Prakarana 11
This sopāna is the stair of Dharma’s decisive victory: the seeker confronts māyā (illusion), rāga (attachment), and ahaṅkāra (Rāvaṇa’s ten-headed pride). Liberation here is not mere conquest but the purification of perception—recognizing that the Lord’s līlā destroys delusion, establishes righteous order (Vibhīṣaṇa’s rājyābhiṣeka), and restores the soul’s original belonging with Rāma (Sītā’s agni-parīkṣā as inner vindication rather than social spectacle).
లంకాకాండ మనసులో అత్యంత చలనశీలమైన వీరరసాన్ని కేంద్రీకరించినా, దాని తత్త్వకేంద్రం హింస కాదు—మాయపై ప్రభువు యొక్క యత్నరహిత సార్వభౌమాధికారమే. ఈ భాగం త్రిజటా ఉపదేశం, సీత విరహం నుంచి యుద్ధరంగానికి సాగుతుంది; అక్కడ రావణుడు భూత-పిశాచ-యోగినీ రూపాలైన మాయా-విస్తారాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు—అహం ప్రమాదంలో పడినప్పుడు మనస్సులో పుట్టే భయకంపనకు అది సూచకం. రాముని ఒక్క బాణమే ఆ భ్రమను కరిగిస్తుంది; భక్తి యొక్క జ్ఞానశాస్త్రం ఇక్కడ వెల్లడవుతుంది: భక్తి అంటే సమ్యక్-దర్శనం. తలలు మళ్లీ మళ్లీ మొలకెత్తడం నాభిలోని అమృతబలంతో నిలిచే కర్మ-వేగాన్ని నాటకీయంగా చూపుతుంది; విభీషణుడు చెప్పిన రహస్యం వంటి ‘జ్ఞానం’ కృప సరిగ్గా పనిచేయడానికి సాధనమవుతుంది. రావణ పతనం తరువాత శోకం రూపాంతరం చెందుతుంది: మందోదరి వాక్యం భక్తి-తత్త్వ స్తోత్రంగా మారి రాముని బ్రహ్మస్వరూపంగా అంగీకరిస్తుంది; అలాగే రామ-బిముఖత (భగవంతుని నుండి ముఖం తిప్పడం) వల్ల కలిగే వినాశాన్ని కూడా బట్టబయలు చేస్తుంది. ఆపై ఖండం యుద్ధం నుంచి ధర్మ-స్థాపన వైపు మళ్లుతుంది—విభీషణ పట్టాభిషేకం, సీత అగ్ని-శుద్ధి—సంఘర్షం నుంచి విశ్వ-అంతఃక్రమం వరకు సోపానాన్ని సంపూర్ణం చేస్తూ.
Verses
చౌపాయి 100.1-6
अस कहि बहुत भाँति समुझाई।पुनि त्रिजटा निज भवन सिधाई।।
राम सुभाउ सुमिरि बैदेही।उपजी बिरह बिथा अति तेही।।
निसिहि ससिहि निंदति बहु भाँती।जुग सम भई सिराति न राती।।
करति बिलाप मनहिं मन भारी।राम बिरहँ जानकी दुखारी।।
जब अति भयउ बिरह उर दाहू।फरकेउ बाम नयन अरु बाहू।।
सगुन बिचारि धरी मन धीरा।अब मिलिहहिं कृपाल रघुबीरा।।
इहाँ अर्धनिसि रावनु जागा।निज सारथि सन खीझन लागा।।
सठ रनभूमि छड़ाइसि मोही।धिग धिग अधम मंदमति तोही।।
तेहिं पद गहि बहु बिधि समुझावा।भौरु भएँ रथ चढ़ि पुनि धावा।।
सुनि आगवनु दसानन केरा।कपि दल खरभर भयउ घनेरा।।
जहँ तहँ भूधर बिटप उपारी।धाए कटकटाइ भट भारी।।
asa kahi bahuta bhā̃ti samujhāī |puni trijaṭā nija bhavana sidhāī ||
rāma subhāu sumiri baidehī |upajī biraha bithā ati tehī ||
nisihi sasihi niṃdati bahu bhā̃tī |juga sama bhaī sirāti na rātī ||
karati bilāpa manahiṃ mana bhārī |rāma birahaṃ jānakī dukhārī ||
jaba ati bhayau biraha ura dāhū |pharakeu bāma nayana aru bāhū ||
saguna bicāri dharī mana dhīrā |aba milihahiṃ kṛpāla raghubīrā ||
ihā̃ ardhanisi rāvanū jāgā |nija sārathi sana khījhana lāgā ||
saṭha ranabhūmi chaṛāisi mohī |dhig dhig adhama maṃdamati tohī ||
tehiṃ pada gahi bahu bidhi samujhāvā |bhauru bhaẽ ratha caṛhi puni dhāvā ||
suni āgavanu dasānana kerā |kapi dala kharabhar bhayau ghanerā ||
jahã tahã bhūdhara biṭapa upārī |dhāe kaṭakaṭāi bhaṭa bhārī ||
ఇలా చెప్పి పలావిధాలుగా ఓదార్చి, త్రిజట తరువాత తన గృహానికి వెళ్ళింది. రాముని సుగుణాన్ని స్మరించి, వైదేహికి వియోగ వేదన అత్యంతంగా పెరిగింది. రాత్రిని, చంద్రుడిని పలావిధాలుగా నిందించింది; రాత్రి యుగమంత నిడివిగా మారి గడవలేదు. రామ వియోగంలో దుఃఖితురాలైన జానకి మనస్సులోనే బాధపడి విలపించింది. ఆమె హృదయంలో వియోగ దాహం అత్యధికమైనప్పుడు, ఆమె ఎడమ కన్ను, ఎడమ చేయ కదిలాయి. దానిని శకునంగా భావించి, మనస్సును ధైర్యపరచుకుంది: ఇప్పుడు కృపాళువైన రఘువీరుడు తప్పక నన్ను చేరుకుంటాడు. ఇక్కడ అర్ధరాత్రికి రావణుడు మేల్కొని, తన సారథిపై కోపం చెల్లించసాగాడు. వెర్రివాడా, నీవు నన్ను యుద్ధభూమి నుండి పారిపోయేలా చేశావు! ఛీ ఛీ, నీవు నీచమైన మందబుద్ధివాడా! సారథి అతని పాదాలను పట్టుకుని పలావిధాలుగా ఓదార్చాడు; తెల్లవారుజామున రావణుడు రథం ఎక్కి మళ్ళీ యుద్ధానికి పరుగెత్తాడు. రావణుని రాక విని, వానర సైన్యం ఘోర కలకలంలో పడింది. అక్కడక్కడ కొండలను, వృక్షాలను పీకి పారవేస్తూ, గట్టి వీరులు పళ్ళు కొరికి ముందుకు పరుగెత్తారు.
ఛందం 100
धाए जो मर्कट बिकट भालु कराल कर भूधर धरा।अति कोप करहिं प्रहार मारत भजि चले रजनीचरा।।
बिचलाइ दल बलवंत कीसन्ह घेरि पुनि रावनु लियो।चहुँ दिसि चपेटन्हि मारि नखन्हि बिदारि तनु ब्याकुल कियो।।
dhāe jo markaṭ bikaṭ bhālu karāl kara bhūdhara dharā |ati kopa karahiṁ prahāra mārata bhaji cale rajanīcarā ||
bicalāi dala balavanta kīsanha gheri puni rāvaṇu liyo |cahuṁ disi capeṭanhi māri nakhanhi bidāri tanu byākula kiyo ||
భయంకరమైన వానరులు, క్రూరమైన ఎలుగుబంట్లు చేతులలో పర్వతాలను ధరించి పరుగెత్తాయి. అత్యంత కోపంతో కొట్టి వీఴ్చగా, రాక్షసులు ఓడిపోయి పారిపోయారు. బలవంతులైన వానరులు రాక్షస సైన్యాన్ని చెదరగొట్టి, మళ్లీ రావణుడిని చుట్టుముట్టారు. నాలుగు దిక్కులా చెంపదెబ్బలు కొట్టి, నఖాలతో చీల్చి, అతని శరీరాన్ని వేదనలో పడవేశారు.
