Sarga 41
अंशुमान् · अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
बालकाण्ड
రాజు సగరుడు తన కుమారులు చాలాకాలంగా కనబడకపోవడం గమనించి, పరాక్రమం, విద్య, వంశశోభలతో ప్రసిద్ధుడైన మనవడు అంషుమానుని పిలిచి, యజ్ఞాశ్వాన్ని అపహరించిన దొంగను మరియు అదృశ్యమైన రాజకుమారులను అన్వేషించమని ఆజ్ఞాపించాడు. ధనుస్సు-శస్త్రాలు ధరించి, సత్పురుషులను గౌరవించి, యజ్ఞానికి కలిగే విఘ్నాలను తొలగించి యజ్ఞం పూర్తిచేయాలని ఉపదేశించాడు. అంషుమాను సగరపుత్రులు తవ్విన భూగర్భ మార్గాన్ని అనుసరించి వెళ్లి, దిక్కుల రక్షకులైన దిశాగజులను దర్శించాడు; అనేక జీవులు వారిని పూజిస్తారు. ఆయన వారికి ప్రదక్షిణ చేసి వినయంగా ప్రశ్నించగా, వారు ‘నీవు అశ్వంతోనే తిరిగి వస్తావు’ అని ఆశ్వాసం ఇచ్చారు. ముందుకు సాగి, సగరుని అరవై వేల కుమారులు భస్మమై పడి ఉండటాన్ని చూసి అంషుమాను విలపించాడు; సమీపంలో యజ్ఞాశ్వం మేత మేస్తూ కనిపించింది. పితృతర్పణానికి నీరు వెదికినా దొరకలేదు; అప్పుడు గరుడుడు (సుపర్ణ/వైనతేయ) దర్శనమిచ్చాడు. కపిలముని తేజస్సుతో వారు దగ్ధమయ్యారని, సాధారణ జలక్రియ తగదని, హిమవంతుని జ్యేష్ఠ కుమార్తె గంగ మాత్రమే భస్మాన్ని పవిత్రం చేసి స్వర్గగతిని ప్రసాదించగలదని గరుడుడు తెలిపాడు. అతని ఆదేశానుసారం అంషుమాను అశ్వాన్ని తీసుకొని వేగంగా తిరిగి వచ్చి సంగతులన్నీ సగరునికి నివేదించాడు; సగరుడు శాస్త్రోక్త విధానంతో యజ్ఞాన్ని పూర్తి చేశాడు, కానీ గంగను భూమికి దింపే ఉపాయం అప్పటికి నిర్ణయించలేకపోయాడు. దీర్ఘకాలం రాజ్యపాలన చేసి చివరికి స్వర్గాన్ని పొందాడు.
Shlokas
Verse 1
पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन ।नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥१॥
ఓ రఘునందనా! తన కుమారులు చాలాకాలంగా కనబడకపోవడం తెలిసిన రాజు సగరుడు, స్వతేజస్సుతో ప్రకాశించే తన మనవడు అంసుమానునితో పలికెను।
Verse 2
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा ।पितृ़णां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः ॥२॥
నీవు శూరుడవు, విద్యలో నిపుణుడవు; తేజస్సులో పూర్వజులతో సమానుడవు। పితృదేవుల గమనాన్ని అన్వేషించుము—మరియు అశ్వం అపహరించబడిన మార్గాన్నీ తెలుసుకొనుము।
Verse 3
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च ।तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सास्त्रं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥३॥
భూమి అంతర్భాగంలో మహాబలశాలులు, మహత్తరులు అయిన సత్త్వాలు నివసిస్తాయి. వారిని ప్రతిఘటించి సంహరించుటకు నీవు శస్త్రాలను ధరించు—ప్రత్యేకంగా ధనుస్సును గ్రహించు॥
Verse 4
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि ।सिद्धार्थस्सन्निवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥४॥
వందనీయులైనవారికి పునఃపునః నమస్కరించు; యజ్ఞానికి విఘ్నం కలిగించువారిని సంహరించు. అనంతరం కార్యసిద్ధితో తిరిగి వచ్చి, నా యజ్ఞాన్ని సమ్యకంగా పూర్తిచేయు॥
Verse 5
एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक् सगरेण महात्मना ।धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥५॥
మహాత్ముడు సగరుడు ఈ విధంగా సమ్యకంగా ఉపదేశించగా, లఘువిక్రముడైన అంశుమాన్ ధనుస్సు మరియు ఖడ్గాన్ని తీసుకొని వేగంగా బయలుదేరెను॥
Verse 6
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः ।प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाऽभिचोदितः ॥६॥
రాజు ఆజ్ఞచే ప్రేరితుడై, నరశ్రేష్ఠుడైన అంశుమాన్ తన మహాత్ములైన పితృవ్యులు తవ్విన ఆ అంతర్భౌమ మార్గాన్ని అనుసరించి అందులో ప్రవేశించెను॥
Verse 7
दैत्यदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः ।पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥७॥
