Sarga 16
पायसप्रादुर्भावः · The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో దైవయోజనము యజ్ఞక్రియతో సమన్వయమవుతుంది. సర్వజ్ఞుడైన నారాయణుడు విష్ణువు దేవతలతో మితభాషగా రావణవధోపాయాన్ని వివరిస్తాడు—బ్రహ్మ వరప్రభావంతో రావణుడు దేవ-గంధర్వ-యక్షాది అమానవుల చేత అవధ్యుడు, కాని మనుష్యుల చేత కాదు; అందువల్ల మనుష్యరూపంలోనే అతని సంహారం సాధ్యమని దేవతలు ప్రార్థిస్తారు. విష్ణువు దశరథుని తండ్రిగా ఎన్నుకొని, అతని పుత్రీయేష్టి యజ్ఞంతో తన అవతారసంకల్పాన్ని ఏకీకరిస్తాడు. యజ్ఞాగ్నిలోనుండి తేజోమయమైన ప్రాజాపత్య పురుషుడు ప్రత్యక్షమై, వెండి మూతగల బంగారు పాత్రలో దివ్య పాయసాన్ని అందజేస్తాడు—అది పుత్రప్రదం, శ్రీప్రదం, ఆరోగ్యవర్ధకం అని స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది. దశరథుడు భక్తితో స్వీకరించి ఆ దివ్యపురుషుని ప్రదక్షిణ చేసి, నిర్ణీత భాగాలుగా కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్రలకు పాయసాన్ని పంచుతాడు. పాయస సేవనానంతరం రాణులు త్వరలోనే గర్భం ధరిస్తారు. పుత్రలాభంతో రాజుకు శోకనివృత్తి కలిగి ఆనందం తిరిగి వస్తుంది; ఆ ఆనందాన్ని స్వర్గంలో పూజింపబడే విష్ణువు ప్రసన్నతతో పోల్చి వర్ణిస్తారు. ఇలా యజ్ఞఫలమే అవతారుని మానవ జన్మపరంపరకు తక్షణ ప్రేరకశక్తిగా నిలుస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
ततो नारायणो देवो नियुक्तस्सुरसत्तमैः ।जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥१॥
అప్పుడు దేవశ్రేష్ఠులచే ప్రార్థింపబడిన నారాయణ దేవుడు—అన్నీ తెలిసికూడా—దేవులతో మృదువైన వాక్యాలు పలికాడు॥
Verse 2
उपायः को वधे तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥२॥
మునికంటకమైన ఆ దురాత్మ రావణుని వధించుటకు ఏ ఉపాయం అవలంబించాలి? దానిని ఉపయోగించి నేను అతని నిర్మూలన సాధించగలను?
Verse 3
एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥३॥
ఇట్లు పలికిన తరువాత సమస్త దేవతలు అవ్యయుడైన విష్ణువుతో పలికిరి—“మానవదేహము ధరించి యుద్ధములో రావణుని సంహరించుము।”॥
Verse 4
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दम ।येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥४॥
హే శత్రుదమన! అతడు దీర్ఘకాలం తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు; దానివల్ల లోకసృష్టికర్త, లోకాలకన్నా పూర్వజుడైన బ్రహ్మ సంతోషించాడు.
Verse 5
सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।04 नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥५॥अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।105
సంతోషించిన ప్రభువు ఆ రాక్షసునికి వరం ప్రసాదించాడు— “వివిధ రకాల భూతజాతుల నుండి నీకు భయం ఉండదు; మనుష్యుల నుంచే మాత్రమే ఉంటుంది.” ఆ వరం కోరినప్పుడు అతడు ముందుగా మనుష్యులను తృణీకరించి అవమానించాడు.
Verses 6-7
एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पितः ॥६॥उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति ।तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परन्तप ॥७॥
ఇలా పితామహుడు బ్రహ్మ నుండి వరం పొందిన వాడు దర్పంతో మత్తుడయ్యాడు. అతడు త్రిలోకాలను పీడించి, స్త్రీలను కూడా బలాత్కారంగా అపహరించేవాడు. అందువల్ల, హే పరంతపా, అతని వధ మనుష్యుల చేతనే జరుగునని నిర్ణయించబడింది।
Verse 8
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥८॥
దేవతల ఈ వచనమును విని ఆత్మవంతుడైన విష్ణువు అప్పుడు రాజు దశరథుని తన తండ్రిగా అనుగ్రహించి ఎన్నుకొనెను॥
Verse 9
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥९॥
ఆ సమయంలో మహాద్యుతిమంతుడైన, శత్రునాశకుడైన ఆ రాజు సంతానహీనుడైయున్నప్పటికీ పుత్రప్రాప్తి కోరికతో ‘పుత్రీయ ఇష్టి’ యాగాన్ని ఆచరించాడు।
Verse 10
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥१०॥
విష్ణువు నిర్ణయం చేసుకొని పితామహుడు బ్రహ్మను వీడ్కోలు చెప్పి, దేవులు మహర్షులు పూజించగా అంతర్ధానమయ్యాడు॥
Verses 11-15
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥११॥कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥१२॥शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥१३॥दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥१४॥दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥१५॥
అప్పుడు యజమాని ఆహుతులు సమర్పిస్తున్న వేళ యజ్ఞాగ్నిలోనుండి అతులప్రభతో మహాదివ్యభూతుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు—మహావీర్యుడు, మహాబలుడు।
Verse 16
समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥१६॥
దశరథ నృపతిని చూచి అతడు ఇలా పలికెను— “ఓ రాజా, నన్ను ప్రజాపతి పంపిన దూతపురుషుడిగా తెలుసుకొనుము; ప్రజాపతి ఆజ్ఞచే నేను ఇక్కడికి వచ్చితిని।”
Verse 17
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥१७॥
అప్పుడు రాజు కరజోడించి ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను— “భగవన్, మీకు స్వాగతం; మీకొరకు నేను ఏమి చేయుదును?”