దోహా 100
देखि महा मर्कट प्रबल रावन कीन्ह बिचार।अंतरहित होइ निमिष महुँ कृत माया बिस्तार।।100।।
dekhi mahā markaṭ prabala rāvan kīnha bicār |antarahita hoi nimiṣa mahuṁ kṛta māyā bistār ||100||
గొప్ప వానరుల ప్రబల బలాన్ని చూచి రావణుడు ఆలోచించాడు; అగోచరుడై, క్షణంలో మహా మాయను విస్తరించాడు.
ఛందం 101.1-2
जब कीन्ह तेहिं पाषंड।भए प्रगट जंतु प्रचंड।।
बेताल भूत पिसाच।कर धरें धनु नाराच।।1।।
जोगिनि गहें करबाल।एक हाथ मनुज कपाल।।
करि सद्य सोनित पान।नाचहिं करहिं बहु गान।।2।।
धरु मारु बोलहिं घोर।रहि पूरि धुनि चहुँ ओर।।
मुख बाइ धावहिं खान।तब लगे कीस परान।।3।।
जहँ जाहिं मर्कट भागि।तहँ बरत देखहिं आगि।।
भए बिकल बानर भालु।पुनि लाग बरषै बालु।।4।।
जहँ तहँ थकित करि कीस।गर्जेउ बहुरि दससीस।।
लछिमन कपीस समेत।भए सकल बीर अचेत।।5।।
हा राम हा रघुनाथ।कहि सुभट मीजहिं हाथ।।
एहि बिधि सकल बल तोरि।तेहिं कीन्ह कपट बहोरि।।6।।
प्रगटेसि बिपुल हनुमान।धाए गहे पाषान।।
तिन्ह रामु घेरे जाइ।चहुँ दिसि बरूथ बनाइ।।7।।
मारहु धरहु जनि जाइ।कटकटहिं पूँछ उठाइ।।
दहँ दिसि लँगूर बिराज।तेहिं मध्य कोसलराज।।8।।
तेहिं मध्य कोसलराज सुंदर स्याम तन सोभा लही।जनु इंद्रधनुष अनेक की बर बारि तुंग तमालही।।
प्रभु देखि हरष बिषाद उर सुर बदत जय जय जय करी।रघुबीर एकहि तीर कोपि निमेष महुँ माया हरी।।1।।
माया बिगत कपि भालु हरषे बिटप गिरि गहि सब फिरे।सर निकर छाड़े राम रावन बाहु सिर पुनि महि गिरे।।
श्रीराम रावन समर चरित अनेक कल्प जो गावहीं।सत सेष सारद निगम कबि तेउ तदपि पार न पावहीं।।2।।
jaba kīnha tehiṁ pāṣaṇḍa |bhae pragaṭ jaṁtu pracaṇḍa ||
vetāla bhūta pisāca |kara dhareṁ dhanu nārāca ||1||
jogini gahẽ karabāla |eka hātha manuja kapāla ||
kari sadya sonita pāna |nācahiṁ karahiṁ bahu gāna ||2||
dharu māru bolahiṁ ghora |rahi pūri dhuni cahuṁ ora ||
mukha bāi dhāvahiṁ khāna |taba lage kīsa parāna ||3||
jahaṁ jāhiṁ markaṭ bhāgi |tahaṁ barata dekhahiṁ āgi ||
bhae bikala bānara bhālu |puni lāga baraṣai bālu ||4||
jahaṁ tahaṁ thakita kari kīsa |garjeu bahuri dasasīsa ||
lachimana kapīsa sameta |bhae sakala bīra aceta ||5||
hā rāma hā raghunātha |kahi subhaṭ mījahiṁ hātha ||
ehi bidhi sakala bala tori |tehiṁ kīnha kapaṭa bahori ||6||
pragaṭesi bipula hanumāna |dhāe gahe pāṣāna ||
tinha rāmu ghere jāi |cahuṁ disi barūtha banāi ||7||
mārahu dharahu jani jāi |kaṭakaṭahiṁ pūṁcha uṭhāi ||
dahaṁ disi laṁgūra birāja |tehiṁ madhya kosalarāja ||8||
tehiṁ madhya kosalarāja suṁdara syāma tana sobhā lahī |janu iṁdradhanuṣ aneka kī bara bāri tuṅga tamālahī ||
prabhu dekhi haraṣ biṣāda ura sur badata jaya jaya jaya karī |raghubīra ekahi tīra kopi nimiṣ mahuṁ māyā harī ||1||
māyā bigata kapi bhālu haraṣe biṭapa giri gahi saba phire |sara nikara chāṛe rāma rāvana bāhu sira puni mahi gire ||
śrīrāma rāvan samara carita aneka kalpa jo gāvahīṁ |sata seṣa sārad nigama kabi teu tadapi pāra na pāvahīṁ ||2||
ఆ మాయను చేసినప్పుడు, ఉగ్రమైన జీవులు ప్రత్యక్షమయ్యారు. బేతాళులు, భూతాలు, పిశాచాలు చేతులలో విల్లు బాణాలు ధరించారు. యోగినులు ఖడ్గాలను పట్టుకున్నారు, ఒక చేతిలో మనుషుల పుర్రె ఉంది. పసిరక్తిని త్రాగుతూ వారు నాట్యం చేసి అనేక పాటలు పాడారు. పట్టుకోండి, చంపండి అని భయంకరంగా అరుస్తూ, నాలుగు దిక్కులా ఆ కలయిక వ్యాపించింది. నోరు బాసి మింగడానికి దూసుకు వచ్చారు, అప్పుడు వానరులు పారిపోవడం మొదలైంది. వానరులు ఎటు పారిపోయారో, అట్టు అగ్ని భట్టిపడి కనిపించింది. వానరులు, ఎలుగుబంట్లు కలవరితులయ్యారు, మళ్లీ ఇసుక వర్షించడం మొదలైంది. అడుగడుగున వానరులను అలసిపోయేలా చేసి, దశాననుడు మళ్లీ గర్జించాడు. లక్ష్మణుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు సహా అందరు వీరులు స్పృహ కోల్పోయారు. ఆ రామా, ఆ రఘునాథా అని వీరులు అంటూ చేతులు నొక్కుకున్నారు. ఈ విధంగా అందరి బలాన్ని విరిచి, అతడు మళ్లీ మోసం చేశాడు. అనేక హనుమంతులను ప్రత్యక్షం చేసి, రాళ్లను పట్టుకుని దూసుకు వచ్చాడు. వారు వెళ్లి రాముని చుట్టుముట్టి, నాలుగు దిక్కులా సైన్యాలు ఏర్పాటు చేశారు. కొట్టండి, పట్టుకోండి, వెళ్లనివ్వకండి అని పళ్లు కొరికి, తోకలు ఎత్తి అరుస్తున్నారు. పది దిక్కులా లంగూరులు వెలిగారు, వారి మధ్యన కోసల రాజు నిలిచాడు. వారి మధ్యన కోసల రాజు, తన సుందరమైన శ్యామళ దేహంతో కాంతిని పొందాడు, అనేక ఇంద్రధనుస్సుల శ్రేష్ఠ కంచెతో ఉన్న ఎత్తైన తమాల వృక్షం వలె. ప్రభువును చూసి దేవతల హృదయాలలో ఆనందం, విషాదం కలిసివచ్చి జయ జయ జయ అని చెప్పారు, రఘువీరుడు కోపంతో ఒకే బాణంతో నిమిషంలో ఆ మాయను హరించాడు. మాయ పోయిన తరువాత వానరులు, ఎలుగుబంట్లు సంతోషించి, చెట్లు, కొండలు పట్టుకుని అందరూ తిరిగి వచ్చారు, రాముడు బాణాలను గుచ్చగా వేయగా, రావణుని చేతులు, తలలు మళ్లీ భూమికి పడినాయి. శ్రీరామ, రావణుల యుద్ధచరిత్ర అనేక కల్పాలు గానం చేసినా, నూరు శేషులు, శారదలు, వేదాలు, కవులు కూడా వాటి అంతు పట్టలేరు.
