Sarga 5
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
बालकाण्ड
ఈ ఐదవ సర్గలో ప్రజాపతి/మనువు నుండి ప్రారంభమైన విజేత రాజుల ప్రాచీన సార్వభౌమ పరంపరను ఇక్ష్వాకు వంశంతో అనుసంధానించి, రామాయణ కథ స్వయంగా ఎలా ప్రసిద్ధి పొందిందో స్థాపించబడుతుంది. సరయూ తీరంలోని కోసల దేశాన్ని సూచించి, సంప్రదాయం ప్రకారం మనువు నిర్మించిన అయోధ్యను ఆదర్శ రాజధానిగా వర్ణిస్తుంది. అయోధ్య యోజనలతో కొలవబడిన నగరం; సవ్యంగా వేసిన రాజమార్గాలు, క్రమబద్ధమైన పౌరవ్యవస్థ, సంపద-సౌందర్యాలతో పరిపూర్ణం. కందకం-ప్రాకారాలతో బలమైన రక్షణ, ద్వారాలు-వీధి మార్కెట్లు, శిల్పులు-వ్యాపారులు, ప్రాసాదాలు-రత్నభూషిత గృహాలు, వాద్యగాన ధ్వనులు, ఉద్యానాలు-మామిడి తోటలు, ఆహారసామగ్రి సమృద్ధి—ఇవి నగరకావ్యంగా వరుసగా చిత్రించబడతాయి. ఇక్కడ వేలాది మహారథులు ధనుర్విద్యలోను అరణ్యయుద్ధంలోను నిపుణులై సన్నద్ధంగా ఉంటారు; ప్రజలు వేద-వేదాంగ పరిజ్ఞానంతో, యజ్ఞకర్మలతో, దానశీలత-సత్యనిష్ఠలతో ప్రకాశిస్తారు. ఇలాంటి ధర్మసంపన్న నగరపరిసరంలో రాజు దశరథుడు విరాజిల్లుతున్నాడని చెప్పి, అయోధ్యను ధర్మపాలనకు స్థలరూప ప్రతీకగా నిలుపుతుంది.
Shlokas
Verse 1
.सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुन्धरा ।प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ।।।।
పూర్వకాలంలో ప్రజాపతి మనువును ఆదిగా చేసుకొని విజయశాలులైన నృపుల వంశపరంపరలో ఎవరి అధీనములోనో, ఈ సమస్త వసుంధర వారిదే అయి ఉండెను।
Verse 2
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानित: ।षष्टि: पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ।।।।
వారిలో ‘సగర’ అనే రాజు ఉండెను; అతనిచేతనే సాగరం ఖనించబడెను. అతడు బయలుదేరినప్పుడు అతని అరవై వేల మంది కుమారులు అతనిని చుట్టుముట్టి సాగిరి।
Verse 3
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ।।।।
ఇక్ష్వాకువంశంలోని మహాత్మ రాజుల వంశపరంపరలో ఈ మహత్తర ఆఖ్యానం ఉద్భవించింది; లోకంలో ‘రామాయణం’ అని ప్రసిద్ధిగా శ్రుతమైంది।
Verse 4
तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादित: ।धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ।।।।
కాబట్టి నేను దీనిని ఆది నుంచే సమగ్రంగా ప్రవచిస్తాను—ధర్మార్థకామసహితమైన ఈ ఆఖ్యానం అనసూయగా, అంటే దోషదృష్టి లేకుండా, శ్రవణీయము।
Verse 5
कोसलो नाम मुदितस्स्फीतो जनपदो महान् ।निविष्टस्सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ।।।।
కోసలమనే మహా జనపదం ఉండెను—ఆనందమయమై, సుసంపన్నమై—సరయూ తీరమున నివసించి, ధనధాన్యసమృద్ధిగా ఉండెను।
Verse 6
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ।।।।
ఆ దేశములో ‘అయోధ్య’ అనే నగరం లోకవిశ్రుతమై ఉండెను; మానవేంద్రుడైన మనువు స్వయంగా నిర్మించిన పురి అది।
Verse 7
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ।।।।
ఆ మహాపురి పన్నెండు యోజనములు పొడవు, మూడు యోజనములు వెడల్పు కలది; శ్రీమంతమై, మహామార్గములు సువిభక్తముగా సుసంఘటితమై ఉండెను।
Verse 8
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यश: ।।।।
ఆ నగరం విశాలమైన, సువిభక్తమైన రాజమార్గంతో శోభిల్లింది; కొత్త పుష్పాలు చల్లబడినట్లుగా ఉండి, నిత్యం జలసేచనంతో శీతలంగా పవిత్రంగా ప్రకాశించింది।
