Sarga 52
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
बालकाण्ड
ఈ 52వ సర్గలో ఆతిథ్యధర్మం అనే మర్యాద ద్వారా రాజశక్తి–తపశ్శక్తుల మధ్య గౌరవభరితమైన సమాగమం చిత్రితమవుతుంది. మహాబలవంతుడు, వీరుడు అయిన విశ్వామిత్రుడు ఆనందంతో వసిష్ఠాశ్రమానికి వచ్చి భక్తితో నమస్కరిస్తాడు. వసిష్ఠుడు అతనిని సాదరంగా స్వాగతించి ఆసనం ఇచ్చి, అరణ్యఫలమూలాలతో సంప్రదాయానుగుణమైన ఆతిథ్యం చేస్తాడు. ఆపై పరస్పర కుశలప్రశ్నలు సాగుతాయి—తపస్సు, అగ్నిహోత్రం, శిష్యులు, ఆశ్రమవృక్షాల వరకు; తరువాత వసిష్ఠుడు రాజధర్మ దృష్టితో రాజ్యపాలనను విచారిస్తాడు—ప్రజలు, సేవకులు, ఖజానా, సైన్యం, మిత్రులు, వారసులు క్షేమంగా ఉన్నారా అని. సౌహార్ద సంభాషణ అనంతరం వసిష్ఠుడు రాజు మరియు అతని సేనకు మరింత విస్తృతమైన సత్కారాన్ని చేయాలని ప్రతిపాదిస్తాడు. విశ్వామిత్రుడు మొదట వినయంగా—ఫలమూలాలు, ఋషిదర్శనం చాలు అని అంటాడు; కానీ వసిష్ఠుడు పునఃపునః ఆగ్రహించి అంగీకారం పొందుతాడు. అంగీకరించిన వెంటనే వసిష్ఠుడు చిత్తరువర్ణ గోవు శబల (కామధేను)ను పిలిచి, షడ్రససంపన్నమైన విస్తారమైన భోజనపానీయాలు—పేయ, ఖాద్య, లేహ్య, చోష్యములు—సృష్టించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఇలా ఆశ్రమసమృద్ధి, యజ్ఞతేజస్సు, అతిథిపూజ యొక్క ధార్మిక విలువ స్పష్టంగా వెలుగులోకి వస్తాయి.
Shlokas
Verse 1
स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः ।प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥१॥
జపసాధనలో నిమగ్నులలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠుని చూచి మహాబలవంతుడైన వీర విశ్వామిత్రుడు పరమానందంతో వినయంగా నమస్కరించి వంగాడు।
Verse 2
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ।आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह ॥२॥
మహాత్ముడైన భగవాన్ వసిష్ఠుడు ‘స్వాగతం’ అని పలికి అతనిని ఆహ్వానించి, అతనికి ఆసనం సిద్ధం చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు.
Verse 3
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते ।यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥३॥
అప్పుడు ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు ఆసనమందు కూర్చున్న తరువాత, మునివరుడు వసిష్ఠుడు ఆచారానుసారం ఫలమూలాలను సమర్పించాడు.
Verses 4-5
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तमः ।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत ॥४॥विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥५॥
వసిష్ఠుని ఆతిథ్యపూజను స్వీకరించిన మహాతేజస్వి రాజశ్రేష్ఠుడు విశ్వామిత్రుడు, వసిష్ఠుని తపస్సు, అగ్నిహోత్రం, శిష్యుల క్షేమం, అలాగే ఆశ్రమవనంలోని వృక్షసమూహం గురించీ విచారించాడు. వసిష్ఠుడు కూడా రాజశ్రేష్ఠునితో— “సర్వత్రా కుశలమే” అని చెప్పెను.
Verse 6
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः ।पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणस्सुतः ॥६॥
సుఖంగా కూర్చున్న రాజు విశ్వామిత్రుని చూచి, మహాతపస్వి, బ్రహ్మపుత్రుడు, జపకులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు అతనిని మరింతగా ప్రశ్నించాడు.
Verse 7
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजाः पालयसे वीर राजवृत्तेन धार्मिक ॥७॥
హే రాజా, నీకు సమస్త కుశలమా? హే వీర ధర్మాత్మా, నీవు ధర్మానుసారంగా రాజధర్మాచరణతో ప్రజలను పాలించి సంతృప్తిపరుస్తున్నావా?
Verse 8
कच्चित्ते सम्भृता भृत्याः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने ।कच्चित्ते विजितास्सर्वे रिपवो रिपुसूदन ॥८॥
నీ భృతులు సక్రమంగా పోషింపబడుతున్నారా, నీ శాసనానికి విధేయులుగా నిలుచుచున్నారా? హే రిపుసూదన, నీ శత్రువులందరినీ నీవు జయించితివా?
Verse 9
कच्चिद्बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परन्तप ।कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तवानघ ॥९॥
హే పరంతప, నీ బలములలో, కోశములో, మిత్రులలో కుశలమా? హే నరవ్యాఘ్ర, హే అనఘ, నీ పుత్రపౌత్రులు కూడా సకుశలమా?