దోహా 101(क)-(ख)
ताके गुन गन कछु कहे जड़मति तुलसीदास।जिमि निज बल अनुरूप ते माछी उड़इ अकास।।101(क)।।
काटे सिर भुज बार बहु मरत न भट लंकेस।प्रभु क्रीड़त सुर सिद्ध मुनि ब्याकुल देखि कलेस।।101(ख)।।
tāke guna gana kachu kahe jaṛamati tulsīdāsa |jimi nija bala anurūpa te māchī uṛai akāsa ||101(ka)||
kāṭe sira bhuja bāra bahu marata na bhaṭa laṅkesa |prabhu krīṛata sur siddha muni byākula dekhi kalesa ||101(kha)||
ఆయన గుణముల గణములలో కొంచెమే చెప్పాడు మందబుద్ధి గల తులసీదాసు, ఒక ఈగ తన బలానికి తగినంతగా ఆకాశములో ఎగురుతుంది పోల. మళ్ళీ మళ్ళీ తలలు చేతులు నరికినా చనిపోలేదు లంకా నాథుడైన యోధుడు. ప్రభువు ఆడుతుండగా, దేవతలు, సిద్ధులు, మునులు ఆ బాధను చూచి వ్యాకులపడిరి.
చౌపాయి 102.1-5
काटत बढ़हिं सीस समुदाई।जिमि प्रति लाभ लोभ अधिकाई।।
मरइ न रिपु श्रम भयउ बिसेषा।राम बिभीषन तन तब देखा।उमा काल मर जाकीं ईछा।सो प्रभु जन कर प्रीति परीछा।सुनु सरबग्य चराचर नायक।प्रनतपाल सुर मुनि सुखदायक।नाभिकुंड पियूष बस याकें।नाथ जिअत रावनु बल ताकें।सुनत बिभीषन बचन कृपाला।हरषि गहे कर बान कराला।असुभ होन लागे तब नाना।रोवहिं खर सृकाल बहु स्वाना।बोलहि खग जग आरति हेतू।प्रगट भए नभ जहँ तहँ केतू।दस दिसि दाह होन अति लागा।भयउ परब बिनु रबि उपरागा।मंदोदरि उर कंपति भारी।प्रतिमा स्रवहिं नयन मग बारी।।
kāṭata baṛhahiṁ sīsa samudāī |jimi prati lābha lobha adhikāī ||
marai na ripu śrama bhayau biseṣā |rāma bibhīṣana tana taba dekhā ||
umā kāla mara jākīṁ īchā |so prabhu jana kara prīti parīchā ||
sunu sarabagya carācara nāyaka |pranaṭapāla sura muni sukhadāyaka ||
nābhikuṇḍa piyūṣa basa yākeṁ |nātha jiata rāvaṇu bala tākeṁ ||
sunata bibhīṣana bacana kṛpālā |haraṣi gahe kara bāna karālā ||
asubha hona lāge taba nānā |rovahiṁ khara sṛkāla bahu svānā ||
bolahi khaga jaga ārati hetū |pragaṭa bhae nabha jahã tahã ketū ||
dasa disi dāha hona ati lāgā |bhayau parab binu rabi uparāgā ||
maṁdodari ura kaṁpati bhārī |pratīmā sravahiṁ nayana maga bārī ||
తలలు నరికిన కొద్దీ పెరుగుతూ ఉన్నాయి, ప్రతి లాభంలో లోభం పెరిగినట్లు. శత్రువు చనిపోలేదు, శ్రమ మిక్కుట అయింది. అప్పుడు రాముడు విభీషణుడివైపు చూశాడు. ఉమా, ఎవని కోరికతో కాలము కూడా మరణిస్తాడో, ఆ ప్రభువు తన భక్తుని భక్తిని పరీక్షిస్తున్నాడు. వినుము, చరాచర జగత్తుకు ప్రభువా, సర్వజ్ఞుడా, శరణాగతులను రక్షించువా, దేవతలకు మునులకు సుఖము ఇచ్చువా. అతని నాభి కుండములో అమృతము ఉంది, దాని బలముచే నాథా, రావణుడు బ్రతుకుతున్నాడు. విభీషణుని మాటలు విని, కరుణామయుడు ఆనందముతో భయంకరమైన బాణములను చేతిలో తీసుకున్నాడు. అప్పుడు అనేక అశుభ సూచనలు తోనిలిచాయి; గాడిదలు, నక్కలు, అనేక కుక్కలు ఏడ్చాయి. పక్షులు ప్రపంచానికి ఆపదను సూచిస్తూ కిలకిలించాయి, ఆకాశములో ఇక్కడ అక్కడ తోకచుక్కలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి. పది దిక్కులలో గొప్ప దాహము మొదలయింది, గ్రహణ దినము కాకున్నా సూర్యుడు గ్రహణము పాలయ్యాడు. మండోదరి గుండె భారీగా వణికింది, దేవతల విగ్రహములు కన్నీళు స్రవించాయి.
ఛందం 102
प्रतिमा रुदहिं पबिपात नभ अति बात बह डोलति मही॥
बरषहिं बलाहक रुधिर कच रज असुभ अति सक को कही॥
उतपात अमित बिलोकि नभ सुर बिकल बोलहि जय जए॥
सुर सभय जानि कृपाल रघुपति चाप सर जोरत भए॥
pratimā rudahiṁ pabi-pāta nabha ati bāta baha ḍolati mahī.baraṣahiṁ balāhaka rudhira kaca raja asubha ati saka ko kahī..
utapāta amita biloki nabha sura bikala bolahi jaya jaye.sura sabhaya jāni kṛpāla raghupati cāpa sara jorata bhae..
విగ్రహాలు ఏడ్చాయి, ఆకాశం నుండి మెరుపులు పడినవి, అత్యంత తీవ్రమైన గాలి వీసింది, భూమి కదిలింది. మేఘాలు రక్తం, జుట్టు, ధూళిని వర్షించాయి. అశుభ శకునాలు అత్యధికంగా ఉన్నాయి, వాటిని ఎవరు వర్ణించగలరు? ఆకాశంలో అసంఖ్యాకమైన ఉత్పాతాలను చూచి, దేవతలు భయపడి, 'జయ, జయ' అని పలికారు. దేవతలు భయపడుతున్నారని తెలిసి, కరుణామయుడైన రఘుపతి తన విల్లులో బాణాలను సంధించాడు.
దోహా 102
खैचि सरासन श्रवन लगि छाड़े सर एकतीस॥
रघुनायक सायक चले मानहुँ काल फनीस॥102॥
khaīci sarāsana śravaṇa lagi chāṛe sara ekatīsa.raghunāyaka sāyaka cale mānahuṁ kāla phanīsa..102..
విల్లును చెవి వరకు లాగి ముప్పది ఒకటి బాణాలను విడిచాడు. రఘునాయకుని బాణాలు కాలుని సర్పరాజుల వలె పారిపోయాయి.
చౌపాయి 103.1-6
सायक एक नाभि सर सोषा।अपर लगे भुज सिर करि रोषा॥
लै सिर बाहु चले नाराचा।सिर भुज हीन रुंड महि नाचा॥
धरनि धसइ धर धाव प्रचंडा।तब सर हति प्रभु कृत दुइ खंडा॥
गर्जेउ मरत घोर रव भारी।कहाँ रामु रन हतौं पचारी॥
डोली भूमि गिरत दसकंधर।छुभित सिंधु सरि दिग्गज भूधर॥
धरनि परेउ द्वौ खंड बढ़ाई।चापि भालु मर्कट समुदाई॥
मंदोदरि आगें भुज सीसा।धरि सर चले जहाँ जगदीसा॥
प्रबिसे सब निषंग महु जाई।देखि सुरन्ह दुंदुभीं बजाई॥
तासु तेज समान प्रभु आनन।हरषे देखि संभु चतुरानन॥
जय जय धुनि पूरी ब्रह्मंडा।जय रघुबीर प्रबल भुजदंडा॥
बरषहि सुमन देव मुनि बृंदा।जय कृपाल जय जयति मुकुंदा॥
sāyaka eka nābhi-sara soṣā.apara lage bhuja sira kari roṣā..
lai sira bāhu cale nārācā.sira bhuja-hīna ruṇḍ mahi nācā..
dharani dhasai dhara dhāva pracaṇḍā.taba sara hati prabhu kṛta dui khaṇḍā..
garjeu marata ghora rava bhārī.kahāṁ rāmu rana hatauṁ pacārī..