మహాతేజస్సుగల అంశుమాన్ దైత్య, దానవ, రాక్షస, పిశాచ, పక్షి మరియు నాగులచే పూజింపబడుతున్న దిక్పాల గజాన్ని చూచెను॥
Verse 8
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।पितृ़न् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥८॥
అతడు ఆ గజాన్ని ప్రదక్షిణ చేసి క్షేమసమాచారం అడిగాడు; తరువాత పితృతుల్యమైన పినతండ్రుల విషయమును విచారించి, యజ్ఞాశ్వాన్ని అపహరించినవాడి గురించియు ప్రశ్నించాడు।
Verse 9
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहांशुमतो वचः ।आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वश्शीघ्रमेष्यसि ॥९॥
అంశుమానుని మాటలు విని ఆ దిశాధిపతి దిగ్గజము ఇలా పలికెను— “ఆసమంజసపుత్ర అంషుమాన్! నీ కార్యం సిద్ధించింది; నీవు అశ్వముతో కూడ త్వరలోనే తిరిగి వచ్చెదవు।”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् ।यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥१०॥
ఆ వాక్యము విని అంసుమానుడు దిక్కులను కాపాడే సమస్త దిక్గజులను క్రమంగా, ధర్మానుసారంగా ప్రశ్నించుటకు ప్రారంభించెను।
Verse 11
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः ।पूजितस्सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदितः ॥११॥
వాక్యార్థజ్ఞులు, వాక్చాతుర్యముగల ఆ సమస్త దిక్పాలులచే అంసుమానుడు పూజింపబడి, “నీవు అశ్వముతో కూడి తప్పక తిరిగి వస్తావు” అని ప్రోత్సహింపబడెను।
Verse 12
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः ।भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥१२॥
వారి వాక్యము విని శీఘ్రపరాక్రముడైన అంసుమానుడు, తన పితృవ్యులు—సగరుని కుమారులు—భస్మరాశులై పడిన స్థలమునకు వెళ్లెను।
Verse 13
स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा ।चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः ॥१३॥
అప్పుడు అసమంజసుని కుమారుడైన అంసుమానుడు దుఃఖవశుడై, వారి వధచేత అత్యంత శోకార్తుడై, పరమవేదనతో విలపించెను।
Verse 14
यज्ञीयं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः ।ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥१४॥
దుఃఖశోకములతో ఆవరించబడిన పురుషవ్యాఘ్రుడు అంసుమాన్ అక్కడ సమీపంలో మేత మేస్తున్న యజ్ఞీయ అశ్వాన్ని చూచెను।
Verse 15
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥१५॥
ఆ రాజపుత్రుల జలక్రియ చేయదలచిన మహాతేజస్వి అంసుమాన్ నీటిని వెదకెను; కాని అక్కడ ఏ జలాశయమును చూడలేకపోయెను।
Verse 16
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।पितृ़णां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम् ॥१६॥
అప్పుడు అతడు తన నిపుణమైన దృష్టిని చుట్టూ విస్తరింపజేసి, ఓ రామా, పితృగణమునకు మాతులుడైన వాయువేగసముడైన ఖగాధిప సుపర్ణుని చూచెను।
Verse 17
स चैवमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबल : ।मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः ॥१७॥
అప్పుడు మహాబలుడు వైనతేయుడు (గరుడుడు) ఇలా పలికెను—“ఓ పురుషవ్యాఘ్రా, శోకించకు; ఈ సంహారం లోకహితార్థముగా విధింపబడినదే।”
Verse 18
कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबलाः ।सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम् ॥१८॥
“అప్రమేయశక్తిగల కపిలుడు ఈ మహాబలులను దహించెను; కావున, ఓ ప్రాజ్ఞా, వీరికి సాధారణ లౌకిక జలాన్ని అర్పించడం నీకు తగదు।”
Verse 19
गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ ।तस्यां कुरु महाबाहो पितृ़णां तु जलक्रियाम् ॥१९॥
గంగా హిమవంతుని జ్యేష్ఠ కుమార్తె, ఓ పురుషోత్తమా, ఓ మహాబాహో। ఆమె జలముతో పితృదేవతలకు జలక్రియ (తర్పణం) నిర్వహించుము।
Verse 20
