Prakarana 8

Verse 133 (दोहा/सोरठा)

भुज बल रिपु दल दलमलि देखि दिवस कर अंत। कूदे जुगल बिगत श्रम आए जहँ भगवंत।।45।।

bhuja bala ripu dala dalamali dekhi divasa kara aṃta | kūde jugala bigata śrama āe jahã bhagavaṃta ||45||

బాహుబలంతో శత్రుసేనలను నలిపి, దినం ముగింపుకు చేరిందని చూసి, ఆ జంట అలసట అంతా తొలగి వెనుదిరిగి ప్రభువు ఉన్న చోటికి వచ్చింది.

Verse 134 (चौपाई)

प्रभु पद कमल सीस तिन्ह नाए। देखि सुभट रघुपति मन भाए।। राम कृपा करि जुगल निहारे। भए बिगतश्रम परम सुखारे।। गए जानि अंगद हनुमाना। फिरे भालु मर्कट भट नाना।। जातुधान प्रदोष बल पाई। धाए करि दससीस दोहाई।। निसिचर अनी देखि कपि फिरे। जहँ तहँ कटकटाइ भट भिरे।। द्वौ दल प्रबल पचारि पचारी। लरत सुभट नहिं मानहिं हारी।। महाबीर निसिचर सब कारे। नाना बरन बलीमुख भारे।। सबल जुगल दल समबल जोधा। कौतुक करत लरत करि क्रोधा।। प्राबिट सरद पयोद घनेरे। लरत मनहुँ मारुत के प्रेरे।। अनिप अकंपन अरु अतिकाया। बिचलत सेन कीन्हि इन्ह माया।। भयउ निमिष महँ अति अँधियारा। बृष्टि होइ रुधिरोपल छारा।।

prabhu pada kamala sīsa tinh nāe | dekhi subhaṭ raghupati mana bhāe || rāma kṛpā kari jugala nihāre | bhae bigataśrama parama sukhāre || gae jāni aṅgada hanumānā | phire bhālu markaṭ bhaṭ nānā || jātudhāna pradoṣa bala pāī | dhāe kari dasa-sīsa dohāī || nisicara anī dekhi kapi phire | jahã tahã kaṭakaṭāi bhaṭ bhire || dvau dala prabala pacāri-pacārī | larata subhaṭ nahiṃ mānahiṃ hārī || mahābīra nisicara saba kāre | nānā barana balīmukha bhāre || sabala jugala dala samabala jodhā | kautuka karata larata kari krodhā || prābiṭ sarada payoda ghanere | larata manahũ māruta ke prere || anipa akaṃpana aru atikāyā | bicalata sena kīnhi inh māyā || bhayau nimiṣa mãha ati ãdhiyārā | bṛṣṭi hoi rudhiropala chārā ||

వారు ప్రభువు పద్మ పాదాలకు తలలు వంచారు; ఆ వీరులను చూసి, రఘుపతి హృదయం సంతోషించింది. రాముడు వారిద్దరిపై కృపాదృష్టి వేసెను, వారి అలసట పోయింది, వారు పరమానందం పొందారు. అంగదుడు, హనుమంతుడు వెళ్ళినట్లు తెలిసి, అనేక ఎలుగుబంటి, కోతి యోధులు తిరిగి వచ్చారు. సాయంత్రం రాక్షసులు బలం పుంజుకొని, దశశీర్ష రాజు నామస్మరణతో పరుగెత్తారు. రాక్షస సైన్యాన్ని చూసి, కోతులు తిరిగారు; అక్కడక్కడా యోధులు గర్జిస్తూ కలిశారు. రెండు బలమైన సైన్యాలు సవాళ్ళు విసిరాయి; వీరులు ఓటమిని అంగీకరించకుండా పోరాడారు. గొప్ప రాక్షస వీరులు అందరూ నల్లని వర్ణం కలిగి ఉన్నారు; కోతి ముఖాలు అనేక రంగులతో నిండి ఉన్నాయి. ఇరు పక్షాలు - సమాన బలంతో - కోపంతో పోరాడాయి, అయినా ఆటగా అనిపించింది. దట్టమైన శరత్కాల మేఘాలు చేరినట్లు; వారు గాలితో నడపబడినట్లు పోరాడారు. ఇంద్రజిత్, అకంపనుడు, అతికాయుడు, సైన్యం చలించినది చూసి, తమ మాయను ప్రయోగించారు: క్షణంలో గొప్ప చీకటి కమ్మింది, రక్తవృష్టి, ధూళి కురిసింది.

Verse 135 (दोहा/सोरठा)

देखि निबिड़ तम दसहुँ दिसि कपिदल भयउ खभार। एकहि एक न देखई जहँ तहँ करहिं पुकार।।46।।

dekhi nibiṛ tama dasahũ disi kapidala bhayau khabhāra | ekahi eka na dekhī jahã tahã karahiṃ pukāra ||46||

పది దిక్కులా ఘనాంధకారం కమ్ముకున్నదని చూసి వానరసేన అయోమయంలో పడిపోయింది; ఎవరికీ ఎవరు కనిపించలేదు, అంతటా కేకలు మోగాయి.