ḍolī bhūmi girata dasakaṁdhara.chubhita siṁdhu sari diggaja bhūdhara..
dharani pareu dvau khaṇḍ baṛhāī.cāpi bhālu markaṭa samudāī..
maṁdodari āgeṁ bhuja sīsā.dhari sara cale jahāṁ jagadīsā..
prabise saba niṣaṁga mahuṁ jāī.dekhi suranha duṁdubhīṁ bajāī..
tāsu teja samāna prabhu ānana.haraṣe dekhi saṁbhu caturānana..
jaya jaya dhuni pūrī brahmaṇḍā.jaya raghubīra prabala bhujadaṇḍā..
baraṣahi sumana deva muni bṛndā.jaya kṛpāla jaya jayati mukuṁdā..
ఒక బాణం అతని నాభిలోని అమృత సరోవరాన్ని ఎండబెట్టింది; కోపంతో ప్రయోగించిన ఇతర బాణాలు అతని చేతులను తలలను తాకాయి. తలలను చేతులను తీసుకుని బాణాలు పోయాయి; తలలు చేతులు లేని ధడ భూమిపై నాట్యం చేసింది. ధడ భయంకర వేగంతో పరుగెత్తింది, భూమి దాని కింద కూలిపోయింది; అప్పుడు ప్రభువు దానిని బాణాలతో తాకి రెండు ముక్కలుగా నరికారు. చనిపోయేటప్పుడు అతడు భయంకరమైన గొప్ప శబ్దంతో గర్జించాడు: రాముడెక్కడ? యుద్ధంలో అతనిని ఎదిరించి చంపుతాను. రావణుడు పడగా భూమి కదిలింది; సముద్రం, నదులు, దిక్కుల ఏనుగులు, పర్వతాలు కలితం పొందాయి. తన శరీరాన్ని పెద్దదిగా చేసి రెండు భాగాలుగా అతడు భూమిపై పడ్డాడు, అతని కింద ఎందరో ఎలుగుబంట్లు కోతులు నలిగారు. బాణాలు చేతులను తలలను మండోదరి ముందు ఉంచి, జగదీశుడు నిలిచి ఉన్న చోటికి తిరిగి వెళ్ళాయి. అన్నీ వెళ్లి బాణాశయంలో ప్రవేశించాయి; ఇది చూసి దేవతలు తమ మృదంగాలను మ్రోగించారు. రావణుని తేజస్సు ప్రభువు ముఖంలో ఐక్యమైంది, దానిని చూసి శంభువును చతురాననుడు ఆనందించారు. జయ జయ అనే నినాదం మొత్తం బ్రహ్మాండాన్ని నింపింది: బలిష్ఠ భుజాలు గల రఘువీరునికి జయం! దేవతలు మునులు గుంపులు గుంపులుగా పువ్వులను కురిపించారు: కరుణామూర్తికి జయం! ముకుందునికి జయం, జయం!
ఛందం 103
जय कृपा कंद मुकंद द्वंद हरन सरन सुखप्रद प्रभो॥
खल दल बिदारन परम कारन कारुनीक सदा बिभो॥
सुर सुमन बरषहिं हरष संकुल बाज दुंदुभि गहगही॥
संग्राम अंगन राम अंग अनंग बहु सोभा लही॥
सिर जटा मुकुट प्रसून बिच बिच अति मनोहर राजहीं॥
जनु नीलगिरि पर तड़ित पटल समेत उड़ुगन भ्राजहीं॥
भुजदंड सर कोदंड फेरत रुधिर कन तन अति बने॥
जनु रायमुनीं तमाल पर बैठीं बिपुल सुख आपने॥
jaya kṛpā-kaṁda mukuṁda dvaṁda-harana sarana sukha-prada prabho.khala-dala bidārana parama kārana kāruṇīka sadā bibho..
sura sumana baraṣahiṁ haraṣa saṁkula bāja duṁdubhi gahgahī.saṁgrāma aṁgana rāma aṁga anaṁga bahu sobhā lahī..
sira jaṭā mukuṭa prasūna bica bica ati manohara rājahīṁ.janu nīlagiri para taṛita paṭala sameta uṛugan bhrājahīṁ..
bhujadaṇḍa sara kodaṇḍa pherata rudhira kana tana ati bane.janu rāya-munīṁ tamāla para baiṭhīṁ bipula sukha āpane..
జయము నీకే, ముకుందా, ద్వంద్వములను తొలగించువాడా, శరణు మరియు సుఖమును ఇచ్చువాడా, ప్రభో. దుష్టుల సమూహమును నాశనం చేయువాడా, పరమ కారణుడా, ఎల్లప్పుడూ కరుణామయుడా, సర్వవ్యాపివా. దేవతలు ఆనందంతో పువ్వులను వర్షించారు, మృదంగాలు గొంతు విప్పాయి. యుద్ధభూమిలో రాముని అవయవాలు అనేక మన్మథుల సౌందర్యాన్ని పొందాయి. ఆయన తలపై జడల మీద కిరీటము, మధ్య మధ్యలో పువ్వులు అలరారుచు, అత్యంత మనోహరంగా ప్రకాశించింది, నీలి కొండపై మెరుపు మేఘాలు నక్షత్రాలతో కలిసి ప్రకాశించినట్లు. ఆయన తన బలిష్ఠ భుజాలతో ధనుస్సు మరియు బాణాలను చుట్టుతూ, శరీరంపై రక్తబిందువులు అత్యంత సుందరంగా కనిపించాయి, తమాల వృక్షంపై ఎర్రటి చారల పక్షులు కూర్చుని తమ సుఖంలో మునిగినట్లు.
దోహా 103
कृपादृष्टि करि प्रभु अभय किए सुर बृंद॥
भालु कीस सब हरषे जय सुख धाम मुकंद॥103॥
kṛpādṛṣṭi kari prabhu abhaya kiye sura bṛnda.bhālu kīsa saba haraṣe jaya sukha-dhāma mukuṁda..103..
కృపాదృష్టితో ప్రభువు దేవతల సమూహాన్ని భయరహితులను చేసాడు. ఎలుగుబంట్లు, వానరులు అందరూ ఆనందించి, సుఖధాముడైన ముకుందునికి జయం అని అరిచారు.