Verse 10
सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत् ।विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितः ॥१०॥
మహాతేజస్వి రాజు విశ్వామిత్రుడు వినయంతో వసిష్ఠునితో—“సర్వత్ర కుశలమే” అని నివేదించాడు।
Verse 11
कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथाः शुभाः ।मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम् ॥११॥
ఆ ఇద్దరు ధర్మనిష్ఠులు చాలాకాలం శుభమైన ధర్మసంబంధమైన సంభాషణలు చేసుకొని, పరమానందంతో యుక్తులై, పరస్పరం సంతోషించారు।
Verse 12
ततो वसिष्ठो भगवान् कथाऽन्ते रघुनन्दन ।विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥१२॥
హే రఘునందనా! ఆపై సంభాషణ ముగిసిన తరువాత, భగవాన్ వసిష్ఠుడు చిరునవ్వుతోనట్టుగా విశ్వామిత్రునితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 13
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे ॥१३॥
హే మహాబలుడా! నీకును నీ ఈ అప్రమేయమైన సేనకును యథోచితమైన ఆతిథ్యాన్ని చేయాలని నేను కోరుతున్నాను; దయచేసి నా ఈ సత్కారాన్ని స్వీకరించు.
Verse 14
सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम् ।राजा त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥१४॥
నేను సిద్ధం చేసిన ఈ సత్కారాన్ని మీరు స్వీకరించండి; మీరు రాజు, అతిథులలో శ్రేష్ఠుడు, కనుక సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో పూజనీయుడు.
Verse 15
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः ।कृतमित्यब्रवीद्राजा प्रियवाक्येन मे त्वया ॥१५॥
వసిష్ఠుడు ఇలా పలికినప్పుడు మహామతి రాజు విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—“చాలు; నీ మధుర వచనాలే నాకు ఆతిథ్యమయ్యాయి.”
Verses 16-17
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे ।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥१६॥सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः ।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥१७॥
భగవన్! మీ ఆశ్రమంలో లభ్యమయ్యే ఫలమూలములతో, పాద్యముతో ఆచమనీయ జలముతో, ముఖ్యంగా మీ దర్శన భాగ్యముతో—నేను అన్ని విధాలా సత్కరింపబడ్డాను. హే మహాప్రాజ్ఞ! ఇప్పుడు నేను బయలుదేరుతున్నాను; మీకు నమస్కారం, మైత్రీభావంతో నన్ను కటాక్షించండి.
Verse 18
एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठःपुनरेव हि ।न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनःपुनरुदारधीः ॥१८॥
రాజు ఇలా పలుకుతుండగా ధర్మాత్ముడూ ఉదారబుద్ధియైన వసిష్ఠుడు అతనిని మళ్లీ మళ్లీ ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించమని ఆహ్వానించాడు.
Verse 19
बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह ।यथा प्रियं भगवतस्तथाऽस्तु मुनिपुङ्गव ॥१९॥
అప్పుడు గాధీపుత్రుడు వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు—“తథాస్తు. హే మునిశ్రేష్ఠ భగవన్, మీకు ఏది ప్రియమో అదే జరుగుగాక.”
Verse 20
एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषः ॥२०॥
ఇలా పలికినప్పుడు మహాతేజస్సుగల, జపకర్తలలో శ్రేష్ఠుడు, కల్మషరహితుడైన వశిష్ఠుడు ఆనందించి, ఆపై కల్మాషీ (శబలా) గోవును పిలిచాడు।
Verse 21
एह्येहि शबले क्षिप्रं श्रृणु चापि वचो मम ।सबलस्यास्य राजर्षेःकर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम् ॥२१॥भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे ।
హే శబలే, త్వరగా రా, రా; నా మాట విను. ఈ బలవంతుడైన రాజర్షిని మహార్హమైన భోజనంతో సత్కరించాలని నేను నిశ్చయించుకున్నాను; నాకోసం ఏర్పాట్లు చేయి.
Verse 22
यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम् ।तत्सर्वं कामधुक्क्षिप्रमभिवर्ष कृते मम ॥२२॥
హే కామధేనూ, ప్రతి ఒక్కరికీ ఏది ఎలా కావాలో, ఆరు రుచులతో గౌరవింపబడినదంతా నా కోసం త్వరగా ప్రసాదించు.
Verse 23
रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम् ।अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥२३॥
హే శబలే, త్వరపడు; రసభరితమైన అన్నం, పానీయాలు, లేహ్యము మరియు చోష్యముతో కూడిన సమస్త ఆహారసంపదను సృష్టించు.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the negotiation of ātithya: Viśvāmitra’s courteous refusal (claiming simple offerings and darśana are sufficient) versus Vasiṣṭha’s repeated insistence that a distinguished guest and his army must be honored appropriately—testing how humility, obligation, and social rank are balanced within dharma.
The sarga teaches that dharma operates through reciprocal duties: the king is evaluated by welfare governance (subjects, treasury, army, allies), while the sage demonstrates that true hospitality is not mere abundance but disciplined intention, ritual capability, and reverence—where honoring the guest becomes a moral act sustaining social order.
The principal cultural landmark is Vasiṣṭha’s āśrama as an institution: it contains disciples, agnihotra, tapas routines, and a cultivated grove; it also preserves the full protocol of reception (āsana, pādya, ācamanīya, and offerings), culminating in Śabalā/Kāmadhenu as a symbolic resource of āśrama prosperity and ritual efficacy.
Ask anything about Sarga 52 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
