Sarga 28
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च · Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
बालकाण्ड
శుద్ధిక్రియలు పూర్తైన తరువాత మహాముని విశ్వామిత్రుడు రామునికి దివ్యాస్త్రాలను విధివిధానంగా అప్పగిస్తాడు. కథాభాషలో రాముడు ఇక ‘దేవతలకైనా అజేయుడు’గా చెప్పబడినా, అతడు కేవలం అస్త్రసంపాదనతో తృప్తి చెందడు; అస్త్రాల సంహారము—అంటే ఉపసంహరణ/నివృత్తి విధానం మరియు మంత్రం—అత్యవసరమైన అనుబంధ విద్యగా కోరుతాడు. ఇది నియంత్రిత శక్తి, ధర్మబద్ధమైన సంయమాన్ని సూచిస్తుంది. విశ్వామిత్రుడు సంహారమంత్రాన్ని ఉపదేశించి, భృశాశ్వుని పుత్రులుగా వర్ణింపబడిన తేజోమయ, రూపాంతరశీల అస్త్రాల పేర్లను క్రమంగా ప్రసాదిస్తాడు. అప్పుడు అస్త్రదేవతలు దేహధారులై ప్రకాశవంతమైన రూపాలతో—కొంతమంది అంగారంలా నల్లగా, కొంతమంది పొగలాగా, మరికొంతమంది సూర్యచంద్రుల్లా దీప్తిగా—అంజలి బట్టి రాముని సమీపించి సేవ చేస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేస్తారు. రాముడు “నా మనస్సులో నివసించండి; అవసరమైనప్పుడు సహాయపడండి” అని ఆజ్ఞాపించి వారిని విసర్జిస్తాడు. వారు ప్రదక్షిణ చేసి వెళ్లిపోతారు. తదుపరి మార్గంలో రాముడు పర్వత సమీపంలో మేఘంలా కనిపించే ఒక వనఖండాన్ని చూస్తాడు—జంతువులు, పక్షులు సమృద్ధిగా, మధుర నాదాలతో నిండినది. అది ఎవరి ఆశ్రమమో అడుగుతాడు; అలాగే విశ్వామిత్రుని యజ్ఞాన్ని అడ్డుకునే రాక్షసుల ఉద్భవస్థానం, నివాసం ఎక్కడో కూడా విచారించి, తదుపరి రక్షణకార్యానికి దారి వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनश्शुचिः ।गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥१॥
అప్పుడు ఆ అస్త్రాలను స్వీకరించి, శుద్ధుడై ఆనందముఖంతో ఉన్న కాకుత్స్థుడు (రాముడు) నడుస్తూనే విశ్వామిత్రునితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 2
गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन् दुराधर्षस्सुरैरपि ।अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुङ्गव ॥२॥
హే భగవన్, ఈ అస్త్రాలను పొందిన తరువాత నేను దేవతలకు కూడా దుర్లభ్యుడనైనాను. హే మునిశ్రేష్ఠా, ఈ అస్త్రాలను ఉపసంహరించే విధానాన్ని నేను తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
Verse 3
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।संहारं व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतश्शुचिः ॥३॥
కాకుత్స్థుడు (శ్రీరాముడు) ఇలా పలికిన వెంటనే మహాముని విశ్వామిత్రుడు—ధైర్యవంతుడు, శుచియైనవాడు, దృఢవ్రతుడు—అస్త్రాలను ఉపసంహరించే (సంహార) మంత్రాన్ని ఉపదేశించాడు।
Verses 4-10
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च ।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम् ॥४॥लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ ॥५॥पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ ॥६॥योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा ।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा ॥७॥पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव ॥८॥कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा ।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा ॥९॥भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिणः ।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव ॥१०॥
హే రాఘవ, భృగుశ్వాసుని పుత్రులైన ఈ దివ్యమైన ప్రకాశవంతమైన అస్త్రాలను నా నుండి స్వీకరించు. అవి సత్యవంతుడు, సత్యకీర్తి, ధృష్టుడు, రభసుడు, ప్రతిహారతరుడు, పరాంముఖుడు, అవాంముఖుడు, లక్షాక్షుడు, విషముడు, దృఢనాభుడు, సునాభుడు, దశాక్షుడు, శతవక్త్రుడు, దశశీర్షుడు, శతోదరుడు, పద్మనాభుడు, మహానాభుడు, దుందునాభుడు, సునాభకుడు, జ్యోతిషుడు, కృశనుడు, నైరాశ్యుడు, విమలుడు, యోగంధరుడు, హరిద్రుడు, దైత్యప్రశమనుడు, సార్చిర్మాలి, ధృతిమాలి, వృత్తిమంతుడు, రుచిరుడు, పితృసౌమనసుడు, విధూతుడు, మకరుడు, కరవీరకరుడు, కరుడు, ధనుడు, ధన్యుడు, కామరూపుడు, కామరుచి, మోహుడు, ఆవరణుడు, జృంభకుడు, సర్వనాభుడు, సంతానుడు, వరుణుడు. ఈ అస్త్రాలను స్వీకరించడానికి నీవు అర్హుడివి. నీకు మంగళం కలుగుతుంది.