Verse 9
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धन: ।पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ।।।।
ఆ పురిలో మహారాజు దశరథుడు—తన మహారాజ్య సమృద్ధిని వర్ధింపజేసేవాడు—దేవాధిపతి ఇంద్రుడు స్వర్గంలో నివసించునట్లు నివసించెను।
Verse 10
कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभि: ।।।।
ఆ నగరంలో కవాటాలతో కూడిన తోరణద్వారాలు ఉండెను; అంతరాపణాలు చక్కగా విభజింపబడి సువ్యవస్థితమై ఉండెను; నానావిధ యంత్రాలు, ఆయుధాలతో సమృద్ధిగా ఉండి, సమస్త శిల్పులచే అలంకృతమై నిలిచెను।
Verse 11
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ।।।।
ఆ పురి సూతమాగధులతో కిటకిటలాడుచు, శ్రీమంతమై అతుల ప్రభతో ప్రకాశించుచుండెను; ఎత్తైన అట్టాలకాలపై ధ్వజాలు ఎగురుచుండెను, శతశః శతఘ్నులతో అది నిండియుండెను।
Verse 12
वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वत: पुरीम् ।उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ।।।।
ఆ మహానగరం సర్వత్ర వధూ-నాటకసంఘములైన నర్తకీ-నటుల బృందములతో నిండియుండెను; ఉద్యానములు, మామిడివనములతో సమృద్ధిగా ఉండి, శాలవృక్షమేఖల వలె విస్తారంగా పరివేష్టితమై ఉండెను।
Verse 13
दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रै: खरैस्तथा ।।।।
ఆ దుర్గము గంభీరమైన పరీఘా-పరిఖలతో బలంగా రక్షింపబడి, ఇతరులకు దుర్గమై దురాసదమై ఉండెను; అందులో అశ్వాలు, గజాలు సమృద్ధిగా ఉండి, గోవులు, ఒంటెలు, ఖరములు (ఖచ్చరములు) కూడ విరివిగా ఉండెను।
Verse 14
सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ।।।।
ఆ నగరం సమీప సామంతరాజుల సమూహాలతో—వారు బలి (కరము) సమర్పిస్తూ వచ్చినవారితో—నిండిపోయి, అనేక దేశనివాసి వాణిజ్యులచే మరింత శోభిల్లింది।
Verse 15
प्रासादै रत्नविकृतै: पर्वतैरुपशोभिताम् ।कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ।।।।
రత్నాలతో అలంకరించిన, పర్వతాలవలె మహత్తరమైన ప్రాసాదాలతో శోభిల్లి, ఎత్తైన కూటాగారాలతో నిండిన ఆ నగరం ఇంద్రుని అమరావతిలా ప్రకాశించింది।
Verse 16
चित्रामष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम् ।सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ।।।।
ఆ నగరం విచిత్రంగా, అష్టాపదాకారంగా నిర్మితమై, నరనారీ సమూహాలతో నిండిపోయి, సమస్త రత్నాలతో ఆవరించబడి, బహుస్థల విమానసదృశ గృహాలతో శోభిల్లింది।
Verse 17
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ।।।।
ఆ నగరం గృహాలతో ఘనంగా నిండిపోయి, ఎక్కడా ఖాళీ లేకుండా, సమతల భూమిపై స్థాపించబడింది; శాలి-తండులాది ఉత్తమ ధాన్యాలతో సమృద్ధిగా ఉండి, దాని నీరు చెరకు రసంలా మధురంగా ఉండేది।
Verse 18
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभि: पणवैस्तथा ।नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ।।।।
దుందుభి, మృదంగ, వీణ, పణవాది వాద్యధ్వనులతో ఆ నగరం అత్యంతంగా, ఘనంగా మార్మోగుతూ ఉండేది; భూమిపై అది అనుత్తమమైన నగరం।
Verse 19
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ।।।।
తపస్సుతో సిద్ధులు దివిలో పొందిన విమానంలా ఆ నగరం వెలిగింది; అందులో గృహపంక్తులు సునివేశితంగా ఉండి, నరోత్తముల నివాసంతో నిండివుండెను।
