Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū-Gaṅgā Confluence
बालकाण्ड
ప్రాతఃకాలంలో విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులను లేపి సంధ్యావందనం, నిత్యకర్మలు పూర్తిచేయమని ఆదేశిస్తాడు. స్నానం చేసి తర్పణం, జపం ముగించుకొని ఇద్దరు యువరాజులు వినయంతో ప్రయాణానికి సిద్ధంగా నిలుస్తారు. ముందుకు సాగుతూ వారు సరయూ నది దేవీ త్రిస్రోతస్వినీ గంగతో కలిసే పుణ్య సంగమాన్ని దర్శిస్తారు. అక్కడ దీర్ఘకాల సాధనచేసిన మునులు సహస్రాబ్దాల పాటు ఘోర తపస్సు చేసిన ఒక ప్రాచీన ఆశ్రమం కనిపిస్తుంది. అది ఎవరి ఆశ్రమమని అన్నదమ్ములు అడుగుతారు. విశ్వామిత్రుడు వివరిస్తాడు—ఈ స్థలం కందర్పుడు/కాముడితో సంబంధమైంది. ఒకప్పుడు శివుడు ఘోర ధ్యానంలో ఉండగా కాముడు విఘ్నం కలిగించగా, శివుని ఉగ్రదృష్టి అగ్నితో కాముడు దగ్ధమై అశరీరుడయ్యాడు; అందువల్ల ‘అనంగ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందాడు, ఈ ప్రాంతమూ అనంగ-సంబంధంగా ఖ్యాతి పొందింది. తరువాత వారు ఆ రెండు పవిత్ర నదుల మధ్యనున్న ఆశ్రమంలో రాత్రి నివసిస్తారు. తపోబల దృష్టితో మునులు వారిని గుర్తించి అర్ఘ్యపాద్యాలతో ఆతిథ్యం చేస్తారు; సాయంసంధ్యా విధిగా జరుగుతుంది. విశ్వామిత్రుడు నియమశీల ఆచారం, తీర్థభూమి మహిమ, మరియు అతిక్రమించిన కోరికల నైతిక ఫలితాలను బోధించే కథలతో యువరాజులను ఆనందింపజేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः ।अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे ॥१॥
రాత్రి ఉదయంగా మారినప్పుడు మహాముని విశ్వామిత్రుడు పర్ణశయనంపై శయనిస్తున్న ఇద్దరు కాకుత్స్థులను (రామలక్ష్మణులను) సంభోదించాడు।
Verse 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते ।उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥२॥
హే కౌసల్యా సుపుత్ర రామా! ప్రాతఃసంధ్య సమయం ప్రవేశించింది. లేచెయ్యి, హే నరశార్దూలా! దేవారాధనతో కూడిన నిత్య ఆహ్నిక కర్మ చేయవలసినది॥
Verse 3
तस्यर्षेः परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम् ॥३॥
ఆ ఋషి యొక్క పరమ ఉదార వచనాలను విని, ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు స్నానం చేసి, ఉదకక్రియ (అర్ఘ్యాది) నిర్వహించి, అనంతరం పరమ పవిత్ర జపాన్ని జపించారు॥
Verse 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् ।अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः ॥४॥
నిత్యకర్మలను సమాప్తి చేసి ఆ మహావీరులైన ఇద్దరు రాజకుమారులు తపోధనుడైన విశ్వామిత్ర మహర్షిని అభివాదించి, హర్షోల్లాసాలతో ప్రయాణానికి సిద్ధంగా నిలిచారు।
Verse 5
तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम् ।ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे ॥५॥
కొద్దిదూరం ముందుకు సాగిన ఆ మహావీరులైన ఇద్దరు రాజకుమారులు, అక్కడ సరయూ నదితో శుభ సంగమంలో ఉన్న దివ్య త్రిపథగా నది (గంగా)ను దర్శించారు।
Verse 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः ॥६॥
అక్కడ వారు అగ్రతేజస్సు గల ఋషుల పుణ్య ఆశ్రమస్థానాన్ని చూశారు; వారు అనేక వేల సంవత్సరాలుగా పరమ తపస్సును ఆచరిస్తూ ఉన్నారు।
Verse 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् ।ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥७॥
ఆ పుణ్య ఆశ్రమాన్ని చూసి ఆ ఇద్దరు రాఘవులు పరమానందంతో మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రునితో ఈ వాక్యాలు పలికారు।
Verse 8
कस्यायमाश्रमः पुण्यः कोन्वस्मिन्वसते पुमान् ।भगवन् श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥८॥
భగవన్, ఈ పుణ్య ఆశ్రమం ఎవరిది? ఇక్కడ నిజంగా ఎవరు నివసిస్తున్నారు? మేమిద్దరం వినాలని కోరుతున్నాము; మా కుతూహలం ఎంతో గొప్పది।
Verse 9
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः ।अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥९॥
వారి మాటలు విని మునిశ్రేష్ఠుడు మృదువుగా నవ్వి ఇలా అన్నాడు— “ఓ రామా, విను; ఈ ఆశ్రమం పూర్వం ఎవరిది అనేది నేను నీకు చెబుతాను.”