Verses 11-13
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रहृष्टेनान्तारात्मना ।दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदाः ॥११॥केचिदङ्गारसदृशाः केचिद्धूमोपमास्तथा ।चन्द्रार्कसदृशाः केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा ॥१२॥रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिणः ।इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते ॥१३॥
కాకుత్స్థుడైన రాముడు 'అలాగే' అని ప్రసన్నహృదయంతో ఆ అస్త్రాలను స్వీకరించాడు. కొన్ని అస్త్రదేవతలు అంగారల వంటి నలుపు రంగుతోను, కొన్ని పొగ వంటివిగాను, కొన్ని చంద్రుని కిరణాల వంటి ప్రకాశంతోను ఉన్నాయి. దివ్యమైన ప్రకాశవంతమైన శరీరాలతో మూర్తిమత్తులై, ఆ అస్త్రాలు వినయంగా అంజలి పట్టి, మధురమైన స్వరంతో రామునితో 'హే నరశార్దూలా, మేము ఇక్కడ ఉన్నాము. నీకు ఏమి సేవ చేయాలి?' అని పలికాయి.
Verse 14
मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ ।गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः ॥१४॥
రఘునందనుడైన రాముడు వారితో— “మీరు నా మనస్సులో నిలిచి ఉండండి; కార్యకాలంలో నాకు సహాయం చేయండి. ఇప్పుడు మీ ఇష్టమొచ్చినట్లు వెళ్లండి” అని అన్నాడు।
Verse 15
अथ ते राममामन्त्ऱ्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वाजग्मुर्यथाऽगतम् ॥१५॥
అనంతరం వారు రాముని అనుమతి తీసుకొని, ఆయనకు ప్రదక్షిణ చేసి, కాకుత్స్థునితో “ఏవమస్తు” అని చెప్పి, వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిపోయారు।
Verse 16
स च तान् राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम् ।गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥१६॥
రాఘవుడు ఆ అస్త్రాలను సమ్యగ్గా గ్రహించి, నడుస్తూనే మహాముని విశ్వామిత్రునితో మధురమైన, మృదువైన వచనాలు పలికెను।
Verses 17-18
किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरतः ।वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे ॥१७॥दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च ।नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम् ॥१८॥
ఇది ఏమిటి? పర్వతానికి సమీపంలో మేఘాల వంటి వృక్షసమూహం ప్రకాశిస్తూ, నాలో గొప్ప కుతూహలాన్ని రేకెత్తిస్తున్నది. ఇది చూడటానికి అందంగా, మృగాలతో నిండి, మనసుకు అత్యంత ఆనందాన్ని ఇచ్చేదిగా, వివిధ రకాల పక్షుల మధురగానాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
Verse 19
निस्सृताः स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात् ।अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया ॥१९॥सर्वं मे शंस भगवन् कस्याश्रमपदं त्विदम् ।
హే మునిశ్రేష్ఠా! రోమహర్షకమైన ఆ అరణ్యాన్ని మనం దాటివచ్చినట్లుంది; ఈ దేశపు సుఖదతను బట్టి నేను అలా గ్రహిస్తున్నాను. భగవన్, అన్నీ చెప్పండి—ఇది ఎవరి ఆశ్రమస్థలం?
Verses 20-22
सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिणः ॥२०॥तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने ।भगवन् तस्य को देशस्सा यत्र तव याज्ञिकी ॥२१॥रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसाः ।एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥२२॥
ఓ మహామునీ! నీ యజ్ఞానికి విఘ్నం కలిగించుటకు ఆ పాపులు—బ్రాహ్మణహంతకులు, దుష్టాచారులు—ఎక్కడి నుండి వచ్చి చేరుదురు? భగవన్, నీ యాజ్ఞిక క్రియ జరుగుచున్న దేశము ఏది? బ్రహ్మన్, నేను ఏ క్రియను రక్షించవలెను, ఏ రాక్షసులను వధించవలెను—ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ప్రభో, ఈ సమస్తమును వినదలచితిని।
Inside Sarga 28
Voices in this sarga
- Rama (काकुत्स्थ / रघुनन्दन)
- Visvamitra (विश्वामित्र महामुनि)
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s request for saṃhāra (withdrawal) knowledge immediately after receiving astras—an explicit narrative signal that legitimate power requires reversibility and restraint, preventing uncontrolled or excessive force.
The chapter frames capability as morally incomplete without governance: weapons become ‘mind-resident’ instruments, activated only at need, under disciplined command, aligning martial competence with ritual and social protection (yajña-rakṣaṇa).
A mountain-adjacent, cloud-like grove (vṛkṣaṣaṇḍa) rich in animals and birdsong is foregrounded, leading to inquiry about an āśrama; culturally, the landmarks are ritual: purification rites, pradakṣiṇa, and the sacrificial arena threatened by rākṣasas.
Ask anything about Sarga 28 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