Verse 136 (चौपाई)

सकल मरमु रघुनायक जाना। लिए बोलि अंगद हनुमाना।। समाचार सब कहि समुझाए। सुनत कोपि कपिकुंजर धाए।। पुनि कृपाल हँसि चाप चढ़ावा। पावक सायक सपदि चलावा।। भयउ प्रकास कतहुँ तम नाहीं। ग्यान उदयँ जिमि संसय जाहीं।। भालु बलीमुख पाइ प्रकासा। धाए हरष बिगत श्रम त्रासा।। हनूमान अंगद रन गाजे। हाँक सुनत रजनीचर भाजे।। भागत पट पटकहिं धरि धरनी। करहिं भालु कपि अद्भुत करनी।। गहि पद डारहिं सागर माहीं। मकर उरग झष धरि धरि खाहीं।।

sakala maramu raghunāyaka jānā | liye boli aṅgada hanūmānā || samācāra saba kahi samujhāe | sunata kopi kapikuñjara dhāe || puni kṛpāla haṁsi cāpa caṛhāvā | pāvaka sāyaka sapadi calāvā || bhayu prakāsa katahuṁ tama nāhīṁ | gyāna udayaṁ jimi saṁsaya jāhīṁ || bhālu balīmukha pāi prakāsā | dhāe haraṣa bigata śrama trāsā || hanūmāna aṅgada rana gāje | hāṁka sunata rajanīcara bhāje || bhāgata paṭa paṭakahiṁ dhari dharanī | karahiṁ bhālu kapi adbhuta karanī || gahi pada ḍārahiṁ sāgara māhīṁ | makara uraga jhaṣa dhari-dhari khāhīṁ ||

రఘునాథుడు మొత్తం విషయాన్ని గ్రహించాడు. అంగదుడిని మరియు హనుమంతుడిని పిలిచి తనతో తీసుకున్నాడు. వారు ప్రతిదీ వివరించారు; విన్న వానర నాయకులు కోపంతో ముందుకు దూకారు. అప్పుడు కరుణామూర్తి ప్రభువు చిన్నగా నవ్వి, తన విల్లు సంధించి, అగ్ని వంటి బాణాన్ని వెంటనే ప్రయోగించాడు. అక్కడక్కడా వెలుగు వ్యాపించింది; ఎక్కడా చీకటి మిగలలేదు - జ్ఞానం ఉదయించినప్పుడు సందేహాలు తొలగిపోయినట్లు. ఎలుగుబంట్లు మరియు బలవంతులైన వానరులు ఆ వెలుగును పొంది, ఆనందంతో ముందుకు పరుగెత్తారు, వారి అలసట మరియు భయం తొలగిపోయాయి. హనుమంతుడు మరియు అంగదుడు యుద్ధరంగంలో గర్జించారు; వారి గర్జనలు విని రాక్షసులు పారిపోయారు. పారిపోతున్నప్పుడు వారిని కొట్టి నేలపై పడవేశారు; ఎలుగుబంట్లు మరియు వానరులు అద్భుతమైన పనులు చేశారు. వారి కాళ్లను పట్టుకొని సముద్రంలోకి విసిరారు, అక్కడ మొసళ్లు, పాములు మరియు చేపలు వాటిని పట్టుకొని తిన్నాయి.

Verse 137 (दोहा/सोरठा)

कछु मारे कछु घायल कछु गढ़ चढ़े पराइ। गर्जहिं भालु बलीमुख रिपु दल बल बिचलाइ।।47।।

kachu māre kachu ghāyala kachu gaṛha caṛhe parāi | garjahiṁ bhālu balīmukha ripu dala bala bicalāi ||47||

కొందరు సంహరింపబడ్డారు, కొందరు గాయపడ్డారు, మరికొందరు మాత్రం ఆగక కోటగోడలు ఎక్కి ముందుకు సాగారు. భల్లూకులు, మహావానరులు ఘోరంగా గర్జించి, శత్రుసేన వరుసలను గందరగోళంలోకి నెట్టివేశారు. (47)

Verse 138 (चौपाई)

निसा जानि कपि चारिउ अनी। आए जहाँ कोसला धनी।। राम कृपा करि चितवा सबही। भए बिगतश्रम बानर तबही।। उहाँ दसानन सचिव हँकारे। सब सन कहेसि सुभट जे मारे।। आधा कटकु कपिन्ह संघारा। कहहु बेगि का करिअ बिचारा।। माल्यवंत अति जरठ निसाचर। रावन मातु पिता मंत्री बर।। बोला बचन नीति अति पावन। सुनहु तात कछु मोर सिखावन।। जब ते तुम्ह सीता हरि आनी। असगुन होहिं न जाहिं बखानी।। बेद पुरान जासु जसु गायो। राम बिमुख काहुँ न सुख पायो।।

nisā jāni kapi cāriu anī | āe jahāṁ kosalā dhanī || rāma kṛpā kari citavā sabahī | bhae bigata-śrama bānara tabahī || uhāṁ dasānana saciva haṁkāre | saba sana kahesi subhaṭa je māre || ādhā kaṭaku kapinha saṅghārā | kahahu begi kā kari'a bicārā || mālyavanta ati jaraṭha nisācara | rāvana mātu-pitā maṁtrī bara || bolā bacana nīti ati pāvana | sunahu tāta kachu mora sikhāvana || jaba te tumha sītā hari ānī | asaguna hohiṁ na jāhiṁ bakhānī || beda purāna jāsu jasu gāyo | rāma bimukha kāhūṁ na sukha pāyo ||

