Sarga 48

Verse 1

पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे।कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम्।।।।

అక్కడ పరస్పర సమాగమంలో ఒకరినొకరు కుశలము అడిగి, సంభాషణాంతంలో సుమతి మహామునితో ఈ వాక్యమును పలికెను।

Verse 2

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।।।

మునివర్యా, మీకు మంగళం కలుగుగాక. ఈ ఇద్దరు కుమారులు దేవతుల వంటి పరాక్రమశాలులు; వీరి నడక గజసింహగతిలా, వీరు వీరులు—వ్యాఘ్రవృషభసమానులు. పద్మపత్రాల వంటి విశాల నేత్రాలు; ఖడ్గం, తూణీరం, ధనుస్సు ధరించారు. రూపంలో అశ్వినీకుమారుల వలె, యౌవనం తాజాగా సముపస్థితమైంది. దేవలోకంనుండి దిగివచ్చిన అమరుల్లా యాదృచ్ఛికంగా ఈ భూమికి వచ్చారు. మునీంద్రా, వీరు పాదయాత్రగా ఇక్కడికి ఎలా వచ్చారు, ఏ ప్రయోజనంతో, ఎవరి కుమారులు?

Verse 3

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।

దుర్ధర్షుడైన దశరథనందనుడు శ్రీరాముడు ఈ ఘోర వనంలో ప్రవేశించినప్పుడు, నీవు పవిత్రమై శుద్ధురాలవుతావు।

Verse 4

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।

ఆ మాటలు విని విశ్వామిత్రుడు జరిగినదంతా యథావృత్తంగా నివేదించాడు—సిద్ధాశ్రమంలో నివాసమును, అలాగే రాక్షసుల వధను కూడా।

Verse 5

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्।परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।।।किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि।वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।।।

వీరు ఆకాశంలో చంద్రసూర్యులవలె ఈ దేశాన్ని శోభింపజేస్తున్నారు; దేహప్రమాణం, భావం, కదలికలలో పరస్పరం సమానులు. మునిశ్రేష్ఠా, దుర్గమ మార్గంలో ఉత్తమ ఆయుధాలు ధరించిన ఈ వీరులు ఏ ప్రయోజనంతో ఇక్కడికి వచ్చారు? నిజాన్ని తత్త్వంగా వినాలని ఉంది।

Verse 6

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्।परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.48.5।।किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि।वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।1.48.6।।

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ఆకాశములో చంద్రసూర్యులవలె ఈ ఇద్దరు వీరులు ఈ దేశమును శోభింపజేస్తున్నారు. దేహప్రమాణము, భంగిమ, గమనచేష్టలలో పరస్పర సమానులై, శ్రేష్ఠాయుధములు ధరించి దుర్గమ మార్గమున ఇక్కడికి వచ్చారు—ఏ ప్రయోజనమునకు? తత్త్వముగా సత్యమును వినదలచితిని.

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत्।सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।।।।

ఆ మాటలు విని విశ్వామిత్రుడు జరిగినదంతా యథావృత్తంగా నివేదించాడు—సిద్ధాశ్రమంలో నివాసమును, అలాగే రాక్షసుల వధను కూడా।

Verse 8

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राजा परमहर्षित:।अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ।।।।पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ।

విశ్వామిత్రుని వచనాలు విని రాజు సుమతి పరమహర్షితుడయ్యాడు. దశరథుని ఆ ఇద్దరు కుమారులు శ్రేష్ఠ అతిథులుగా వచ్చారు—మహాబలులు, సత్కారార్హులు—కాబట్టి రాజు వారిని విధివిధానంగా పూజించి ఆతిథ్యమిచ్చాడు।

Verse 9

तत: परमसत्कारं सुमते: प्राप्य राघवौ।।।।उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां तत: ।

అనంతరం సుమతిచే పరమ సత్కారం పొందిన ఆ ఇద్దరు రాఘవులు అక్కడ ఒక రాత్రి నివసించి, తరువాత మిథిలకు బయలుదేరారు।

Verse 10

तान् दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम्।।।।साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन्।

జనకుని శుభనగరిని చూచి మునులందరూ ‘సాధు! సాధు!’ అని శంసిస్తూ మిథిలాను భక్త్యాదరాలతో సముపూజించిరి।

Verse 11

मिथिलोपवने शून्यमाश्रमं दृश्य राघव:।।।।पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम्।