Verse 18
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥१८॥
మళ్లీ ప్రజాపతి దూత పలికెను— “ఓ రాజా, దేవతలను ఆరాధించిన ఫలితంగా నీవు నేడు దీనిని పొందితివి।”
Verse 19
इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥१९॥
“ఓ నృపశార్దూలా, ఇది దేవనిర్మితమైన పాయసం. దీనిని స్వీకరించుము— ఇది సంతానప్రదం, భాగ్యవర్ధకం, ఆరోగ్యవర్ధకం।”
Verse 20
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥२०॥
హే నృపా! నీకు తగిన రాణులకు ‘ఇది స్వీకరించి భుజించండి’ అని చెప్పి దానిని ప్రసాదించుము. వారి ద్వారానే నీవు యజ్ఞం చేస్తున్న ఆ పుత్రులను పొందుదువు॥
Verse 21
तथेति नृपतिः प्रीतश्शिरसा प्रतिगृह्यताम् ।पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥२१॥
“తథాస్తు” అని ఆనందించిన నృపతి శిరస్సు వంచి భక్తితో స్వీకరించాడు—దేవదత్తమైన, దివ్యాన్నంతో నిండిన ఆ స్వర్ణ పాత్రను।
Verse 22
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥२२॥
మనోహర దర్శనముగల ఆ అద్భుత దివ్యసత్త్వాన్ని నమస్కరించి, పరమ హర్షంతో నిండిపోయి భక్తితో ప్రదక్షిణ చేశాడు।
Verse 23
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥२३॥
అప్పుడు దశరథుడు దేవనిర్మితమైన పాయసాన్ని పొందిన వెంటనే అత్యంత ఆనందించాడు—దరిద్రుడు అకస్మాత్తుగా ధనం పొందినట్లు।
Verse 24
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥२४॥
ఆపై అద్భుతరూపుడైన పరమ తేజస్సుగల ఆ దివ్యసత్త్వం తన కార్యాన్ని ముగించి, అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు।
Verse 25
हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥२५॥
అతని అంతఃపురం హర్షకిరణాలతో ప్రకాశించి వెలిగిపోయింది—శరదృతువులోని ఆకాశం మనోహర చంద్రకాంతితో ప్రకాశించినట్లుగా।
Verse 26
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥२६॥
అతడు అంతఃపురంలో ప్రవేశించి కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు— “ఈ పాయసాన్ని స్వీకరించు; ఇది నీకోసం, పుత్రప్రదమైనది.”
Verses 27-29
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥२७॥कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥२८॥अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ।एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥२९॥
అప్పుడు నరపతి కౌసల్యకు పాయసములో సగభాగము ఇచ్చెను. మిగిలిన సగభాగములో సగము (అనగా చతుర్థభాగము) నరాధిపుడు సుమిత్రకు ఇచ్చెను. పుత్రప్రాప్తి నిమిత్తము మిగిలిన చతుర్థభాగము కైకేయికి ఇచ్చెను; తరువాత ఆలోచించి భూపతి అమృతసమానమైన పాయసములో చివరగా మిగిలిన భాగమును మరల సుమిత్రకే ప్రసాదించెను. ఈ విధముగా రాజు తన రాణులకు విడివిడిగా పాయసమును పంచెను॥
Verse 30
तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्स्त्रयः ।सम्मानं मेनिरे सर्वांः प्रहर्षोदितचेतसः ॥३०॥
రాజుని నుండి ఆ పాయసం పొందిన ఆ ముగ్గురు ఉత్తమ రాణులు, హర్షంతో ఉల్లసించిన హృదయాలతో, తమకు గౌరవం కలిగిందని భావించారు।
Verse 31
ततस्तु ताः प्राश्य तदुत्तमास्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।हुताशनादित्यसमानतेजसो ऽचिरेण गर्भान्प्रतिपेदिरे तदा ॥३१॥
ఆ తరువాత ఆ ఉత్తమ స్త్రీలు, మహీపతి యొక్క శ్రేష్ఠ పాయసాన్ని తమ తమ భాగంగా సేవించి, అగ్ని మరియు సూర్యుని వంటి తేజస్సుతో, అచిరకాలంలోనే గర్భాలను ధరించారు।
Verse 32
ततस्तु राजा प्रसमीक्ष्य ताः स्त्रियः प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥३२॥
అప్పుడు రాజు తన భార్యలు గర్భం స్థిరపడినవారై ఉన్నట్లు చూచి మనశ్శాంతిని పొందాడు; త్రిదివంలో ఇంద్రుడు, సిద్ధ‑ఋషిగణాలు పూజించే శ్రీహరివలె అతడు పరమానందంతో హర్షించాడు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the selection of a dharmically viable means to end Rāvaṇa’s oppression without violating the boon-structure granted by Brahmā; the resolution is to adopt a human embodiment, aligning divine intervention with lawful cosmic conditions.
The chapter teaches that cosmic justice operates through constraints and proper means (upāya): even omnipotent power is narrated as working through dharma, boon-logic, and ritual order, making ethical process integral to legitimate victory.
The primary cultural landmark is the Vedic yajña setting—especially the sacrificial fire (pāvaka/hutāśana) and the royal antaḥpura—presented as institutional spaces where polity, ritual culture, and divine purpose converge.
Ask anything about Sarga 16 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
