Sarga 61

Verse 1

विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान् प्रेक्ष्य तानृषीन्।अब्रवीन्नरशार्दूलस्सर्वांस्तान्वनवासिन:।।।।

అప్పుడు మహాత్ముడు విశ్వామిత్రుడు, అరణ్యవాసులైన ఆ ఋషులు ప్రయాణానికి సిద్ధమవుట చూచి, నరశార్దూలుడైన శ్రీరాముని ఉద్దేశించి వారందరితో ఇలా పలికెను।

Verse 2

महान्विघ्न: प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम्।दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तप:।।1.61.2।।

దక్షిణ దిశ నుండి ఈ మహా విఘ్నము ఉద్భవించింది. కావున మనము మరొక దిశకు వెళ్లుదము; అక్కడ తపస్సు ఆచరించుదము॥

Verse 3

पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मन:।सुखं तपश्चरिष्याम: परं तद्धि तपोवनम्।।।।

హే మహాత్ములారా! పశ్చిమ దిశలోని విశాల ప్రాంతమైన పుష్కరమందు మనము సుఖముగా తపస్సు ఆచరించుదము; అది నిజముగా ఉత్తమ తపోవనము॥

Verse 4

एवमुक्त्वा महातेजा: पुष्करेषु महामुनि:।तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशन:।।।।

ఇలా పలికిన మహాతేజస్వి మహాముని పుష్కరక్షేత్రంలో నివసిస్తూ, మూలఫలాహారంతో, ఉగ్రమై దురాధర్షమైన తపస్సును ఆచరించాడు।

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृप:।अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे।।।।

అదే సమయంలో అయోధ్యాధిపతి, అంబరీషుడని ప్రసిద్ధుడైన రాజు యజ్ఞానుష్ఠానాన్ని చేయుటకు ఉపక్రమించాడు॥

Verse 6

तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह।प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत्।।।।

రాజు యజమానుడిగా యజ్ఞం నిర్వహిస్తున్నప్పుడు ఇంద్రుడు యజ్ఞపశువును అపహరించాడు. ఆ పశువు కనబడకపోవడంతో బ్రాహ్మణ పురోహితుడు రాజుతో ఈ మాటలు పలికాడు॥

Verse 7

पशुरद्य हृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात् ।अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ।।।।

రాజా, ఈ రోజు యజ్ఞపశువు అపహరించబడింది; నీ దుర్నయ పాలనవల్ల అది తిరిగి దొరకని విధంగా నశించింది. నరేశ్వరా, రక్షణ చేయని రాజును దోషములే సంహరిస్తాయి.

Verse 8

प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत्कर्म प्रवर्तते।।।।

పురుషర్షభా, ఇది మహత్తర ప్రాయశ్చిత్తానికి పాత్రం. యజ్ఞకర్మ కొనసాగుతున్నంతవరకు వెంటనే పశువును—లేదా దాని స్థానంలో మనిషిని—తీసుకొనిరా.

Verse 9

उपाध्यायवचश्श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ।अन्वियेष महाबुद्धि: पशुं गोभिस्सहस्रश:।।।।

ఉపాధ్యాయుని వచనము విని ఆ మహాబుద్ధిమంతుడైన రాజు—పురుషర్షభుడు—వేల గోవులను ఇచ్చి యజ్ఞపశువును వెదకసాగెను.

Verse 10

देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च।आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपति: ।।।।स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह।।।।

హే తాత, హే రఘునందన శ్రీరామా! ఆ రాజు అనేక దేశాలు, జనపదాలు, నగరాలు, అరణ్యాలు, పుణ్యాశ్రమాలు వెదుకుతూ, చివరకు భృగుతుణ్డపై ఆసీనుడైన ఋచీక మహర్షిని—పుత్రులతోను భార్యతోను—దర్శించెను।

Verse 11

देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च।आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपति: ।।1.61.10।। स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह।।1.61.11।।

హే తాత, హే రఘునందన శ్రీరామా! ఆ రాజు అనేక దేశాలు, జనపదాలు, నగరాలు, అరణ్యాలు, పుణ్యాశ్రమాలు వెదుకుతూ, చివరకు భృగుతుణ్డపై ఆసీనుడైన ఋచీక మహర్షిని—పుత్రులతోను భార్యతోను—దర్శించెను।

Verse 12

तमुवाच महातेजा: प्रणम्याभिप्रसाद्य च।ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभ:।।।।पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वच:।