చౌపాయి 104.1-7
पति सिर देखत मंदोदरी।मुरुछित बिकल धरनि खसि परी।।
जुबति बृंद रोवत उठि धाईं।तेहि उठाइ रावन पहिं आई।।
पति गति देखि ते करहिं पुकारा।छूटे कच नहिं बपुष सँभारा।।
उर ताड़ना करहिं बिधि नाना।रोवत करहिं प्रताप बखाना।।
तव बल नाथ डोल नित धरनी।तेज हीन पावक ससि तरनी।।
सेष कमठ सहि सकहिं न भारा।सो तनु भूमि परेउ भरि छारा।।
बरुन कुबेर सुरेस समीरा।रन सन्मुख धरि काहुँ न धीरा।।
भुजबल जितेहु काल जम साईं।आजु परेहु अनाथ की नाईं।।
जगत बिदित तुम्हारी प्रभुताई।सुत परिजन बल बरनि न जाई।।
राम बिमुख अस हाल तुम्हारा।रहा न कोउ कुल रोवनिहारा।।
तव बस बिधि प्रपंच सब नाथा।सभय दिसिप नित नावहिं माथा।।
अब तव सिर भुज जंबुक खाहीं।राम बिमुख यह अनुचित नाहीं।।
काल बिबस पति कहा न माना।अग जग नाथु मनुज करि जाना।।
pati sira dekhata mandodarī |muruchita bikala dharani khasi parī ||
jubati bṛnda rovata uṭhi dhāī̃ |tehi uṭhāi rāvan pahĩ āī ||
pati gati dekhi te karahĩ pukārā |chūṭe kacha nahĩ bapuṣa sãbhārā ||
ura tāṛanā karahĩ bidhi nānā |rovata karahĩ pratāpa bakhānā ||
tava bala nātha ḍola nita dharanī |teja-hīna pāvaka sasi taranī ||
seṣa kamaṭha sahi sakahĩ na bhārā |so tanu bhūmi pareu bhari chārā ||
baruna kubera sureśa samīrā |rana sanmukha dhari kāhũ na dhīrā ||
bhuja-bala jitehu kāla jama sāī̃ |āju parehu anātha kī nāī̃ ||
jagata bidita tumhārī prabhutāī |suta parijana bala barani na jāī ||
rāma-bimukha asa hāla tumhārā |rahā na kou kula rovanihārā ||
tava basa bidhi-prapãca saba nāthā |sabhaya disipa nita nāvahĩ māthā ||
aba tava sir bhuja jãbuka khāhī̃ |rāma-bimukha yaha anucita nāhī̃ ||
kāla-bibasa pati kahā na mānā |aga-jaga-nāthu manuja kari jānā ||
తన భర్త తలలను చూసిన మండోదరి, వేదనతో మూర్ఛపోయి, తూగుడుగా భూమిపై పడిపోయింది. యువతుల గుంపు ఏడుస్తూ లేచి పరుగెత్తి, ఆమెను ఎత్తి రావణుని వద్దకు వచ్చింది. తమ ప్రభువు స్థితిని చూసి వారు గొప్పగా ఏడుస్తూ పిలిచారు; వారి జడలు విప్పి పడి, శరీరాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు. రొమ్మును పలువిధాలుగా కొట్టుకొని, ఏడుస్తూ అతని మహిమను వర్ణించారు. 'నీ బలం చేత, ప్రభూ, భూమి ఎల్లప్పుడూ వణుకుతూ ఉండేది; అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు తేజస్సు కోల్పోయారు. శేషుడు, కమఠం ఆ భారాన్ని మోయలేకపోయారు; ఆ శరీరం ఇప్పుడు ధూళితో నిండి భూమిపై పడి ఉంది. వరుణుడు, కుబేరుడు, దేవతల ప్రభువు, వాయువు - యుద్ధంలో నీ ఎదుట ఎవరూ ధైర్యం తెచ్చుకోలేకపోయారు. నీ చేయి బలం చేత, ప్రభూ, కాలాన్ని యమునిని జయించావు; అయినా ఈరోజు రక్షకుడు లేనివాడిలా పడి ఉన్నావు. నీ సార్వభౌమ్యం జగత్తంతా తెలిసింది; నీ కుమారుల, బంధువుల బలం వర్ణించలేనిది. రాముని విడిచి మొహం తిప్పినందున, ఇదే నీ స్థితి; నీ వంశంలో ఏడువడానికి ఒక్కరు కూడా మిగలలేదు. బ్రహ్మ సృష్టి అంతా నీ ఆధిపత్యంలో ఉండేది, ప్రభూ; దిక్కుల కాపలదారు భయంతో ఎల్లప్పుడూ తలలు వంచేవారు. ఇప్పుడు నక్కలు నీ తలలను చేతులను తింటాయి; రాముని విడిచి మొహం తిప్పినవానికి ఇది తగినదే. కాలం పుచ్చునలో, ప్రభూ, చెప్పినదాన్ని నీవు వినలేదు; చరాచర సర్వస్వానికి ప్రభువైనవానిని ఒక మనుషుడిగా భావించావు.
ఛందం 104
जान्यो मनुज करि दनुज कानन दहन पावक हरि स्वयं।जेहि नमत सिव ब्रह्मादि सुर पिय भजेहु नहिं करुनामयं।।
आजन्म ते परद्रोह रत पापौघमय तव तनु अयं।तुम्हहू दियो निज धाम राम नमामि ब्रह्म निरामयं।।
jānyo manuja kari danuja-kānana-dahana pāvaka hari svayaṃ |jehi namata siva brahmādi sura piya bhajehu nahiṃ karuṇāmayaṃ ||
ājanma te para-droha rata pāpaughamaya tava tanu ayaṃ |tumhahū diyo nija dhāma rāma namāmi brahma nirāmayaṃ ||
ఆయనను కేవలం మనుషుడిగా నీవు తలచావు, అయినా ఆయనే హరి స్వయంగా, దానవుల అరణ్యాన్ని దహించే అగ్ని. నా భర్తా, శివుడు, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు నమస్కరించే కరుణామయుడైన ఆయనను నీవు భజించలేదు. పుట్టినది నుండి పరులకు హాని చేయడంలో మునిగిపోయావు, నీ ఈ శరీరం పాపపుంజమై ఉంది. అయినా నీకు కూడా రాముడు తన స్వధామాన్ని ఇచ్చాడు. నిర్దోషమైన బ్రహ్మమైన రాముని నమస్కరిస్తున్నాను.
దోహా 104
अहह नाथ रघुनाथ सम कृपासिंधु नहिं आन।जोगि बृंद दुर्लभ गति तोहि दीन्हि भगवान।।104।।
ahaha nātha raghunātha sama kṛpāsiṃdhu nahiṃ āna |jogi bṛnda durlabha gati tohi dīnhi bhagavān ||104||
ఆ, నా ప్రభూ, రఘునాథుని వంటి కరుణా సముద్రుడు మరొకడు లేడు. భగవంతుడు నీకు యోగుల సమూహానికి కూడా దుర్లభమైన స్థితిని ఇచ్చాడు.
చౌపాయి 105.1-4
मंदोदरी बचन सुनि काना।सुर मुनि सिद्ध सबन्हि सुख माना।।
अज महेस नारद सनकादी।जे मुनिबर परमारथबादी।।
भरि लोचन रघुपतिहि निहारी।प्रेम मगन सब भए सुखारी।।
रुदन करत देखीं सब नारी।गयउ बिभीषनु मन दुख भारी।।
बंधु दसा बिलोकि दुख कीन्हा।तब प्रभु अनुजहि आयसु दीन्हा।।
लछिमन तेहि बहु बिधि समुझायो।बहुरि बिभीषन प्रभु पहिं आयो।।
कृपादृष्टि प्रभु ताहि बिलोका।करहु क्रिया परिहरि सब सोका।।
कीन्हि क्रिया प्रभु आयसु मानी।बिधिवत देस काल जियँ जानी।।
mandodarī bacana suni kānā |sura muni siddha sabanhi sukha mānā ||
aja mahesa nārada sanakādī |je munibara paramārathabādī ||
bhari locana raghupatihi nihārī |prema magana saba bhae sukhārī ||
rudana karata dekhī̃ saba nārī |gayau bibhīṣanu mana dukha bhārī ||
bandhu dasā biloki dukha kīnhā |taba prabhu anujahi āyasu dīnhā ||
lachimana tehi bahu bidhi samujhāyo |bahuri bibhīṣana prabhu pahĩ āyo ||
kṛpādṛṣṭi prabhu tāhi bilokā |karahu kriyā parihari saba sokā ||
kīnhī kriyā prabhu āyasu mānī |bidhivata desa kāla jiyã jānī ||
మందోదరి మాటలను చెవులతో విని, దేవతలు, మునులు, సిద్ధులు అందరూ ఆనందించిరి. బ్రహ్మ, శివ, నారద, సనకాదులు, పరమార్థాన్ని చెప్పే మునిశ్రేష్ఠులు, కళ్లు కన్నీరు నిండి రఘుపతిని చూచిరి, అందరూ ప్రేమలో మునిగి ఆనందించిరి. స్త్రీలందరూ ఏడుస్తున్నట్టు చూచి, విభీషణుడు మనసు బాధతో అక్కడికి వెళ్ళెను. తన సోదరుని స్థితిని చూచి అతడు దుఃఖించెను. అప్పుడు ప్రభువు తన తమ్మునికి ఆజ్ఞ ఇచ్చెను. లక్ష్మణుడు అతనికి పలవిధాలుగా ఓదార్చెను. తరువాత విభీషణుడు ప్రభువు వద్దకు మళ్లీ వచ్చెను. ప్రభువు అతనిని కరుణాక్షితో చూచి, సర్వ దుఃఖాన్ని విడిచి క్రియలను చేయు అనెను. ప్రభువు ఆజ్ఞను మన్నించి, దేశ కాలాలను మనసులో తెలిసికొని విధిప్రకారం క్రియలను చేసెను.
దోహా 105
मंदोदरी आदि सब देइ तिलांजलि ताहि।भवन गई रघुपति गुन गन बरनत मन माहि।।105।।
mandodarī ādi saba dei tilā̃jali tāhi |bhavana gaī raghupati guna-gana baranata mana māhi ||105||
మండోదరి మొదలైన అందరూ ఆయనకు నువ్వులతో కూడిన నీటిని అంతిమ కార్యంగా సమర్పించారు. తరువాత భవనానికి వెళ్లి, తమ మనసులో రఘుపతి యొక్క అనేక గుణాలను వర్ణించారు.
