Sarga 57
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
बालकाण्ड
విశ్వామిత్రుడు తనకు జరిగిన అవమానాన్ని, వసిష్ఠునితో ఏర్పడిన వైరాన్ని స్మరించి ప్రధాన రాణితో కలిసి దక్షిణ దిశగా వెళ్లాడు. అక్కడ ఫలమూలాహారంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో ఘోర తపస్సు ప్రారంభించాడు. సహస్ర సంవత్సరాల తపస్సు అనంతరం బ్రహ్మ ప్రత్యక్షమై అతనిని కేవలం ‘రాజర్షి’గా మాత్రమే అభినందించాడు; దాంతో విశ్వామిత్రుని అసంతృప్తి పెరిగి, ఉన్నత ఆధ్యాత్మిక స్థితిని కోరుతూ మరింత కఠిన తపస్సుకు మళ్లీ ప్రవేశించాడు. అదే సమయంలో ఇక్ష్వాకువంశ రాజు త్రిశంకు, సత్యవాది మరియు సంయమి, ఒక అపూర్వ సంకల్పం చేశాడు—తన శరీరంతోనే స్వర్గానికి చేరాలని. మహాయజ్ఞం ద్వారా అది సాధించాలని వసిష్ఠుని కోరగా, వసిష్ఠుడు ‘ఇది అసాధ్యం’ అని నిరాకరించాడు. అప్పుడు త్రిశంకు దక్షిణ ప్రాంతంలో వసిష్ఠుని వందమంది తపస్వి కుమారుల వద్దకు వెళ్లి వినయంగా శరణు కోరుతూ, శరీరసహిత స్వర్గారోహణ సిద్ధి కోసం యజ్ఞాన్ని నిర్వహించమని ప్రార్థించాడు. ఈ సర్గంలో తపోబలం, యజ్ఞాధికారం, ధర్మసమ్మత ఆశయాల పరిమితి—ఇవి పరస్పరం పోల్చి చూపబడతాయి.
Shlokas
Verses 1-2
ततस्सन्तप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः ।विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना ॥१॥स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तपः ॥२॥फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तपः ।
ఆపై తన అవమానాన్ని తలచుకొని అతని హృదయం దహించిపోయింది; అతడు మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్చాడు. మహాత్మునితో వైరం తెచ్చుకొని, ఓ రాఘవా, అతడు తన ప్రధాన మహిషితో కలిసి దక్షిణ దిశకు వెళ్లాడు. అక్కడ విశ్వామిత్రుడు పరమ ఘోరమైన మహత్తపస్సును ప్రారంభించాడు; ఫలమూలాలు భుజించి, ఇంద్రియాలను దమనించి, అత్యంత కఠిన తపస్సు చేశాడు.
Verse 3
अथास्य जज्ञिरे पुत्रास्सत्यधर्मपरायणाः ।हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथः ॥३॥
ఆ తరువాత అతనికి సత్యధర్మపరాయణులైన కుమారులు జన్మించారు—హవిష్యందుడు, మధుష్యందుడు, దృఢనేత్రుడు, మహారథుడు.
Verse 4
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥४॥
వెయ్యి సంవత్సరాలు పూర్తైనప్పుడు లోకపితామహుడు బ్రహ్మదేవుడు తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునితో మధురమైన వాక్యాలు పలికెను।
Verse 5
चिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज ।अनेन तपसा त्वां तु राजर्षिरिति विद्महे ॥५॥
హే కుశికాత్మజా! నీ తపస్సు వల్ల రాజర్షుల లోకాలను నీవు పొందితివి; ఈ తపస్సు చేతనే మేము నిన్ను ‘రాజర్షి’ అని ఎరుగుదుము।
Verse 6
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः ।त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः ॥६॥
ఇట్లు పలికి మహాతేజస్సుగల లోకపరమేశ్వరుడు బ్రహ్మదేవుడు దేవతలతో కూడి త్రివిష్టపమైన బ్రహ్మలోకమునకు వెళ్లెను।
Verse 7
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ।दुःखेन महताऽऽविष्टस्समन्युरिदमब्रवीत् ॥७॥
ఆ మాటలు విని విశ్వామిత్రుడు లజ్జతో కొంత ముఖం వంచి, మహాదుఃఖంతో ఆవరించబడి, క్రోధంతో కూడి ఇలా పలికెను।
Verse 8
तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः ।देवास्सर्षिगणास्सर्वे नास्ति मन्ये तपःफलम् ॥८॥
నేను అత్యంత మహత్తరమైన తపస్సు చేసితిని; అయినా సమస్త దేవతలు, ఋషిగణములతో కూడి, నన్ను కేవలం ‘రాజర్షి’గానే ఎరుగుదురు; తపస్సుకు ఫలము లేదని నేను భావించుచున్నాను।
Verse 9
इति निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः ।तपश्चकार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान् ॥९॥
ఇట్లు మనసులో నిశ్చయించుకొని ఆ మహాతపస్వి—ఓ కాకుత్స్థవంశజా—స్థిరాత్ముడై మరల పరమోన్నతమైన తపస్సును ఆచరించెను।
Verse 10
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः ।त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥१०॥
అదే సమయంలో సత్యవాది, జితేంద్రియుడు, ‘త్రిశంకు’ అని ప్రసిద్ధుడైన—ఇక్ష్వాకు వంశాన్ని వర్ధింపజేసిన—ఒక రాజు ఉండెను।
Verse 11
तस्य बुद्धिस्समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ।गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम् ॥११॥
హే రాఘవా! అతనిలో ఈ ఆలోచన కలిగింది—“నేను యజ్ఞం చేసి, ఈ శరీరంతోనే దేవతల పరమగతిని పొందుదును।”
Verse 12