రాత్రి అయిందని తెలుసుకొని, నాలుగు వానర దళాలు కోసల ప్రభువు ఉన్న చోటికి వచ్చాయి. రాముడు కరుణతో వారందరినీ చూశాడు; వెంటనే వానరుల అలసట తొలగిపోయింది. అక్కడ రావణుడు తన మంత్రులను పిలిచి, చంపబడిన యోధుల గురించి చెప్పాడు. 'మన సైన్యంలో సగభాగాన్ని వానరులు నాశనం చేశారు - త్వరగా చెప్పండి, ఏ సలహా తీసుకోవాలి?' మాల్యవంతుడు, చాలా వృద్ధుడైన రాక్షసుడు, ముఖ్యమైన మంత్రి - రావణుడి తల్లి తాత - శుద్ధమైన నీతి మాటలు చెప్పాడు: 'నాయనా, విను; నా నుండి కొంచెం బోధను స్వీకరించు. నీవు సీతను అపహరించి తెచ్చిన రోజు నుండి, చెప్పలేనంత అశుభ శకునాలు కలుగుతున్నాయి. వేదాలు మరియు పురాణాలు ఎవరి కీర్తిని గానం చేస్తాయో - రాముడి నుండి మరలిపోయిన వాడు ఎప్పుడూ సుఖం పొందలేదు.'

Verse 139 (दोहा/सोरठा)

हिरन्याच्छ भ्राता सहित मधु कैटभ बलवान। जेहि मारे सोइ अवतरेउ कृपासिंधु भगवान।।48(क)।। कालरूप खल बन दहन गुनागार घनबोध। सिव बिरंचि जेहि सेवहिं तासों कवन बिरोध।।48(ख)।।

hiraṇyāccha bhrātā sahita madhu kaiṭabha balavān | jehi māre soi avatareu kṛpāsiṁdhu bhagavān ||48(ka)|| kālarūpa khala-bana-dahana guṇa-āgāra ghanabodha | śiva birañci jehi sevahiṁ tāsoṁ kavan birodha ||48(kha)||

హిరణ్యాక్షుణ్ణి అతని అన్నతో సహా సంహరించినవాడు, మహాబలులైన మధు–కైటభులను వధించినవాడు— అదే కరుణాసముద్రుడైన ప్రభువు ఇప్పుడు అవతరించాడు. (48క) కాలస్వరూపుడై, దుష్టవనాన్ని దహించే అగ్నిలా, గుణనిధిగా, ఘనజ్ఞానస్వరూపుడై— శివుడు, బ్రహ్ముడు సైతం ఆరాధించే ఆయన ఎదుట ఏ ప్రతిఘాతం నిలుస్తుంది? (48ఖ)

Verse 140 (चौपाई)

परिहरि बयरु देहु बैदेही। भजहु कृपानिधि परम सनेही।। ताके बचन बान सम लागे। करिआ मुह करि जाहि अभागे।। बूढ़ भएसि न त मरतेउँ तोही। अब जनि नयन देखावसि मोही।। तेहि अपने मन अस अनुमाना। बध्यो चहत एहि कृपानिधाना।। सो उठि गयउ कहत दुर्बादा। तब सकोप बोलेउ घननादा।। कौतुक प्रात देखिअहु मोरा। करिहउँ बहुत कहौं का थोरा।। सुनि सुत बचन भरोसा आवा। प्रीति समेत अंक बैठावा।। करत बिचार भयउ भिनुसारा। लागे कपि पुनि चहूँ दुआरा।। कोपि कपिन्ह दुर्घट गढ़ु घेरा। नगर कोलाहलु भयउ घनेरा।। बिबिधायुध धर निसिचर धाए। गढ़ ते पर्बत सिखर ढहाए।।

parihari bayaru dehu baidehī | bhajahu kṛpānidhi parama sanehī || tāke bacana bāna sama lāge | kariyā muha kari jāhi abhāge || būṛha bhaesi na ta marateuṁ tohī | aba jani nayana dekhāvasi mohī || tehi apane mana asa anumānā | badhyo cahata ehi kṛpānidhānā || so uṭhi gayau kahata durbādā | taba sakopa boleu ghananādā || kautuka prāta dekhi'ahu morā | karihauṁ bahuta kahauṁ kā thorā || suni suta bacana bharosā āvā | prīti sameta aṅka baiṭhāvā || karata bicāra bhayu bhinusārā | lāge kapi puni cahuṁ duārā || kopi kapinha durghaṭa gaṛhu gherā | nagara kolāhalu bhayu ghanerā || bibidhāyudha dhari nisicara dhāe | gaṛha te parabata sikhara ḍhahāe ||

'శత్రుత్వాన్ని వదిలివేయి; వైదేహిని తిరిగి ఇచ్చి, కరుణా నిధియైన పరమ ప్రేమాస్పదుడైన ప్రభువును భజించు.' ఆ మాటలు బాణాల వలె గుచ్చాయి; ముఖం నలిపోయి, ఆ దుర్మార్గుడు వెళ్లిపోయాడు. 'నీవు వృద్ధుడివి కాకపోతే, నిన్ను చంపేవాడిని; ఇక నా ముందు నీ ముఖం చూపించుకోకు!' తన మనసులో అతడు గ్రహించాడు: 'ఈ కరుణా సాగరుడు నా మరణాన్ని కోరుతున్నాడు.' లేచి, అగౌరవంగా మాట్లాడుతూ వెళ్లిపోయాడు; అప్పుడు ఘననాదుడైన రావణుడు కోపంతో మాట్లాడాడు: 'ఉదయం నా విజృంభణ చూడు; నేను చాలా చేస్తాను - ఎందుకు తక్కువ చెప్పాలి?' తన కొడుకు మాటలు విని, అతని ధైర్యం తిరిగి వచ్చింది; ప్రేమతో అతన్ని ఒడిలో కూర్చోబెట్టాడు. వారు ఇంకా ఆలోచిస్తూండగా, ఉదయం అయింది; వానరులు మళ్లీ నాలుగు ద్వారాల వద్ద స్థానాలు స్వీకరించారు. కోపంతో, వానరులు దుర్భేద్యమైన కోటను చుట్టుముట్టారు; నగరంలో గొప్ప గొడవ చెలరేగింది. రాక్షసులు వివిధ ఆయుధాలతో ముందుకు దూకారు, కోట నుండి పర్వత శిఖరాలను కూల్చారు.

