Rig Veda 10.61.2: Mandala 10, Sukta 61, Mantra 2

Sukta 10.61

Rishi: Same hymn complex as 10.61; late RV seer attribution varies in Anukramaṇī lists.

Devata: Brahman/mantra-power as the operative deity; implicit Indraic śacī background (effective force).

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

स इद्दानाय दभ्याय वन्वञ्च्यवानः सूदैरमिमीत वेदिम् । तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः क्षोदो न रेत इतऊति सिञ्चत् ॥

Sanskrit recitationRig Veda 10.61.2

Transliteration

sá íd dānā́ya dábhyāya vánvan cyávānaḥ sūdáiḥ amimīta védim | tū́rvayāṇo gūrtá-vacastamáḥ kṣódho ná réta itá-ūti siñcat ||

Translation

అతడు—దానార్థమూ అజేయార్థమూ వైపు తపనతో, ముందుకు సాగుతూ—సమృద్ధ హవులతో వేదిని కొలిచి స్థాపించాడు. తూర్వయాణుడు (వేగప్రేరితుడు), గూర్తవచస్సు (సమ్యక్-సత్య వాక్కుగలవాడు) అయిన అతడు, ఈ సహాయంనుండే అంధకారంలో కర్మానికి నూతన జన్మను స్థాపించుటకు, విత్తనంలా ప్రేరణ-రసాన్ని సించుతాడు.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → स

• इत्: indeed, just
• इत्: —
• Type: Indeclinable
• Root: इत् (निपात) अथवा ‘इद्’ (वेदिक-निपात)

• दानाय: for giving, for a gift
• दानाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: दान (प्रातिपदिक; √दा ‘देणे’ से) अथवा ‘दान’ (उपहार/दान)

• दभ्याय: for the unassailable/unyielding one
• दभ्याय: सम्प्रदान
• Type: Adjective
• Root: दभ्य (विशेषण-प्रातिपदिक; √दभ् ‘हिंसायाम्/दम्भे’ से व्युत्पन्न)

• वन्वन्: seeking, striving
• वन्वन्: कर्तृ
• Type: Verb (participle)
• Root: √वन्/वन्व् (वेदिक; ‘कामयते/प्रार्थयते/अन्वेषते’)

• च्यवानः: having moved/advanced
• च्यवानः: कर्तृ
• Type: Verb (participle)
• Root: √च्यु (च्यवने ‘to move/fall/shift’)

• सूदैः: with incitements/impulses
• सूदैः: करण
• Type: Noun
• Root: सूद (प्रातिपदिक; ‘सूद’ = प्रेरक/उत्साहक/प्रेरणा; वेदिक प्रयोग) अथवा ‘सूद’ = ‘प्रेरण/उत्साह’

• अमिमीत: measured out
• अमिमीत: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √मा (माने/मितौ ‘to measure’)

• वेदिम्: the altar
• वेदिम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वेदी (स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक)

• तूर्वयाणः: the swift-moving one
• तूर्वयाणः: कर्तृ
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: तूर्वयाण (विशेषण/नाम; वेदिक, ‘तूर्व’/‘तूर्वि’ से; ‘वेगवान्/शीघ्रगामी’)

• गूर्तवचस्तमः: most famed for (his) utterance / best in solemn speech
• गूर्तवचस्तमः: कर्तृ
• Type: Adjective (superlative)
• Root: गूर्तवचस् (बहुव्रीहि/तत्पुरुष; गूर्त ‘प्रशस्त/उद्गीत’ + वचस् ‘वचन’) + तमप्

• क्षोदः: a thrust, impulse
• क्षोदः: उपमान-आधार (उपमा में)
• Type: Noun
• Root: क्षोद (प्रातिपदिक; ‘क्षोद’ = धक्का/प्रेरणा/उत्क्षेप; √क्षुद्/क्षुद् ‘to strike/push’ से) अथवा ‘क्षोदस्’

• न: like, as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (उपमा-निपात)

• रेतः: seed, semen
• रेतः: उपमेय (उपमा में)
• Type: Noun
• Root: रेतस् (नपुंसकलिङ्ग-प्रातिपदिक)

• इतः: from here, hence
• इतः: अपादान/दिशा
• Type: Indeclinable
• Root: इतः (अव्यय; इदम्-प्रातिपदिक से)

• ऊति: help, aid
• ऊति: कर्तृ (सहायक-भाव) / साधन-भाव
• Type: Noun
• Root: ऊति (स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक; √अव्/ऊ ‘to help/protect’ से)

• सिञ्चत्: poured, sprinkled
• सिञ्चत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √सिच् (सिञ्चने ‘to pour/sprinkle’)