. ఆపై హృదయపద్మంలో ఆసీనుడైన నన్ను, నీతో సహా (దేవీ సమేతంగా) ధ్యానించాలి।

Verse 62

हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः । ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्

గురు ప్రీతిచిత్తుడై శిష్యుని శిరస్సుపై చేయి ఉంచి, ఋషి మొదలైన (ఛందస్సు, దేవత మొదలైన) ఉపాంగాలతో కూడిన మంత్రాన్ని అతని కుడి చెవిలో మృదువుగా ఉచ్చరించాలి।

Verse 63

प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् । षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः

తదనంతరం గురుసత్తముడు శిష్యునికి ప్రణవం (ఓం) యొక్క త్రివిధ రూపాన్ని ఉపదేశించి, తరువాత దాని అర్థాన్ని—షడ్విధ తాత్పర్యంపై స్పష్టమైన అనుభూతిజ్ఞానంతో—సమ్యకంగా వివరించాలి।

Verse 64

द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्

పన్నెండు విధాలుగా—భూమిపై దండవత్ ప్రణామం చేసి—గురువును నమస్కరించి, నిత్యం ఆయన ఆధీనంగా ఉండి, వేదాంతాన్ని సమ్యకంగా అభ్యసించాలి।

Verse 65

मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि । विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्

నీ స్వాత్మలో పరమాత్మరూపుడైన నన్నే—శివునే—నిత్యం ధ్యానించు; నేను పరమ విశుద్ధుడు, నిర్వికారుడు, అవ్యయుడు, బ్రహ్మసాక్షి.

Verse 66

शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः । अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः

శమాది ధర్మాలలో నిమగ్నుడై, వేదాంతజ్ఞాన పారగుడై, అసూయలేని యతి—అటువంటి వాడే ఇక్కడ అధికారిగా చెప్పబడెను.

Verse 67

हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् । अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्

హృదయాంతరంలోని పద్మాన్ని ధ్యానించాలి—అది రజస్సు లేనిది, శోకరహితము, పరమ విశుద్ధము; అష్టదళములతో, కేశరములతో సమృద్ధిగా, మధ్య కర్ణికపై శోభిల్లుచున్నది।

Verse 68

आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् । विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्

ఆధారశక్తి నుండి ఆరంభించి త్రితత్త్వాంతమయ్యే ఆ పదాన్ని విచారించి; అనంతరం దాని మధ్యలోని దహరవ్యోమాన్ని—సూక్ష్మ అంతరాకాశాన్ని—భావించి ధ్యానించాలి।

Verse 69

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह । चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः

‘ఓం’ అనే ఏకాక్షర బ్రహ్మాన్ని ఉచ్చరిస్తూ, నాపై భక్తితో కూడి, ఆ శబ్దమధ్యంలో నివసించే నన్ను నిత్యం జాగ్రత్తమనస్సుతో ధ్యానించాలి।

Verse 70

एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च । मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये

ప్రియే, ఇలాంటి ఉపాసకుడు నా లోకానికే చేరుతాడు; నన్నుంచి మోక్షదాయకమైన సత్యజ్ఞానాన్ని పొందిన తరువాత నాతో సాయుజ్యము—ఏకత్వఫలము—సాధిస్తాడు।