మిథిలా ఉపవనంలో రాఘవుడు ఒక పురాతనమైన, రమణీయమైన, కాని నిర్జనంగా ఖాళీగా ఉన్న ఆశ్రమాన్ని చూచి, దాని విషయమై మునిపుంగవుడైన విశ్వామిత్రుని ప్రశ్నించాడు।

Verse 12

श्रीमदाश्रमसङ्काशं किन्न्विदं मुनिवर्जितम्।।।।ज्ञातुमिच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्वमाश्रम:।

భగవన్! ఇది శ్రీమంతమైన ఆశ్రమంలా కనిపిస్తోంది; అయితే మునులు లేని విధంగా ఎందుకు ఉంది? నేను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను—ఇది పూర్వం ఎవరి ఆశ్రమం?

Verse 13

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारद:।।।।प्रत्युवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।

రాఘవుడు పలికిన మాటలు విని, వాక్యనిపుణుడూ మహాతేజస్సుగల మహాముని విశ్వామిత్రుడు ప్రత్యుత్తరం పలికాడు।

Verse 14

हन्त ते कथयिष्यामि श्रुणु तत्त्वेन राघव।।।।यस्येदमाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना।

‘హంత, రాఘవ! నేను నీకు చెబుతాను; తత్త్వంగా విను—ఇది ఎవరి ఆశ్రమస్థలం, మరియు ఏ మహాత్ముడు కోపంతో దీనిని శపించాడు.’

Verse 15

गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मन:।।।।आश्रमो दिव्यसङ्काशस्सुरैरपि सुपूजित:।

‘నరశ్రేష్ఠా! దివ్యధామంలా ప్రకాశించే, దేవతలచేత కూడా సుపూజితమైన ఈ ఆశ్రమం పూర్వం మహాత్ముడు గౌతమునిదే.’

Verse 16

स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहित: पुरा।।।।वर्षपूगाननेकांश्च राजपुत्र महायश:।

హే మహాయశస్వీ రాజకుమారా! పూర్వకాలంలో ఇక్కడే ఆ మహాతేజస్వి ఋషి అహల్యతో కూడి అనేక సంవత్సరసమూహాల పాటు తపస్సు ఆచరించాడు।

Verse 17

तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षश्शचीपति:।।।।मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत्।

అవకాశాన్ని గ్రహించిన సహస్రాక్షుడు, శచీపతి ఇంద్రుడు మునివేషం ధరించి అహల్యతో ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 18

ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनस्सुसमाहिते।सङ्गमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे।।

హే సుసమాహితే, సుమధ్యమే! కోరికతో తపించే వారు ఋతుకాలాన్ని ఎదురుచూడరు; నేను నీతో సంగమాన్ని కోరుతున్నాను।

Verse 19

मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन।मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात्।।

హే రఘునందనా! అహల్య మునివేషంలో ఉన్న సహస్రాక్ష ఇంద్రుణ్ని గుర్తించినప్పటికీ, దేవరాజుని పట్ల కుతూహలంతో మోహితమై సమ్మతించింది।

Verse 20

अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।।।कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो।आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।।।

అప్పుడు అంతరాత్మ తృప్తి పొందగా ఆమె ఇలా పలికింది— “హే సురశ్రేష్ఠా! నేను కృతార్థిని. ప్రభూ, ఇక్కడి నుండి శీఘ్రంగా వెళ్లుము. హే దేవేశా, గౌతముని నుండి నిన్ను నన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుము.”

Verse 21

अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।1.48.20।।कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो।आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।1.48.21।।

అప్పుడు అంతరాత్మ తృప్తి పొందగా ఆమె ఇలా పలికింది— “హే సురశ్రేష్ఠా! నేను కృతార్థిని. ప్రభూ, ఇక్కడి నుండి శీఘ్రంగా వెళ్లుము. హే దేవేశా, గౌతముని నుండి నిన్ను నన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుము.”

Verse 22

इन्द्रस्तु प्रहसन् वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत्।सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथाऽगतम्।।।

ఇంద్రుడు చిరునవ్వుతో అహల్యతో ఇలా అన్నాడు— “హే సుశ్రోణీ! నేను పరితుష్టుడను; ఎలా వచ్చానో అలాగే వెళ్లిపోతాను.”

Verse 23

एवं सङ्गम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्तत:।।स सम्भ्रमात्त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति।।।

ఈ విధంగా ఆమెతో సంగమించి అతడు పర్ణశాల నుండి బయటికి వచ్చాడు. హే రామా, సంభ్రమంతో త్వరపడుతూ గౌతముని గురించి శంకతో పరుగెత్తెను.