అప్పుడు అపార తేజస్సుగల, అమితప్రభుడైన రాజర్షి, తపోబలంతో దీప్తుడైన బ్రహ్మర్షి ఋచీకుని నమస్కరించి ప్రసన్నపరచి, అనంతరం సర్వత్ర కుశలమని విచారించి ఈ వాక్యములు పలికెను।

Verse 13

गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि।।।।पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव।

హే మహాభాగ భార్గవా! యజ్ఞపశువునకు కావలసినదిగా ఒక లక్ష గోవుల ప్రతిఫలంగా మీ కుమారులలో ఒకనిని మీరు విక్రయించగలిగితే, నా కార్యం సిద్ధించినట్లే।

Verse 14

सर्वे परिसृता देशा याज्ञीयं न लभे पशुम्।।।।दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम।4

నేను అన్ని దేశాలు తిరిగి చూచితిని; యజ్ఞానికి యోగ్యమైన పశువు దొరకలేదు. కావున దయచేసి మూల్యము స్వీకరించి మీ కుమారులలో ఒక కుమారుని నాకు ప్రసాదించండి॥

Verse 15

एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वच:।।।।नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथञ्चन।

ఇట్లు పలికినపుడు మహాతేజస్వి ఋచీకుడు ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను—“హే నరశ్రేష్ఠా! నా జ్యేష్ఠ కుమారుని నేను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ అమ్మను.”॥

Verse 16

ऋचीकस्य वचश्श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम्।।।।उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी।

ఋచీకుని మాటలు విని, ఆ మహాత్మ కుమారుల తపస్విని తల్లి నరశార్దూలుడైన అంబరీషునితో పలికెను॥

Verse 17

अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गव:।।।।ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप।तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ।।।।

భగవాన్ భార్గవుడు పలికెను—‘జ్యేష్ఠపుత్రుడు విక్రయయోగ్యుడు కాదు. హే నృపా, కనిష్ఠుడైన శునకుడు నాకు కూడా అత్యంత ప్రియుడు. అందువల్ల, హే పార్థివా, నా కనిష్ఠపుత్రుణ్ని నీకు ఇవ్వను।’

Verse 18

अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गव:।।1.61.17।।ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप।तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ।।1.61.18।।

భగవాన్ భార్గవుడు పలికెను—‘జ్యేష్ఠపుత్రుడు విక్రయయోగ్యుడు కాదు. హే నృపా, కనిష్ఠుడైన శునకుడు నాకు కూడా అత్యంత ప్రియుడు. అందువల్ల, హే పార్థివా, నా కనిష్ఠపుత్రుణ్ని నీకు ఇవ్వను।’

Verse 19

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठा: पितृषु वल्लभा:।मातृ़णां तु कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ।।।।

హే నరశ్రేష్ఠా! సాధారణంగా జ్యేష్ఠులు పితృులకు ప్రియులు, కనిష్ఠులు మాతృలకు ప్రియులు; అందుచేత నేను కనిష్ఠుని రక్షిస్తాను।

Verse 20

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च।शुनश्शेफस्स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत्।।।।

ఆ ముని అలాగే మునిపత్ని కూడా అలా పలికిన తరువాత, హే రామా, మధ్యమపుత్రుడైన శునశ్శేఫుడు స్వయంగా ముందుకు వచ్చి మాట పలికాడు।

Verse 21

पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम्।विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन् पुत्रं नयस्व माम्।।।।

నా తండ్రి అంటాడు—జ్యేష్ఠ కుమారుడు అమ్మకానికి అర్హుడు కాదు; నా తల్లి అంటుంది—కనిష్ఠ కుమారుడిని విడిచిపెట్టలేం. అందువల్ల, ఓ రాజన్, మధ్య కుమారుడినే విక్రయమైనవాడిగా నేను భావిస్తున్నాను—నన్ను కుమారునిగా తీసుకొని వెళ్లండి॥

Verse 22

गवां शतसहस्रेण शुनश्शेफं नरेश्वर:।गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ।।।।

ఓ రఘునందన, నరేశ్వరుడు లక్ష గోవుల ప్రతిఫలంగా శునఃశేఫుని స్వీకరించి పరమానందంతో అక్కడి నుండి బయలుదేరాడు॥

Verse 23

अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वर:।शुनश्शेफं महातेजा जगामाशु महायशा:।।।।

మహాతేజస్సు, మహాయశస్సు గల రాజర్షి అంబరీషుడు శునఃశేఫుని రథంపై ఎక్కించి త్వరగా బయలుదేరాడు॥