Verse 141 (छंद)

ढाहे महीधर सिखर कोटिन्ह बिबिध बिधि गोला चले॥ घहरात जिमि पबिपात गर्जत जनु प्रलय के बादले॥ मर्कट बिकट भट जुटत कटत न लटत तन जर्जर भए॥ गहि सैल तेहि गढ़ पर चलावहिं जहँ सो तहँ निसिचर हए॥

ḍhāhe mahīdhara sikhara koṭinh bibidha bidhi golā cale. ghaharāta jimi pabi-pāta garjata janu pralaya ke bādale. markaṭ bikaṭ bhaṭ juṭata kaṭata na laṭata tana jarjara bhae. gahi sail tehi gaṛha para calāvahiṃ jahã so tahã nisi-cara hae.

వారు కోట్ల సంఖ్యలో పర్వత శిఖరాలను కూల్చి, పెద్ద బండలను అనేక విధాలుగా విసిరారు. ఆ ధ్వని వజ్రాయుధాల వలె గర్జించింది, ప్రళయ మేఘాలు పేలుతున్నట్లుగా. ఉగ్రమైన వానర యోధులు సమీపించి, కోసబడి, చిన్నబోయినా, వారి శరీరాలు నలిగిపోయినా తెగిపోలేదు. శిలలను పట్టుకొని, కోటపై విసిరారు, రాక్షసులు అక్కడక్కడా పడిపోయారు.

Verse 142 (दोहा/सोरठा)

मेघनाद सुनि श्रवन अस गढ़ु पुनि छेंका आइ। उतर्यो बीर दुर्ग तें सन्मुख चल्यो बजाइ।।49।।

meghanāda suni śravaṇa asa gaṛhu puni chẽkā āi. utaryo bīra durga tẽ sanmukha calyo bajāi. ||49||

ఇది విని మేఘనాదుడు వచ్చి కోటను మళ్లీ కాపాడి నిలిపాడు; ఆ వీరుడు దుర్గం నుంచి దిగివచ్చి, యుద్ధఘోషతో ముందుబాటకు సాగాడు.

Verse 143 (चौपाई)

कहँ कोसलाधीस द्वौ भ्राता। धन्वी सकल लोक बिख्याता।। कहँ नल नील दुबिद सुग्रीवा। अंगद हनूमंत बल सींवा।। कहाँ बिभीषनु भ्राताद्रोही। आजु सबहि हठि मारउँ ओही।। अस कहि कठिन बान संधाने। अतिसय क्रोध श्रवन लगि ताने।। सर समुह सो छाड़ै लागा। जनु सपच्छ धावहिं बहु नागा।। जहँ तहँ परत देखिअहिं बानर। सन्मुख होइ न सके तेहि अवसर।। जहँ तहँ भागि चले कपि रीछा। बिसरी सबहि जुद्ध कै ईछा।। सो कपि भालु न रन महँ देखा। कीन्हेसि जेहि न प्रान अवसेषा।।

kahã kosalādhīsa dvau bhrātā. dhanvī sakala loka bikhyātā. kahã nala nīla dubida sugrīvā. aṅgada hanūmaṃta bala sī̃vā. kahã bibhīṣanu bhrātā-drohī. āju sabahi haṭhi māraũ ohī. asa kahi kaṭhina bāna saṃdhāne. atisaya krodha śravaṇa lagi tāne. sara samuha so chāṛai lāgā. janu sa-paccha dhāvahiṃ bahu nāgā. jahã tahã parata dekhi'ahiṃ bānara. sanmukha hoi na sake tehi avasara. jahã tahã bhāgi cale kapi rīchā. bisarī sabahi juddha kai īchā. so kapi bhālu na rana mahã dekhā. kīnhesi jehi na prāna avaseṣā.

'కోసల ప్రభువు, ఆ ఇద్దరు సోదరులు - ఆ ప్రసిద్ధ ధనుర్ధారులు ఎక్కడ? నలుడు మరియు నీలుడు, ద్వివిదుడు మరియు సుగ్రీవుడు - అంగదుడు మరియు హనుమంతుడు, బలానికి సరిహద్దులు ఎక్కడ? మరియు విభీషణుడు ఎక్కడ, ఆ సోదర ద్రోహి? ఈరోజు నేను దృఢ సంకల్పంతో వారందరినీ సంహరిస్తాను!' అలా చెప్పి, అతడు గట్టి బాణాలను విల్లులో సంధించి, కోపంతో చెవుల వరకు లాగాడు. అప్పుడు అతడు బాణ సమూహాలను వదలసాగాడు - అనేక రెక్కల సర్పాలు దూసుకువస్తున్నట్లు. అక్కడక్కడా వానరులు పడిపోతున్నట్లు కనిపించింది; ఆ క్షణంలో అతని ముందు ఎవరూ నిలబడలేకపోయారు. వానరులు మరియు ఎలుగుబంట్లు అన్ని దిశలలో పారిపోయారు, యుద్ధ కోరిక వారందరినీ వదిలింది. యుద్ధరంగంలో వానరుడు లేదా ఎలుగుబంటి కనిపించలేదు, అతడు ప్రాణాలు మిగలకుండా కొట్టని వారు ఎవరూ లేరు.