చౌపాయి 106.1-4
आइ बिभीषन पुनि सिरु नायो।कृपासिंधु तब अनुज बोलायो।।
तुम्ह कपीस अंगद नल नीला।जामवंत मारुति नयसीला।।
सब मिलि जाहु बिभीषन साथा।सारेहु तिलक कहेउ रघुनाथा।।
पिता बचन मैं नगर न आवउँ।आपु सरिस कपि अनुज पठावउँ।।
तुरत चले कपि सुनि प्रभु बचना।कीन्ही जाइ तिलक की रचना।।
सादर सिंहासन बैठारी।तिलक सारि अस्तुति अनुसारी।।
जोरि पानि सबहीं सिर नाए।सहित बिभीषन प्रभु पहिं आए।।
तब रघुबीर बोलि कपि लीन्हे।कहि प्रिय बचन सुखी सब कीन्हे।।
āi bibhīṣana puni siru nāyo.kṛpāsiṃdhu taba anuj bolāyo..
tumha kapīsa aṅgada nala nīlā.jāṃvanta māruti naya-sīlā..
saba mili jāhu bibhīṣana sāthā.sārehu tilaka kaheu raghunāthā..
pitā bacana maiṃ nagara na āvaũ.āpu sarisa kapi anuj paṭhāvaũ..
turata cale kapi suni prabhu bacanā.kīnhī jāi tilaka kī racanā..
sādara siṃhāsana baiṭhārī.tilaka sāri astuti anusārī..
jori pāni sabahīṃ sir nāe.sahita bibhīṣana prabhu pahiṃ āe..
taba raghubīra boli kapi līnhe.kahi priya bacana sukhī saba kīnhe..
విభీషణుడు మళ్లీ వచ్చి తల వంచాడు. అప్పుడు కరుణా సముద్రుడు తన తమ్ముడిని పిలిచాడు. మీరు, సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, నలుడు, నీలుడు, జాంబవంతుడు, నీతిమంతుడైన హనుమంతుడు మొదలైనవారితో, అందరూ విభీషణుడితో వెళ్లి పట్టాభిషేకం చేయండి అని రఘునాథుడు చెప్పాడు. తండ్రి మాట ప్రకారం నేను నగరంలోకి రాను; నా స్థానంలో వానరులను, నా తమ్ముడిని పంపుతున్నాను. ప్రభువు మాటలు విని వానరులు తక్షణం బయలుదేరారు, వెళ్లి పట్టాభిషేక ఏర్పాట్లు చేశారు. గౌరవంగా సింహాసనంలో కూర్చోబెట్టారు, తిలకం పెట్టి, తగిన స్తోత్రాలు చేశారు. చేతులు జోడించి అందరూ తల వంచారు, విభీషణుడితో కలిసి ప్రభువు వద్దకు వచ్చారు. అప్పుడు రఘువీరుడు వానరులను పిలిచాడు, ఇష్టమైన మాటలు చెప్పి అందరినీ సంతోషపెట్టాడు.
ఛందం 106
किए सुखी कहि बानी सुधा सम बल तुम्हारें रिपु हयो।पायो बिभीषन राज तिहुँ पुर जसु तुम्हारो नित नयो।।
मोहि सहित सुभ कीरति तुम्हारी परम प्रीति जो गाइहैं।संसार सिंधु अपार पार प्रयास बिनु नर पाइहैं।।
kiye sukhī kahi bānī sudhā-sama bala tumhāreṃ ripu hayo.pāyo bibhīṣana rāja tihuṃ pura jasu tumhāro nita nayo..
mohi sahita subha kīrati tumhārī parama prīti jo gāihiṃ.saṃsāra siṃdhu apāra pāra prayāsa binu nara pāihiṃ..
ఆయన అమృతం వంటి మాటలతో వారందరినీ సంతోషపెట్టాడు: నీ బలం చేత శత్రువు మడినాడు. విభీషణుడు రాజ్యాన్ని పొందాడు, మూడు లోకాలలో నీ కీర్తి ఎప్పటికీ నూతనంగా ఉంటుంది. నన్ను కూడా కలిపి నీ శుభమైన కీర్తిని అత్యంత ప్రేమతో గానం చేసేవారు, ఎటువంటి ప్రయత్నం లేకుండా అపారమైన సంసార సాగరాన్ని దాటుతారు.
దోహా 106
प्रभु के बचन श्रवन सुनि नहिं अघाहिं कपि पुंज।बार बार सिर नावहिं गहहिं सकल पद कंज।।106।।
prabhu ke bacana śravaṇa suni nahiṃ aghāhiṃ kapi puṃja.bāra bāra sir nāvahiṃ gahahiṃ sakala pada kaṃja..106..
ప్రభువు మాటలను చెవులతో విని, వానరుల సమూహం వాటికి తృప్తి చెందలేదు; మళ్ళీ మళ్ళీ తలలను వంచి నమస్కరించారు, అందరూ ఆయన పద్మ పాదాలను పట్టుకున్నారు.
చౌపాయి 107.1-4
पुनि प्रभु बोलि लियउ हनुमाना।लंका जाहु कहेउ भगवाना।।
समाचार जानकिहि सुनावहु।तासु कुसल लै तुम्ह चलि आवहु।।
तब हनुमंत नगर महुँ आए।सुनि निसिचरी निसाचर धाए।।
बहु प्रकार तिन्ह पूजा कीन्ही।जनकसुता देखाइ पुनि दीन्ही।।
दूरहि ते प्रनाम कपि कीन्हा।रघुपति दूत जानकीं चीन्हा।।
कहहु तात प्रभु कृपानिकेता।कुसल अनुज कपि सेन समेता।।
सब बिधि कुसल कोसलाधीसा।मातु समर जीत्यो दससीसा।।
अबिचल राजु बिभीषन पायो।सुनि कपि बचन हरष उर छायो।।
puni prabhu boli liyau hanumānā.laṅkā jāhu kaheu bhagavānā..
samācāra jānakīhi sunāvahu.tāsu kusala lai tumha cali āvahu..
taba hanumaṃta nagara mahuṃ āe.suni nisi-carī nisācara dhāe..
bahu prakāra tinh pūjā kīnhī.janaka-sutā dekhāi puni dīnhī..
dūrahi te pranāma kapi kīnhā.raghupati dūta jānakīṃ cīnhā..
kahahu tāta prabhu kṛpā-niketā.kusala anuj kapi sena sametā..
saba bidhi kusala kosalādhīsā.mātu samara jītyo das-sīsā..
abicala rāju bibhīṣana pāyo.suni kapi bacana haraṣa ura chāyo..
మరల ప్రభువు హనుమంతుని పిలిచారు. భగవంతుడు, లంకకు వెళ్ళు అని చెప్పారు. సమాచారం జానకికి చెప్పు. ఆమె కుశలం తీసుకుని నీవు తిరిగి రా. అప్పుడు హనుమంతుడు నగరంలోకి వచ్చాడు. విని రాక్షసియరు రాక్షసులు పరుగెత్తారు. వారు అనేక విధాలుగా అతనికి పూజ చేశారు. మరల జనకపుత్రిని చూపించారు. దూరం నుండి కపి వందించాడు. రఘుపతి దూత అని జానకి గుర్తించింది. ఆమె చెప్పింది, చెప్పు తాతా, ప్రభువు కృపానికేతనుడు కుశలమా? అనుజుడు కపి సేనతో కుశలమా? హనుమంతుడు బదులిచ్చాడు, అన్ని విధాలుగా కోసలాధీశుడు కుశలం, తల్లీ. యుద్ధంలో దశశీషుడిని జయించాడు. విభీషణుడు అడుగడుగని రాజ్యం పొందాడు. కపి మాటలు విని హృదయంలో ఆనందం పరచింది.
ఛందం 107
अति हरष मन तन पुलक लोचन सजल कह पुनि पुनि रमा।का देउँ तोहि त्रेलोक महुँ कपि किमपि नहिं बानी समा।सुनु मातु मैं पायो अखिल जग राजु आजु न संसयं।रन जीति रिपुदल बंधु जुत पस्यामि राममनामयं।।
ati haraṣa mana tana pulaka locana sajala kaha puni puni ramā.kā deũ tohi treloka mahũ kapi kimapi nahiṃ bānī samā..
sunu mātu maiṃ pāyo akhila jaga rāju āju na saṃsayaṃ.rana jīti ripudala baṃdhu juta pasyāmi rāmamanāmayaṃ..