Verse 24

गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्।देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।।।तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्।गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।।।

అప్పుడు అతడు ప్రవేశిస్తున్న మహాముని గౌతముని చూచెను— దేవదానవులకు కూడా దుర్ధర్షుడు, తపోబలసంపన్నుడు; తీర్థజలంతో తడిసి, అగ్నివలె ప్రకాశించుచు; అక్కడ సమిధలు, కుశగడ్డి చేత పట్టుకున్న మునిపుంగవుడు.

Verse 25

गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्।देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।1.48.24।।तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्।गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।1.48.25।।

అప్పుడు అతడు మహాముని గౌతముడు ఆశ్రమంలో ప్రవేశించుచున్నదాన్ని చూచెను—దేవదానవులకైనా దుర్ధర్షుడు, తపోబలసంపన్నుడు. తీర్థజలంతో తడిసినవాడై, అగ్నివలె ప్రకాశించుచు, చేతిలో సమిధలు మరియు కుశగడ్డి ధరించిన మునిపుంగవుడు అక్కడ కనబడెను।

Verse 26

दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विवर्णवदनोऽभवत्।अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनि:।।।।दुर्वृत्तं वृत्तसम्पन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत्।

ఆయనను చూచిన దేవపతి శక్రుడు భయపడి ముఖవర్ణం కోల్పోయెను। తరువాత మునివేషం ధరించి దుష్కర్మం చేయుచున్న సహస్రాక్షుని చూచి, సద్వృత్తసంపన్నుడైన ముని కోపంతో మాటలాడెను।

Verse 27

मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते।।।।अकर्तव्यमिदं तस्माद्विफलस्त्वं भविष्यसि।

‘ఓ దుర్మతీ! నా రూపాన్ని ఆశ్రయించి నీవు అకర్తవ్యమైన కార్యం చేసితివి. అందువల్ల నీవు నిష్ఫలుడవు అవుదువు—పౌరుషఫలము లేని వాడవు అవుదువు।’

Verse 28

गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना।।।।पेततुर्वृषणै भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात्।

మహాత్ముడైన గౌతముడు కోపంతో ఇలా పలికిన వెంటనే, సహస్రాక్షుని వృషణములు తక్షణమే భూమిపై పడిపోయెను।

Verse 29

तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।।।इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि।वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।।।अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।

ఇలా శక్రుని శపించిన ముని, అహల్యను కూడా శపించెను—‘నీవు ఇక్కడ అనేక వేల సంవత్సరములు నివసించుదువు. వాయువునే ఆహారముగా చేసుకొని, నిరాహారిణిగా, భస్మంపై శయనించుచు తపస్సుతో క్షీణించుదువు; సమస్త భూతములకు అదృశ్యమై ఈ ఆశ్రమములోనే ఉండుదువు।’

Verse 30

तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।1.48.29।।इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि।वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।1.48.30।।अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।

హే దుర్వృత్తే! అతిథిసత్కారం చేసి, లోభమోహాలను విడిచి, ఆనందంతో నిండినదానవై, నా సన్నిధిలో నీ స్వదేహాన్ని మళ్లీ ధరించగలవు।

Verse 31

यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मज:।।।।आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि।

దుర్ధర్షుడైన దశరథనందనుడు శ్రీరాముడు ఈ ఘోర వనంలో ప్రవేశించినప్పుడు, నీవు పవిత్రమై శుద్ధురాలవుతావు।

Verse 32

तस्यातिथ्येन दुर्वुत्ते लोभमोहविवर्जिता।।।।मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि।

హే దుర్వృత్తే! అతిథిసత్కారం చేసి, లోభమోహాలను విడిచి, ఆనందంతో నిండినదానవై, నా సన్నిధిలో నీ స్వదేహాన్ని మళ్లీ ధరించగలవు।

Verse 33

एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम्।।।।इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते।हिमवच्छिखरे पुण्ये तपस्तेपे महातपा:।।।।

ఇలా చెప్పి మహాతేజస్సు, మహాతపస్సు గల గౌతముడు ఆ దుష్టచారిణికి బోధించి, ఈ ఆశ్రమాన్ని విడిచి, సిద్ధచారణులు సేవించే పుణ్య హిమవత్ శిఖరాలకు వెళ్లి తపస్సు ఆచరించాడు।