Verse 144 (दोहा/सोरठा)

दस दस सर सब मारेसि परे भूमि कपि बीर। सिंहनाद करि गर्जा मेघनाद बल धीर।।50।।

dasa-dasa sara saba māresi pare bhūmi kapi bīra. siṃha-nāda kari garjā meghanāda bala dhīra. ||50||

ప్రతి ఒక్కరిని పది బాణాలతో కొట్టి వానరవీరులను నేలకూల్చాడు; ఆపై మహాబలవంతుడూ, దృఢనిశ్చయుడైన మేఘనాదుడు సింహనాదం చేశాడు.

Verse 145 (चौपाई)

देखि पवनसुत कटक बिहाला। क्रोधवंत जनु धायउ काला।। महासैल एक तुरत उपारा। अति रिस मेघनाद पर डारा।। आवत देखि गयउ नभ सोई। रथ सारथी तुरग सब खोई।। बार बार पचार हनुमाना। निकट न आव मरमु सो जाना।। रघुपति निकट गयउ घननादा। नाना भाँति करेसि दुर्बादा।। अस्त्र सस्त्र आयुध सब डारे। कौतुकहीं प्रभु काटि निवारे।। देखि प्रताप मूढ़ खिसिआना। करै लाग माया बिधि नाना।। जिमि कोउ करै गरुड़ सैं खेला। डरपावै गहि स्वल्प सपेला।।

dekhi pavanasuta kaṭaka bihālā. krodhavanta janu dhāyau kālā. mahāsaila eka turata upārā. ati risa meghanāda para ḍārā. āvata dekhi gayau nabha soī. ratha sārathī turaga saba khoī. bāra-bāra pacāra hanumānā. nikaṭa na āva maramu so jānā. raghupati nikaṭa gayau ghananādā. nānā bhā̃ti karesi durbādā. astra sastra āyudha saba ḍāre. kautukahī̃ prabhu kāṭi nivāre. dekhi pratāpa mūṛha khisiānā. karai lāga māyā bidhi nānā. jimi kou karai garuṛa saĩ khelā. ḍarapāvai gahi svalpa sapelā.

వాయుపుత్రుడు మరియు సైన్యం ఇబ్బందిలో ఉన్నట్లు చూసి, హనుమంతుడు కోపంతో మృత్యువు వలె దూకాడు. అతడు వెంటనే ఒక గొప్ప పర్వతాన్ని పెకిలించి, తీవ్ర కోపంతో మేఘనాథుడిపై విసిరాడు. అది రావడం చూసి, అతడు ఆకాశంలోకి పారిపోయాడు, రథం, సారథి మరియు గుర్రాలు కోల్పోయాడు. మళ్లీ మళ్లీ హనుమంతుడు అతన్ని సవాలు చేశాడు, కానీ అతడు దగ్గరకు రాలేదు - రహస్యం అర్థం చేసుకున్నాడు. ఘననాదుడైన మేఘనాథుడు రఘుపతికి దగ్గరగా వెళ్లి, అనేక విధాలుగా అవమానకరమైన మాటలు చెప్పాడు. అతడు ప్రతి రకమైన ఆయుధాలు మరియు అస్త్రాలను విసిరాడు; ప్రభువు, ఆటగా ఉన్నట్లు, వాటిని కొట్టి తిప్పికొట్టాడు. ఆ గొప్పతనం చూసి, ఆ మూర్ఖుడు ఆందోళన చెంది, అనేక మాయా ఉపాయాలు ప్రారంభించాడు. ఎవరైనా గరుడుడితో ఆడుకోవడానికి ప్రయత్నించినట్లు - చిన్న పామును పట్టుకొని అతన్ని భయపెట్టడానికి.

Verse 146 (दोहा/सोरठा)

जासु प्रबल माया बल सिव बिरंचि बड़ छोट। ताहि दिखावइ निसिचर निज माया मति खोट।।51।।

jāsu prabala māyā-bala siva birañci baṛa choṭa | tāhi dikhāvai nisi-cara nija māyā mati khoṭa ||51||

శివుడు, బ్రహ్ముడు సైతం గొప్పవారిగా గాని చిన్నవారిగా గాని కనిపించేలా చేయగల మాయాశక్తి గల ఆ ప్రభువుని ఎదుట—తన వంకర మనస్సు వల్ల రాత్రిచరుడు తన చిన్న మాయను ప్రదర్శించదలచాడు.

Verse 147 (चौपाई)

नभ चढ़ि बरष बिपुल अंगारा। महि ते प्रगट होहिं जलधारा।। नाना भाँति पिसाच पिसाची। मारु काटु धुनि बोलहिं नाची।। बिष्टा पूय रुधिर कच हाड़ा। बरषइ कबहुँ उपल बहु छाड़ा।। बरषि धूरि कीन्हेसि अँधिआरा। सूझ न आपन हाथ पसारा।। कपि अकुलाने माया देखें। सब कर मरन बना एहि लेखें।। कौतुक देखि राम मुसुकाने। भए सभीत सकल कपि जाने।। एक बान काटी सब माया। जिमि दिनकर हर तिमिर निकाया।। कृपादृष्टि कपि भालु बिलोके। भए प्रबल रन रहहिं न रोके।।

nabha caṛhi baraṣa bipula aṅgārā | mahi te pragaṭa hohiṃ jala-dhārā || nānā bhā̃ti pisāca pisācī | māru kāṭu dhuni bolahiṃ nācī || biṣṭā pūya rudhira kaca hāṛā | baraṣai kabahũ upala bahu chāṛā || baraṣi dhūri kīnhe-si ãdhiārā | sūjha na āpana hātha pasārā || kapi akulāne māyā dekheṃ | saba kara marana banā ehi lekheṃ || kautuka dekhi rāma musukāne | bhae sabhīta sakala kapi jāne || eka bāna kāṭī saba māyā | jimi dinakara hara timira nikāyā || kṛpā-dṛṣṭi kapi bhālu biloke | bhae prabala rana rahahiṃ na roke ||