स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम् ।अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ॥१२॥
అతడు వశిష్ఠుని పిలిపించి తన సంకల్పాన్ని వివరించాడు; అయితే మహాత్ముడు వశిష్ఠుడు—“ఇది సాధ్యం కాదు” అని చెప్పాడు।
Verse 13
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौदक्षिणां दिशम् ।ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रां स्तस्य गतो नृपः ॥१३॥
వశిష్ఠునిచే తిరస్కరింపబడిన ఆ రాజు దక్షిణ దిశకు వెళ్లెను. ఆ కార్యసిద్ధి కోరి తరువాత వశిష్ఠుని పుత్రుల వద్దకు చేరెను।
Verse 14
वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे ।त्रिशंङ्कुस्सुमहातेजा श्शतं परमभास्वरम् ॥१४॥वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् यशस्विनः ।
వశిష్ఠుని పుత్రులు దీర్ఘకాలము తపస్సు చేసిన స్థలమునకు సుమహాతేజస్సుగల త్రిశంకు చేరెను. అక్కడ యశస్సుగల, పరమప్రకాశమయ, శతసంఖ్యాక వశిష్ఠపుత్రులను తపస్సులో లీనులై ఉన్నట్లు చూచెను।
Verses 15-16
सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान् ॥१५॥अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलिः ॥१६॥
ఆ మహాత్ముడు గురువుని సమస్త పుత్రుల వద్దకు వెళ్లి, క్రమముగా వారికి అభివాదము చేసి, లజ్జతో కొద్దిగా ముఖము వంచి, కృతాంజలిగా ఆ సుమహాభాగ ఋషులను ఉద్దేశించి పలికెను।
Verse 17
शरणं वः प्रपद्येऽहं शरण्यान् शरणागतः ।प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना ॥१७॥
హే శరణ్యులారా! శరణాగతుడనై నేను మీ శరణు పొందుచున్నాను. మీకు మంగళము కలుగుగాక. మహాత్ముడైన వశిష్ఠుడు నన్ను తిరస్కరించెను।
Verse 18
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ ।गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये ॥१८॥
నేను మహాయజ్ఞము చేయదలచితిని; దానికి అనుమతి దయచేయవలసినవారు మీరే. హే గురుపుత్రులారా! మీ అందరికీ నమస్కరించి మీ ప్రసాదమును కోరుచున్నాను।
Verse 19
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणान् तपसि स्थितान् ।ते मां भवन्तस्सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः ॥१९॥सशरीरो यथाऽहं हि देवलोकमवाप्नुयाम् ।
నేను శిరస్సు వంచి తపస్సులో స్థిరమైన బ్రాహ్మణులను వేడుకుంటున్నాను—మీరు సమాహితచిత్తులై నా లక్ష్యసిద్ధికై నాకు యజ్ఞం చేయించండి; నేను ఈ శరీరంతోనే దేవలోకాన్ని పొందునట్లు.
Verse 20
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः ॥२०॥गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि काञ्चन ।
వసిష్ఠునిచే తిరస్కరింపబడిన నేను, ఓ తపోధన, గురుపుత్రులను తప్ప మరే ఇతర మార్గమును ఏమాత్రం చూడటం లేదు.
Verses 21-22
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः ॥२१॥पुरोधसस्तु विद्वांसस्तारयन्ति सदा नृपान् ।तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥२२॥
ఇక్ష్వాకువంశ రాజులందరికీ పురోహితుడే పరమాశ్రయం. విద్యావంతులైన పురోహితులు రాజులను సదా ధర్మ-కల్యాణ మార్గంలో దాటిస్తారు; అందువల్ల ఆయన తరువాత మీరు అందరూ నాకు దైవస్వరూపులు.
Inside Sarga 57
Voices in this sarga
- Viśvāmitra
- Brahmā
- Trīśaṅku
- Vasiṣṭha
Frequently Asked Questions
Two linked actions frame the dilemma: Viśvāmitra responds to dishonor by escalating tapas to transform status, while Trīśaṅku pursues an embodied ascent to heaven through yajña—an aim judged “impossible” by Vasiṣṭha—raising questions about legitimate aspiration versus the boundaries set by ritual and tradition.
The sarga highlights that spiritual titles and outcomes are not merely products of effort but also of recognized legitimacy within a moral-ritual order; it also shows how desire (even when paired with truthfulness and restraint) must be evaluated against dharmic feasibility and the authority of qualified preceptors.
The “southern quarter” (dakṣiṇā diś) functions as a ritual-ascetic landscape where both Viśvāmitra and Vasiṣṭha’s sons perform austerities; culturally, the chapter emphasizes guru-śiṣya protocol (approaching, bowing by seniority, folded hands) and the centrality of the purohita/preceptor in Ikṣvāku royal religion.
Ask anything about Sarga 57 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