Verses 10-11
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः ।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् ॥१०॥कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम् ।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना ॥११॥
ఇక్కడ కందర్పుడు ఒకప్పుడు దేహధారిగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు—పండితులు అతనిని ‘కాముడు’ అని అంటారు. ఆ దుర్బుద్ధి, నియమంతో సమాహితుడై తపస్సులో లీనమైన, నూతనవివాహితుడైన దేవేశుడు స్థాణు (శివుడు)ను, మరుద్గణాలతో గమనిస్తున్న వేళ, ధృష్టంగా అవమానించాడు; అప్పుడు మహాత్ముడు భయంకరమైన ‘హుంకారం’ చేశాడు.
Verse 12
अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन ।व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥१२॥
హే రఘునందన! ఆ రౌద్ర నేత్రాగ్నితో దగ్ధుడైన దుర్మతి కాముని సమస్త అవయవాలు తన శరీరమునుండి విడిచి చెదిరిపోయి నశించెను।
Verse 13
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना ।अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्वरेण हि ॥१३॥
అక్కడ మహాత్ముడైన దేవేశ్వరుడు క్రోధవశాత్ కాముని అవయవాలను పూర్తిగా దహించెను; అతని దేహము నశించి, అతడు అశరీరుడుగా చేయబడెను।
Verse 14
अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव ।स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह ॥१४॥
ఓ రాఘవా, ఆ కాలం నుండే అతడు ‘అనంగ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను; మరియు ఆ శ్రీమంతుడు తన దేహాన్ని విడిచిన ప్రాంతము ‘అంగవిషయ’మని పేరుగాంచెను।
Verse 15
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा ।शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते ॥१५॥
ఇది ఆయన పుణ్యాశ్రమము; ఈ మునులు పూర్వము ఆయన శిష్యులు. వారు నిత్యము ధర్మపరులు; వారికి పాపము లేశమాత్రమూ లేదు।
Verse 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम् ॥१६॥
ఓ శుభదర్శన రామా, ఈ రోజు రాత్రి ఈ రెండు పుణ్యనదుల మధ్య ఇక్కడే నివసిద్దాం; రేపు మనము అవతలికి దాటుదాము।
Verse 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम् ।स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम ॥१७॥
ఓ నరోత్తమా, మనమందరం శుద్ధులమై—స్నానము చేసి, జపము నిర్వహించి, అగ్నిలో హవిస్సు అర్పించి—ఈ పుణ్యాశ్రమమును అభిగమిద్దాం।
Verse 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा ।विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ॥१८॥
అక్కడ వారు సంభాషించుచుండగా, తపస్సుతో పొందిన దీర్ఘదృష్టితో మునులు వారిని గుర్తించారు. అది తెలిసి వారు పరమానందంతో హర్షమొందారు॥
Verse 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे ।रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥१९॥
కుశికాత్మజుడు (విశ్వామిత్రుడు)కు అర్ఘ్యము, పాద్యము మరియు యథోచిత అతిథ్యము సమర్పించి, అనంతరం వారు రామలక్ష్మణులకు అతిథి-సత్కార విధిని నిర్వహించారు॥
Verse 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन् ।यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिताः ॥२०॥
యథోచిత సత్కారం పొందీ, సంభాషణలతో సంతోషించి, ఆ మునులు మనస్సు సమాధానంగా ఉంచి విధివిధానంగా సంధ్యా జపం చేశారు॥
Verse 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतैः सह ।न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा ॥२१॥
అక్కడి వాసులు సువ్రత మునులతో కలిసి వారిని తీసికొనివచ్చిరి; అప్పుడు వారు ‘కామాశ్రమ’ స్థలమందు ఎంతో సుఖంగా నివసించిరి.
Verse 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ ।रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः ॥२२॥
ధర్మాత్ముడైన మునిపుంగవుడు కౌశికుడు (విశ్వామిత్రుడు) మనోహర కథలతో ఆ రమ్యమైన రాజకుమారులను ఆనందింపజేసెను.
Inside Sarga 23
Voices in this sarga
- Viśvāmitra
- Rāma
- Lakṣmaṇa
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts disciplined ritual conduct (sandhyā, japa, hospitality) with Kāma’s impulsive disrespect toward an ascetic vow; the pivotal action is Kāma’s affront to Śiva during tapas, resulting in immediate moral-ritual consequence.
Upadeśa centers on the governance of desire by dharma: tapas and self-restraint sustain cosmic and social order, while unregulated kāma—especially when it violates sacred boundaries—leads to diminution (the Anaṅga, ‘bodiless,’ condition) and lasting moral memory in place-names and tradition.
The Sarga highlights the Sarayū–Gaṅgā saṅgama, the sacred āśrama complex identified as Kāma’s hermitage, and the tradition that the locality is famed as Aṅgadeśa/Ananga-associated terrain, alongside āśrama customs such as arghya-pādya hospitality and sandhyā observance.
Ask anything about Sarga 23 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