ఆకాశంలోకి ఎగబాకి, పెద్ద మంటల వర్షం కురిసింది; భూమి నుండి నీటి ధారలు ఉద్భవించాయి. అనేక రూపాలలో, పిశాచాలు మరియు పిశాచినులు నాట్యం చేశారు, 'కొట్టు! కోసు!' అని అరుస్తూ. మలం, చీము, రక్తం, జుట్టు మరియు ఎముకలు కురిశాయి; కొన్నిసార్లు పెద్ద మంచు ముక్కలు కూడా విసిరారు. ధూళి కురిసి, చేతిని చాచినా కనిపించనంత చీకటి ఏర్పడింది. ఈ మాయను చూసి, వానరులు కలత చెందారు, వారందరికీ మరణం తప్పదనిపించింది. రాముడు, ఆ దృశ్యాన్ని చూసి, కేవలం నవ్వాడు - అయినా వానరులందరూ భయపడ్డారు. ఒకే ఒక బాణంతో ఆ మొత్తం మాయను ఖండించాడు, సూర్యుడు పేరుకున్న చీకటిని తరిమికొట్టినట్లు. వానరులు మరియు ఎలుగుబంట్లపై ఆయన కృపా దృష్టి వేసినప్పుడు, వారు బలవంతులయ్యారు, వారిని ఎవరూ ఆపలేకపోయారు.

Verse 148 (दोहा/सोरठा)

आयसु मागि राम पहिं अंगदादि कपि साथ। लछिमन चले क्रुद्ध होइ बान सरासन हाथ।।52।।

āyasu māgi rāma pahiṃ aṅgadādi kapi sātha | lachimana cale kruddha hoi bāna sarāsana hātha ||52||

రామునికి సెలవిచ్చి, అంగదుడు మొదలైన వానరులు పక్కనుండగా, లక్ష్మణుడు కోపంతో, ధనుస్సు చేతబట్టి బాణాలు సిద్ధం చేసుకొని ముందుకు సాగెను.

Verse 149 (चौपाई)

छतज नयन उर बाहु बिसाला। हिमगिरि निभ तनु कछु एक लाला।। इहाँ दसानन सुभट पठाए। नाना अस्त्र सस्त्र गहि धाए।। भूधर नख बिटपायुध धारी। धाए कपि जय राम पुकारी।। भिरे सकल जोरिहि सन जोरी। इत उत जय इच्छा नहिं थोरी।। मुठिकन्ह लातन्ह दातन्ह काटहिं। कपि जयसील मारि पुनि डाटहिं।। मारु मारु धरु धरु धरु मारू। सीस तोरि गहि भुजा उपारू।। असि रव पूरि रही नव खंडा। धावहिं जहँ तहँ रुंड प्रचंडा।। देखहिं कौतुक नभ सुर बृंदा। कबहुँक बिसमय कबहुँ अनंदा।।

chataj nayana ura bāhu bisālā | himagiri nibha tanu kachu eka lālā || ihã dāsānana subhaṭ paṭhāe | nānā astra sastra gahi dhāe || bhūdhara nakha biṭapa-āyudha dhārī | dhāe kapi jaya rāma pukārī || bhire sakala jorihi sana jorī | ita uta jaya icchā nahiṃ thorī || muṭhikanha lātanha dātanha kāṭahiṃ | kapi jaya-sīla māri puni ḍāṭahiṃ || māru māru dharu dharu dharu mārū | sīsa tori gahi bhujā upārū || asi rava pūri rahī nava khaṇḍā | dhāvahiṃ jahã tahã ruṇḍa pracaṇḍā || dekhahiṃ kautuka nabha sura bṛndā | kabahũka bisamaya kabahũ anandā ||

రాగి-ఎరుపు కళ్లతో, విశాలమైన ఛాతీ మరియు పెద్ద చేతులతో - అతని శరీరం హిమాలయ పర్వతం వలె, దానిపై ఒక వింత ఎరుపు మెరుపుతో - ఇక్కడ రావణుడు తన వీరులను పంపాడు, వారు వివిధ ఆయుధాలు పట్టుకొని ముందుకు దూకారు. వానరులు కూడా పర్వతాలు, గోళ్లు మరియు చెట్లను ఆయుధాలుగా పట్టుకొని, 'రాముడికి జయం!' అని అరుస్తూ దూకారు. అందరూ ఢీకొన్నారు, బలం బలంతో పోరాడారు; ప్రతి వైపు గెలవాలనే కోరిక తీవ్రంగా ఉంది. పిడికలు, కాలి తన్నులు మరియు దంతాలతో కూడా కోసారు; ఆ విజయానికి అలవాటుపడిన వానరులు కొట్టి, మళ్లీ ధైర్యంగా అరిచారు. 'కొట్టు! కొట్టు! పట్టుకో! పట్టుకో - చంపు!' - అలాంటి అరుపులు లేచాయి, తలలు పగలగొట్టి, చేతులు లాగారు. ఆ గర్జన నవ ఖండాలను నింపింది; అక్కడక్కడా తలలేని శరీరాలు భయంకరంగా పరుగెత్తాయి. ఆకాశం నుండి దేవతల సమూహాలు ఆ దృశ్యాన్ని చూశారు - ఒక్కోసారి ఆశ్చర్యంతో, ఒక్కోసారి ఆనందంతో.