మనసు అత్యంత ఆనందంతో నిండి, శరీరం పులకరించి, కళ్ళు కన్నీళ్లతో నిండి, రాముని ప్రియురాలు సీత మళ్లీ మళ్లీ అన్నది: "మూడు లోకాలలో నేను నీకు ఏమి ఇవ్వగలను, వానరా? నీ మాటలకు సమానమైనది ఏమీ లేదు." "విను, తల్లీ: నేడు నేను సర్వ లోకాల రాజ్యాధికారాన్ని పొందాను, దీనిలో సందేహం లేదు, ఎందుకంటే యుద్ధంలో శత్రుసైన్యాన్ని జయించి, సోదరునితో నిలబడుతున్న రాముని, అన్ని కష్టాల నుండి విముక్తుడై, చూస్తున్నాను."
దోహా 107
सुनु सुत सदगुन सकल तव हृदयँ बसहुँ हनुमंत।सानुकूल कोसलपति रहहुँ समेत अनंत।।107।।
sunu suta sadguṇa sakala tava hṛdayaṁ basahuṁ hanumanta |sānukūla kosalapati rahahuṁ sameta anaṁta ||107||
విను, కుమారా హనుమంతా, సకల సద్గుణాలు నీ హృదయంలో నివాసం చేయును గాక; కోసలాధిపతి, అనంతునితో కూడి, నీకు ఎప్పుడూ అనుకూలుడై ఉందును గాక.
చౌపాయి 108.1-7
अब सोइ जतन करहु तुम्ह ताता।देखौं नयन स्याम मृदु गाता।।
तब हनुमान राम पहिं जाई।जनकसुता कै कुसल सुनाई।।
सुनि संदेसु भानुकुलभूषन।बोलि लिए जुबराज बिभीषन।।
मारुतसुत के संग सिधावहु।सादर जनकसुतहि लै आवहु।।
तुरतहिं सकल गए जहँ सीता।सेवहिं सब निसिचरीं बिनीता।।
बेगि बिभीषन तिन्हहि सिखायो।तिन्ह बहु बिधि मज्जन करवायो।।
बहु प्रकार भूषन पहिराए।सिबिका रुचिर साजि पुनि ल्याए।।
ता पर हरषि चढ़ी बैदेही।सुमिरि राम सुखधाम सनेही।।
बेतपानि रच्छक चहुँ पासा।चले सकल मन परम हुलासा।।
देखन भालु कीस सब आए।रच्छक कोपि निवारन धाए।।
कह रघुबीर कहा मम मानहु।सीतहि सखा पयादें आनहु।।
देखहुँ कपि जननी की नाईं।बिहसि कहा रघुनाथ गोसाई।।
सुनि प्रभु बचन भालु कपि हरषे।नभ ते सुरन्ह सुमन बहु बरषे।।
सीता प्रथम अनल महुँ राखी।प्रगट कीन्हि चह अंतर साखी।।
aba soi jatana karahu tumha tātā |dekhauṁ nayana syāma mṛdu gātā ||
taba hanumāna rāma pahiṁ jāī |janakasutā kai kusala sunāī ||
suni saṁdesu bhānukulabhūṣana |boli liye jubarāja bibhīṣana ||
mārutasuta ke saṅga sidhāvahu |sādara janakasutahi lai āvahu ||
turatahiṁ sakala gae jahaṁ sītā |sevahiṁ saba nisicarīṁ binītā ||
begi bibhīṣana tinhahi sikhāyo |tinh bahu bidhi majjana karavāyo ||
bahu prakāra bhūṣana pahirāe |sibikā rucira sāji puni lyāe ||
tā para haraṣi caṛhī baidehī |sumiri rāma sukhadhāma sanehī ||
betapāni racchaka cahuṁ pāsā |cale sakala mana parama hulāsā ||
dekhana bhālu kīsa saba āe |racchaka kopi nivārana dhāe ||
kaha raghubīra kahā mama mānahu |sītahi sakhā payādeṁ ānahu ||
dekhahuṁ kapi jananī kī nāīṁ |bihasi kahā raghunātha gosāī ||
suni prabhu bacana bhālu kapi haraṣe |nabha te suranha sumana bahu baraṣe ||
sītā prathama anala mahuṁ rākhī |pragaṭ kīnhi caha antara sākhī ||
"ఇప్పుడు, ప్రియ కుమారా, నువ్వు అలా ప్రయత్నించు, అతని నల్లని మృదువైన రూపాన్ని నా కళ్ళతో చూడగలను." అప్పుడు హనుమంతుడు రాముని దగ్గరకు వెళ్లి జనకుని కూతురి శ్రేయోవిషయాన్ని చెప్పాడు. సందేశాన్ని విని, సూర్య వంశ భూషణుడైన రాముడు యువరాజు విభీషణుని పిలిచాడు. "వాయుపుత్రునితో పాటు వెళ్లండి, జనకుని కూతురిని పూర్తి గౌరవంతో ఇక్కడకు తీసుకురండి." తక్షణమే అందరూ సీత ఉన్న చోటికి వెళ్లారు. అన్ని రాక్షస స్త్రీలు వినయంగా ఆమెకు సేవ చేస్తూ ఉన్నారు. విభీషణుడు తక్షణమే వారికి ఉపదేశించాడు, వారు అనేక విధాలుగా ఆమెకు స్నానం చేయించారు. అనేక రకాల ఆభరణాలను ధరింపజేసారు, తరువాత అందమైన పల్లకీని అలంకరించి తీసుకువచ్చారు. వైదేహి ఆనందంతో అందులో ఎక్కింది, ఆనంద నిలయమైన తన ప్రియుడు రాముని స్మరించింది. చేతుల్లో దండలు పట్టుకున్న కావలివారు నాలుగు వైపులా నడిచారు, అందరూ మనసు నిండుగా గొప్ప ఆనందంతో వెళ్లారు. ఎలుగుబంట్లు, వానరులు అందరూ చూడడానికి వచ్చారు, కావలివారు కోపంతో వారిని తరిమికొట్టడానికి పరుగెత్తారు. రఘు వీరుడు చెప్పాడు, "నేను చెప్పినట్లు చెయ్, స్నేహితా: సీతను నడుచుకుంటూ తీసుకురా," "వానరులు తమ తల్లిని చూసినట్లు ఆమెను చూడుకోవాలి" అని స్వామి రఘునాథుడు చిరునవ్వుతో చెప్పాడు. స్వామి మాటలు విని ఎలుగుబంట్లు, వానరులు ఆనందించారు, ఆకాశం నుండి దేవతలు మల్లెలను మెండుగా కురిపించారు. సీతను మొదట అగ్నిలో ఉంచారు, అన్ని హృదయాలలోని సాక్షి ఆమెను బయటకు తీసుకురావాలని కోరాడు.
దోహా 108
तेहि कारन करुनानिधि कहे कछुक दुर्बाद।सुनत जातुधानीं सब लागीं करै बिषाद।।108।।
tehi kārana karunānidhi kahe kachuka durbāda |sunata jātudhānīṁ saba lāgīṁ karai biṣāda ||108||
ఆ కారణం చేత, కరుణా నిధియైన ప్రభువు కొన్ని కఠిన మాటలు పలికెను. వాటిని విన్న అన్ని రాక్షస స్త్రీలు దుఃఖించసాగిరి.
