यह सोपान ‘अहंकार-निवृत्ति’ और ‘धर्म-युद्ध में ईश्वर-आश्रय’ का द्वार है। लंका काण्ड में साधक के भीतर की ‘लंका’ (काम-क्रोध-मद) पर धावा होता है: पहले कोलाहल, फिर अंधकार (माया), और अंततः राम-बाण-रूप प्रकाश (ज्ञान/कृपा) से संशय-तम का नाश। यह चरण बताता है कि बल/पराक्रम भी तभी मंगल है जब वह राम-नाम/राम-कृपा से संयुक्त हो; अन्यथा रावण का अभिमान टिट्टिभ-उदात्तान (असमर्थ दंभ) बनकर विनाश को बुलाता है।
లంకా-కాండ రసకేంద్రం వీర-రసమే; కాని అది కేవలం రణోత్సాహం కాదు. నగరంలో హాహాకారం, నారి-బాలకుల రోదనం వంటి కరుణ, కపి-భాలువుల అతిమానుష క్రియలు, దుర్గారోహణ వంటి ఆశ్చర్యంతో కలసి ‘ధర్మ-యుద్ధం’ యొక్క సమగ్ర భావాన్ని నిర్మిస్తుంది. ఈ ఖండంలో తులసి ‘అసుర-మన’ వృత్తి (అహంకారం, ఉపహాసం, శక్తి-ఘమండం) మరియు ‘రామాశ్రిత-బలం’ (కపి-భాలువుల పరాక్రమం, విభీషణుని నీతి, రామకృప)లను ఎదురెదురుగా నిలుపుతారు. రావణ ఆజ్ఞ, దుర్గాలపై దాడి, మేఘనాద ప్రతిఘటన, మాయా-తమస్సు వ్యాప్తి, రాముని అగ్ని-సాయకంతో ప్రకాశం—ఈ క్రమం సాధకుని అంతరంగంలో జరిగే ఆధ్యాత్మిక పోరాటానికి రూపకం: మొదట ఇంద్రియవేగాల ఉన్మాదం, తరువాత భ్రమ-అంధకారం, చివరకు కృపా-ప్రకాశంతో వివేకోదయం. అందువల్ల లంకా-కాండ ‘సోపాన’లో ఈ దశలో సాధకునికి నిశ్చయం కలుగుతుంది: విజయహేతువు బాహ్యబలం మాత్రమే కాదు, ‘రామ-ప్రతాపం’ (ఈశ్వరీయ అనుగ్రహం)నే.
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.