Verse 150 (दोहा/सोरठा)

रुधिर गाड़ भरि भरि जम्यो ऊपर धूरि उड़ाइ। जनु अँगार रासिन्ह पर मृतक धूम रह्यो छाइ।।53।।

rudhira gāṛa bhari-bhari jamyo ūpara dhūri uṛāi | janu aṅgāra rāsinha para mṛtaka dhūma rahyo chāi ||53||

రక్తం గాఢంగా గుమికూడి మళ్లీ మళ్లీ గడ్డకట్టెను; ధూళి పైకెగసి తిరుగెను; ఎర్రగుండ్ల కుప్పలపై హతుల పొగ వ్యాపించి కూర్చున్నట్లుగా దృశ్యమాయెను.

Verse 151 (चौपाई)

घायल बीर बिराजहिं कैसे। कुसुमित किंसुक के तरु जैसे।। लछिमन मेघनाद द्वौ जोधा। भिरहिं परसपर करि अति क्रोधा।। एकहि एक सकइ नहिं जीती। निसिचर छल बल करइ अनीती।। क्रोधवंत तब भयउ अनंता। भंजेउ रथ सारथी तुरंता।। नाना बिधि प्रहार कर सेषा। राच्छस भयउ प्रान अवसेषा।। रावन सुत निज मन अनुमाना। संकठ भयउ हरिहि मम प्राना।। बीरघातिनी छाड़िसि साँगी। तेज पुंज लछिमन उर लागी।। मुरुछा भई सक्ति के लागें। तब चलि गयउ निकट भय त्यागें।।

ghāyala bīra birājahĩ kaise | kusumita kiṁsuka ke taru jaise || lachimana meghnāda dvau jodhā | bhirahĩ parasapara kari ati krodhā || ekahi eka sakai nahĩ jītī | nisicara chala bala karai anītī || krodhavanta taba bhayu anantā | bhaṁjeu ratha sārathī turaṁtā || nānā bidhi prahāra kari seṣā | rācchasa bhayu prāna avaseṣā || rāvana suta nija mana anumānā | saṁkaṭa bhayu harihi mama prānā || bīraghātinī chāḍisi sāṅgī | teja puñja lachimana ura lāgī || muruchā bhaī sakti ke lāgẽ | taba cali gayu nikaṭa bhaya tyāgẽ ||

గాయపడిన వీరులు ఎంత సుందరంగా కనిపించారు - పూర్తి ఎర్రటి పూలతో నిండిన పలాశ వృక్షాల వలె. లక్ష్మణుడు మరియు మేఘనాథుడు, ఆ ఇద్దరు వీరులు, తీవ్ర కోపంతో ఒకరితో ఒకరు పోరాడారు. ఒకరు మరొకరిని జయించలేకపోయారు; రాక్షసుడు మోసపూరిత బలం మరియు అధర్మ తంత్రాలకు పాల్పడ్డాడు. అప్పుడు, అనంత కోపంతో, అతడు లక్ష్మణుడి రథం మరియు సారథిని వెంటనే నాశనం చేశాడు. అనేక రకాల దెబ్బల తర్వాత, రాక్షసుడికి ప్రాణాలు అప్పుడే మిగిలాయి. రావణుడి కొడుకు తన మనసులో అనుకున్నాడు: 'సంక్షోభం వచ్చింది - అతడు నా ప్రాణాలను తీస్తాడు!' అతడు వీర సంహారక శక్తి ఆయుధాన్ని విసిరాడు; మండుతున్న దివ్య శక్తి లక్ష్మణుడి ఛాతీలో గుచ్చింది. శక్తి ఆయుధం తగిలినప్పుడు, లక్ష్మణుడు స్పృహ కోల్పోయాడు; అయినా శత్రువు భయం వదిలి, దగ్గరగా వచ్చాడు.

Verse 152 (दोहा/सोरठा)

मेघनाद सम कोटि सत जोधा रहे उठाइ। जगदाधार सेष किमि उठै चले खिसिआइ।।54।।

meghnāda sama koṭi sata jodhā rahe uṭhāi | jagadādhāra seṣa kimi uṭhai cale khisiāi ||54||

మేఘనాదుని వంటి యోధులు వందల కోట్లు ప్రయత్నించినా, అతనిని ఎత్తలేకపోయిరి. లోకాధారుడైన శేషుడే ఎలా ఎత్తగలడు? వారు నిరాశతో వెనుదిరిగిరి. (54)

Verse 153 (चौपाई)

सुनु गिरिजा क्रोधानल जासू। जारइ भुवन चारिदस आसू।। सक संग्राम जीति को ताही। सेवहिं सुर नर अग जग जाही।। यह कौतूहल जानइ सोई। जा पर कृपा राम कै होई।। संध्या भइ फिरि द्वौ बाहनी। लगे सँभारन निज निज अनी।। ब्यापक ब्रह्म अजित भुवनेस्वर। लछिमन कहाँ बूझ करुनाकर।। तब लगि लै आयउ हनुमाना। अनुज देखि प्रभु अति दुख माना।। जामवंत कह बैद सुषेना। लंकाँ रहइ को पठई लेना।। धरि लघु रूप गयउ हनुमंता। आनेउ भवन समेत तुरंता।।

sunu girijā krodhānala jāsū | jārai bhuvana cāridasa āsū || saka saṅgrāma jīti ko tāhī | sevahĩ sura nara aga jaga jāhī || yaha kautūhala jānai soī | jā para kṛpā rāma kai hoī || saṁdhyā bhai phiri dvau bāhanī | lage saṁbhārana nija nija anī || byāpaka brahma ajita bhuvaneśvara | lachimana kahā̃ būjha karunākara || taba lagi lai āyu hanumāna | anuja dekhi prabhu ati dukha mānā || jāmavaṁta kaha baida suṣenā | laṅkā̃ rahai ko paṭhaī lenā || dhari laghu rūpa gayu hanumaṁtā | āneu bhavana sameta turaṁtā ||