చౌపాయి 109.1-4
प्रभु के बचन सीस धरि सीता।बोली मन क्रम बचन पुनीता।।
लछिमन होहु धरम के नेगी।पावक प्रगट करहु तुम्ह बेगी।।
सुनि लछिमन सीता कै बानी।बिरह बिबेक धरम निति सानी।।
लोचन सजल जोरि कर दोऊ।प्रभु सन कछु कहि सकत न ओऊ।।
देखि राम रुख लछिमन धाए।पावक प्रगटि काठ बहु लाए।।
पावक प्रबल देखि बैदेही।हृदयँ हरष नहिं भय कछु तेही।।
जौं मन बच क्रम मम उर माहीं।तजि रघुबीर आन गति नाहीं।।
तौ कृसानु सब कै गति जाना।मो कहुँ होउ श्रीखंड समाना।।
prabhu ke bacana sīsa dhari sītā |bolī mana krama bacana punītā ||
lachimana hohu dharama ke negī |pāvaka pragaṭa karahu tumha begī ||
suni lachimana sītā kai bānī |biraha bibeka dharama niti sānī ||
locana sajala jori kara doū |prabhu sana kachu kahi sakata na oū ||
dekhi rāma rukha lachimana dhāe |pāvaka pragaṭi kāṭha bahu lāe ||
pāvaka prabala dekhi baidehī |hṛdayaṁ haraṣa nahiṁ bhaya kachu tehī ||
jauṁ mana baca krama mama ura māhīṁ |taji raghubīra āna gati nāhīṁ ||
tau kṛsānu saba kai gati jānā |mo kahuṁ hou śrīkhaṇḍa samānā ||
ప్రభువు మాటలను తలపై ధరించి, సీత, మనసు, కర్మ, మాటలలో పవిత్రమైనదై మాట్లాడింది. "లక్ష్మణా, నీవు ధర్మానికి అర్చకుడవు కమ్ము, త్వరగా అగ్నిని ప్రజ్వలింపుము." విరహ వేదన, వివేకము, ధర్మము, మంచి నడవడితో నిండిన సీత మాటలను లక్ష్మణుడు విన్నాడు. అతని రెండు కళ్ళు నీటితో నిండి, రెండు చేతులు జోడించాడు, అయినా ప్రభువితో ఏమీ చెప్పలేకపోయాడు. రాముని మనస్థితి చూచి, లక్ష్మణుడు పరుగెత్తాడు, అగ్నిని ప్రజ్వలింపించి, ఎన్నో కట్టెలు తీసుకువచ్చాడు. అగ్ని బలంగా మండుతున్నది చూచి, వైదేహి తన హృదయంలో ఆనందం పొందింది, ఏమాత్రం భయము లేదు. "నా హృదయంలో, మనసు, మాట, కర్మలో, రఘు వీరుడు తప్ప వేరే గతి లేకపోతే," "అందరి గతిని తెలిసిన అగ్ని, నాకు చందనం వంటి శీతలమై ఉండుక."
ఛందం 109.1-2
श्रीखंड सम पावक प्रबेस कियो सुमिरि प्रभु मैथिली।जय कोसलेस महेस बंदित चरन रति अति निर्मली।।
प्रतिबिंब अरु लौकिक कलंक प्रचंड पावक महुँ जरे।प्रभु चरित काहुँ न लखे नभ सुर सिद्ध मुनि देखहिं खरे।।1।।
धरि रूप पावक पानि गहि श्री सत्य श्रुति जग बिदित जो।जिमि छीरसागर इंदिरा रामहि समर्पी आनि सो।।
सो राम बाम बिभाग राजति रुचिर अति सोभा भली।नव नील नीरज निकट मानहुँ कनक पंकज की कली।।2।।
śrīkhaṇḍa sama pāvaka prabesa kiyo sumiri prabhu maithilī |jaya kosalesa mahesa bandita carana rati ati nirmalī ||
pratibiṁba aru laukika kalaṅka pracaṇḍa pāvaka mahuṁ jare |prabhu carita kāhūṁ na lakhe nabha sura siddha muni dekhahiṁ khare ||1||
dhari rūpa pāvaka pāni gahi śrī satya śruti jaga bidita jo |jimi chīrasāgara iṁdirā rāmahi samarpī āni so ||
so rāma bāma bibhāga rājati rucira ati sobhā bhalī |nav nīla nīraja nikaṭa mānahuṁ kanaka paṅkaja kī kalī ||2||
తన ప్రభువును స్మరించి, మైథిలి చందనం వంటి చల్లని అగ్నిలో ప్రవేశించింది. కోసల ప్రభువుకు జయం, మహేశుడు వందించే పాదాలు నీవని, నీయందు నాకు అత్యంత నిర్మలమైన ప్రేమ ఉందని చెప్పింది. ఆ భయంకరమైన అగ్నిలో ఆమె నీడయు, లౌకిక నిందల మరకయు మాత్రమే దగ్ధమయ్యాయి. దీనిలో ప్రభువు చేసినదాన్ని ఎవరూ గ్రహించలేదు; ఆకాశంలో దేవతలు, సిద్ధులు, మునులు దృష్టి లగ్గించి చూశారు. అగ్ని తన రూపాన్ని ధరించి, ఆమె చేయి పట్టుకొని, ఆమెను రామునికి సమర్పించాడు: శ్రీయై, సత్యమైన, వేదాలకు, జగత్తుకు తెలిసిన ఆమె, క్షీరసాగరం ఒకప్పుడు ఇందిరను ఇచ్చినట్లు. ఆమె రాముని ఎడమ భాగంలో, అత్యంత రుచిరమైన సోభతో వెలుగుతోంది, కొత్త నీల కమలం పక్కన బంగారు కమలం మొగ్గ ఉన్నట్లు.
దోహా 109(क)-(ख)
बरषहिं सुमन हरषि सुन बाजहिं गगन निसान।गावहिं किंनर सुरबधू नाचहिं चढ़ीं बिमान।।109(क)।।
जनकसुता समेत प्रभु सोभा अमित अपार।देखि भालु कपि हरषे जय रघुपति सुख सार।।109(ख)।।
baraṣahiṃ sumana haraṣi suni bājahĩ gagana nisāna |gāvahĩ kiṃnara surabadhū nācahĩ caṛhīṃ bimāna ||109(ka)||
janakasutā sameta prabhu sobhā amita apāra |dekhi bhālu kapi haraṣe jaya raghupati sukha sāra ||109(kha)||
దేవతలు ఆనందించి పువ్వులను కురిపించగా, ఆకాశంలో మృదంగాలు మోగుచున్నవి. కిన్నెరలు పాడగా, దేవస్త్రీలు విమానాలపై ఎక్కి నాట్యమాడుచున్నారు. జనకుని కూతురితో కూడిన ప్రభువు వైభవము అనంతము, అపరిమితము. దాని చూచి ఎలుగుబంట్లు వానరులు ఆనందించి, 'రఘుపతికి జయం, ఆయనే సుఖముల సారము' అని అరుచుచున్నారు.
Inside Prakarana 11
Compositional abstract
Lankā Kāṇḍa concentrates the Manas’ most kinetic vīra-rasa, yet its theological center is not violence but the Lord’s effortless sovereignty over māyā. The passage moves from Trijaṭā’s counsel and Sītā’s viraha into the battlefield where Rāvaṇa deploys a phantasmal māyā-bistār—bhūta, piśāca, yoginī—signaling the psyche’s panic when ego is threatened. Rāma’s single arrow dissolves illusion, revealing bhakti’s epistemology: devotion is right-seeing. The seemingly endless regrowth of heads dramatizes karmic momentum sustained by amṛta in the nābhi; knowledge (Vibhīṣaṇa’s disclosure) becomes the instrument that allows grace to act precisely. After Rāvaṇa’s fall, lamentation is transfigured: Mandodarī’s speech becomes a bhakti-philosophical hymn, acknowledging Rāma as Brahman, while also exposing the ruin of Ram-bimukhata (turning away from God). The kāṇḍa then shifts from war to dharma-sthāpana—Vibhīṣaṇa’s coronation and Sītā’s agni-śuddhi—completing the sopāna from conflict to cosmic and inner order.
The dialogue
- काकभुशुण्डि (Kakbhushundi)गरुड़ (Garuda) · उत्तरी घाट (Kakbhushundi–Garuda dialogue): the ‘bird’s-eye’ metaphysical bank where māyā, bhakti, and Rāma-tattva are interpreted as perennial spiritual law.
Frequently Asked Questions
Traditional Manas-belief: reciting Rāvaṇa-vadha, Vibhīṣaṇa-tilaka, and Sītā-agni episodes destroys fear born of māyā, steadies faith during trials, and grants ‘ripu-bhaya-nāśa’ (inner enemies: kāma-krodha-lobha) while increasing ananya-bhakti—because the passage explicitly shows māyā’s collapse before Rāma and the triumph of śaraṇāgati.
Common recitational refrain used by many Manas traditions here is the Rāma-nāma samput, e.g., “श्रीराम जय राम जय जय राम” (or simply “राम राम”) inserted between units; some add a śaraṇāgati-samput such as “रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई” depending on local paramparā.
Ask anything about Prakarana 11 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