Verse 20
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।।।सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।।।तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।।।
ఆ నగరం వేలాది మహారథులతో నిండివుండెను—వారు లఘుహస్తులు, విశారదులు; ఒంటరిగా, నిరాయుధంగా ఉన్న నిర్బలులపై బాణాలు వేయరు; పారిపోతున్న శత్రువును వెంబడిస్తూ శబ్దానుసారంగా కూడా లక్ష్యాన్ని ఛేదించగలరు. అరణ్యంలో గర్జించే మత్తసింహ-వ్యాఘ్ర-వరాహములను వారు పదునైన శస్త్రాలతోను, బాహుబలంతోను సంహరించగలరు. అటువంటి అయోధ్యలోనే అప్పటికి రాజా దశరథుడు నివసించి పాలించెను।
Verse 21
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने । हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
ఆ అయోధ్య అగ్నిహోత్రధారులు, గుణవంతులు, వేదములు మరియు షడంగములలో పారంగతులైన శ్రేష్ఠ ద్విజులతో నిండివుండెను; వేలాది దానములు ఇచ్చే ఉదారులు, సత్యనిష్ఠులు, మహాత్ములు, మహర్షిసమానులు మరియు విశిష్ట ఋషులు కూడా అక్కడ నివసించిరి।
Verse 22
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
అటువంటి సహస్రాల మహారథులతో ఆ పురి నిండిపోయింది; అప్పుడు రాజు దశరథుడు ఆ నగరంలోనే తన నివాసాన్ని స్థాపించాడు।
Verse 23
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतांद्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगै: ।सहस्रदैस्सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पै ऋषिभिश्च केवलै: ।।।।
ఆ అయోధ్య అగ్నిహోత్రధారులు, గుణవంతులు, వేదములు మరియు షడంగములలో పారంగతులైన శ్రేష్ఠ ద్విజులతో నిండివుండెను; వేలాది దానములు ఇచ్చే ఉదారులు, సత్యనిష్ఠులు, మహాత్ములు, మహర్షిసమానులు మరియు విశిష్ట ఋషులు కూడా అక్కడ నివసించిరి।
Verse 24
ఆ నగరానికి చుట్టూ లోతైన, దాటలేని పరీఖ (ఖందకం) ఉండెను; అందువల్ల అది శత్రువులకు దురాసదమైన దుర్గమై నిలిచెను. అక్కడ అశ్వాలు, గజాలు సమృద్ధిగా ఉండి, గోవులు, ఒంటెలు, గాడిదలతో కూడ నిండివుండెను।
Frequently Asked Questions
Rather than a single dilemma, the sarga presents a normative action-model: the construction and maintenance of a capital whose prosperity, security, learning, and restraint embody rājadharma—culminating in Daśaratha’s residence as the rightful ruler within that ordered civic space.
The chapter implies that dharma is institutional and environmental: a righteous city is not only wealth-bearing but also disciplined—fortified yet cultured, militarily capable yet ethically bounded, and sustained by truth, charity, and Vedic learning.
Kośala on the Sarayū and the famed city of Ayodhyā are central; culturally, the passage highlights planned highways and markets, fortified moats, ritual fire practice, Veda–Vedāṅga scholarship, and courtly arts (music, dance, architecture) as markers of a mature civilization.
Ask anything about Sarga 5 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.