ఓ గిరిజా దేవీ, విను: ఎవరి కోపాగ్ని చతుర్దశ లోకాలను క్షణంలో భస్మం చేయగలదో - అతడు యుద్ధంలో గెలవగలడు; దేవతలు, మానవులు, అగ్ని దేవుడు మరియు సమస్త ప్రపంచం అతనికి సేవ చేస్తారు. రాముడి కృప ఎవరిపై ఉంటుందో, అతడు మాత్రమే ఈ వింతను అర్థం చేసుకోగలడు. సాయంత్రం అయింది; అప్పుడు రెండు సైన్యాలు తమ తమ వ్యూహాలను పునర్వ్యవస్థీకరించుకోసాగాయి. సర్వవ్యాపి అయిన బ్రహ్మ, జయించబడని లోకేశ్వరుడు - కరుణామూర్తి 'లక్ష్మణుడు ఎక్కడ?' అని ఎలా అడగగలడు? అంతలో హనుమంతుడు తిరిగి వచ్చాడు; తన తమ్ముడిని చూసి, ప్రభువు గొప్ప దుఃఖంతో నిండిపోయాడు. జాంబవంతుడు చెప్పాడు: 'లంకలో సుషేణుడు అనే వైద్యుడు ఉన్నాడు - అతన్ని పిలవండి.' హనుమంతుడు చిన్న రూపం ధరించి, వెళ్లి, వెంటనే అతన్ని, అతని ఇంటితో సహా తెచ్చాడు.

Verse 154 (दोहा/सोरठा)

राम पदारबिंद सिर नायउ आइ सुषेन। कहा नाम गिरि औषधी जाहु पवनसुत लेन।।55।।

rāma padārabiṁda sira nāyu āi suṣena | kahā nāma giri auṣadhī jāhu pavanasuta lena ||55||

సుషేణుడు వచ్చి రాముని కమలపాదాల వద్ద శిరస్సు వంచెను. పర్వతనామమును, ఔషధినామమును చెప్పి: “వాయుపుత్రా! వెళ్లి దానిని తెమ్ము” అన్నాడు. (55)

Verse 155 (चौपाई)

राम चरन सरसिज उर राखी। चला प्रभंजन सुत बल भाषी।। उहाँ दूत एक मरमु जनावा। रावन कालनेमि गृह आवा।। दसमुख कहा मरमु तेहिं सुना। पुनि पुनि कालनेमि सिरु धुना।। देखत तुम्हहि नगरु जेहिं जारा। तासु पंथ को रोकन पारा।। भजि रघुपति करु हित आपना। छाँड़हु नाथ मृषा जल्पना।। नील कंज तनु सुंदर स्यामा। हृदयँ राखु लोचनाभिरामा।। मैं तैं मोर मूढ़ता त्यागू। महा मोह निसि सूतत जागू।। काल ब्याल कर भच्छक जोई। सपनेहुँ समर कि जीतिअ सोई।।

rāma carana sarasija ura rākhī | calā prabhañjana suta bala bhāṣī || uhā̃ dūta eka maramu janāvā | rāvana kālanemi gṛha āvā || dasamukha kahā maramu tehiṁ sunā | puni puni kālanemi siru dhunā || dekhata tumhahi nagaru jehiṁ jārā | tāsu pantha ko rokana pārā || bhaji raghupati karu hita āpanā | chā̃ḍahu nātha mṛṣā jalpanā || nīla kañja tanu suṁdara syāmā | hṛdayã rākhु locanābhirāmā || maĩ taĩ mora mūḍhatā tyāgū | mahā moha nisi sūtata jāgū || kāla byāla kara bhacchaka joī | sapanehũ samara ki jīti-a soī ||

రాముని కమలపాదములను హృదయంలో నిలుపుకొని, వాయుపుత్రుడు దృఢనిశ్చయ వాక్యములతో బయలుదేరెను. అక్కడ ఒక దూత రహస్యమొకటి తెలిపెను: రావణుడు కాలనేమి గృహానికి వచ్చెనని. ఆ యోచన విని దశాననుడు, కాలనేమి తలని మళ్లీ మళ్లీ ఊపి ప్రేరేపించెను. “నీ కళ్లముందే అతడు నగరాన్ని దహించెను—అతని మార్గాన్ని ఎవడు అడ్డగించగలడు? రఘుపతిని ఆరాధించి నీ మేలును కోరుకొనుము; ప్రభూ, ఈ అబద్ధపు మాటలు విడిచిపెట్టుము. నీలకమలంలా శ్యామలమైన, కన్నులకు ఆనందదాయకమైన ఆ సుందర స్వరూపాన్ని హృదయంలో నిలుపుకొనుము. నేను నా మూర్ఖత్వాన్ని విడిచెదను; మహామోహరాత్రి నుంచి మేల్కొని, మృత్యుసర్పమే భక్షకుడని గ్రహించితిని—యుద్ధంలో అతడు స్వప్నంలోనైనా జయింపబడడు.”