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी ।तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया ॥२०॥षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं च नेष्यति ।
లోకపావని గంగా ఈ భస్మరాశులైన వారిని తన జలముతో ప్లావితం చేయును। లోకకాంత అయిన గంగాజలంతో ఈ భస్మం తడిసిన వెంటనే ఆమె ఆ అరవై వేల కుమారులను స్వర్గలోకానికి నడిపించును।
Verse 21
गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ ॥२१॥यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि ।
ఇప్పుడు వెళ్ళుము, ఓ మహాభాగ్యవంతా, ఓ పురుషోత్తమా—ఆ అశ్వాన్ని తీసుకొని తిరిగి రమ్ము। ఓ వీరా, పితామహుని యజ్ఞాన్ని సంపూర్ణం చేయుట నీకు యుక్తము।
Verse 22
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ॥२२॥त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः ।
సుపర్ణుని వచనము విని, అత్యంత పరాక్రమశాలి మహాయశస్సుగల అంషుమాన్ త్వరగా అశ్వాన్ని తీసుకొని మళ్లీ తిరిగి వచ్చెను।
Verse 23
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन ॥२३॥न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ।
అనంతరం, ఓ రఘునందన! దీక్షలో ఉన్న రాజుని సమీపించి అంసుమాన్ జరిగినదంతా యథాతథంగా నివేదించాడు; సుపర్ణుని వచనమును కూడా అలాగే నిష్కళంకంగా తెలిపాడు।
Verse 24
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यमंशुमतो नृपः ॥२४॥यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ।
అంసుమాన్ చెప్పిన భయంకరమైన వార్త విన్నప్పటికీ రాజు కల్పసూత్రానుసారంగా, విధివిధానాల ప్రకారం యజ్ఞాన్ని సమ్యక్‌గా ముగించాడు।
Verse 25
स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञोमहीपतिः ॥२५॥गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ।
యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేసిన శ్రీమంతుడైన భూపతి తన నగరానికి తిరిగివచ్చాడు; అయితే గంగావతరణ విషయమై రాజు ఏ నిర్ణయానికీ రాలేకపోయాడు।
Verse 26
अकृत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥२६॥
ఎంతో కాలం గడిచినా నిర్ణయం చేయలేకపోయిన ఆ మహారాజు ముప్పై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యము చేసి, చివరికి స్వర్గలోకానికి గమించాడు।
Inside Sarga 41
Voices in this sarga
- King Sagara
- Disagaja(s) (guardian elephants of the quarters)
- Garuḍa (Suparṇa/Vainateya)
Frequently Asked Questions
Anśumān faces a duty conflict between immediate ritual response (offering ordinary water libations to the dead) and adherence to a higher ritual propriety: Garuḍa instructs that common water rites are inadequate for those burned by Kapila, redirecting Anśumān toward the prescribed sanctifying agency—Gaṅgā—while still requiring him to retrieve the horse to complete the yajña.
The chapter teaches graded dharma: actions must match context and spiritual potency. Respectful conduct toward cosmic guardians, fidelity to inherited obligations (completing the sacrifice), and recognition that certain purifications require exceptional means (Gaṅgā’s descent) together present an ethical framework where intention is guided by scriptural fitness (yathāvidhi) and cosmic order.
Key landmarks include the subterranean realm reached via the dug path, the cosmological diśāgajas as guardians of space, and Gaṅgā—identified as Himavat’s eldest daughter—whose waters function as a pan-Indic cultural symbol of purification and ancestral uplift (pitr̥-tarpaṇa efficacy).
Ask anything about Sarga 41 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
