మోహినీ రాజు రుక్మాంగదుని కార్తిక వ్రతాన్ని విడిచిపెట్టమని సవాలు చేస్తూ, వ్రతానికి బదులుగా భోగసంగమాన్ని ప్రలోభంగా చూపుతుంది. కామం–ధర్మం మధ్య కలత చెందిన రాజు, పెద్ద రాణి సంధ్యావళిని పిలిచి ఆమె భక్తిపుణ్యం క్షీణించకుండా కృచ్ఛ్ర/వరకృచ్ఛ్ర తపస్సు చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఇదే సమయంలో నగరంలో భేరీఘోషతో కార్తిక నియమాలు ప్రకటించబడతాయి—ప్రాతఃకాల లేచుట, ఏకభోజనం, ఉప్పు-క్షార వర్జనం, హవిష్యాహారం, భూమిశయనం, వైరాగ్యం, పురుషోత్తమ స్మరణ. ప్రకటన ప్రబోధినీ (బోధినీ) ఏకాదశికి చేరి—పూర్తి ఉపవాసం, హరిని జాగ్రత్తపరచడం, పూజా అర్పణలు; పాటించకపోతే రాజ్యశాసనానికి శిక్షార్హమని చెబుతుంది. ఎదురైనప్పుడు రాజు ఏకాదశి మోక్షదాయని అని ప్రకటించి నియమాలు–మినహాయింపులు వివరిస్తాడు—ద్వాదశి పారణం తప్పక చేయాలి; శిశువులు, బలహీనులు, గర్భిణులు, రక్షకులు/యోధులకు మినహాయింపు. మోహినీ తినమన్న ఆజ్ఞను తిరస్కరించి ఆనందం కంటే వ్రతనిష్ఠను ఎంచుకుంటాడు. చివర సత్యస్తుతి—సత్యమే సూర్యచంద్రులను, భూతతత్త్వాలను, భూమిని, సమాజస్థితిని నిలుపుతుంది; అందుకే వ్రతపాలన రాజుకు పరమ నైతికధర్మం।
Verse 1
मोहिन्युवाच । वाक्यमुक्तं त्वया साधु कार्तिके यदुपोषणम् । व्रतादिकरणं राज्ञां नोक्तं क्वापि निदर्शने ॥ १ ॥
మోహినీ పలికింది—కార్తికమాస ఉపవాసాచరణ గురించి నీవు మంచిగా చెప్పావు. కానీ ఉదాహరణగా రాజులు వ్రతాది కర్మలను ఎలా చేయాలో ఎక్కడా చెప్పలేదు.
Verse 2
मुक्त्वैकं ब्राह्मणं लोके नोक्तं शूद्रविशोरपि । दानं हि पालनं युद्धं तृतीयं भूभुजां स्मृतम् ॥ २ ॥
ఈ లోకంలో బ్రాహ్మణుని తప్ప శూద్రుడికీ వైశ్యుడికీ (ప్రత్యేక) కర్తవ్యమని చెప్పబడలేదు. కానీ రాజులకు దానం, పాలన (ప్రజారక్షణ) మరియు యుద్ధం—ఈ మూడు ప్రధాన ధర్మాలుగా స్మరించబడ్డాయి.
Verse 3
न व्रतं हि त्वया कार्यं यदि मामिच्छसि प्रियाम् । मुहूर्तमपि राजेंद्र न शक्नोमि त्वया विना ॥ ३ ॥
నన్ను ప్రియగా కోరుకుంటే నీకు వ్రతం చేయవలసిన అవసరం లేదు. ఓ రాజేంద్రా, నీవు లేకుండా నేను ఒక్క ముహూర్తమూ తట్టుకోలేను।
Verse 4
स्थातुं कमलगर्भाभ किं पुनर्माससंख्यया । यत्रोपवासकरणं मन्यसे वसुधाधिप ॥ ४ ॥
ఓ కమలగర్భుడా (బ్రహ్మా), నెలలను లెక్కించడం గురించి ఏమి చెప్పాలి! ఓ వసుధాధిపా, నీవు ఎక్కడ ఉపవాసం చేయాలని భావిస్తావో, అక్కడే దాని ఫలం నిశ్చితం।
Verse 5
तत्र वै भोजनं देयं विप्राणां च महात्मनाम् । अथवा ज्येष्ठपत्नी या सा करोतु व्रतादिकम् । एवमुक्ते तु वचने मोहिन्या रुक्मभूषणः ॥ ५ ॥
అక్కడే మహాత్ములైన విప్రులకు భోజనం సమర్పించాలి. లేకపోతే జ్యేష్ఠ భార్య వ్రతాది ఆచరించుగాక. మోహినీ ఇలా పలికిన మాటలు విని స్వర్ణాభరణధారి రుక్మభూషణుడు ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 6
आजुहाव प्रियां भार्यां नाम्ना संध्यावलिंशुभाम् । आहूता तत्क्षणात्प्राप्ता राजानं भूरिदक्षिणम् ॥ ६ ॥
అతడు శుభనామధారిణి తన ప్రియ భార్య సంధ్యావలిని పిలిచాడు. పిలుపు వినగానే ఆమె తక్షణమే విరివిగా దక్షిణలు ఇచ్చే రాజుని సమక్షంలో ప్రత్యక్షమైంది।
Verse 7
आशीनं शयने दिव्ये मोहिनीबाहुसंवृतम् । संघृष्टँ हि कुचाग्रेण स्वर्णकुंभनिभेन हि ॥ ७ ॥
అతడు దివ్య శయ్యపై ఆసీనుడై, మోహినీ భుజాల ఆలింగనంలో ఉండెను. స్వర్ణకలశసమానమైన ఆమె కుచాగ్రాల స్పర్శతో అతడు ఒత్తబడుతూ రుద్దబడుతూ ఉండెను।
Verse 8
शयने वामनेत्रायाः सकामाया महीपते । कृतां जलिपुटा भूत्वा भर्तुर्नमितकन्धरा ॥ ८ ॥
హే మహీపతే! భర్త శయనమున నిద్రించుచుండగా, ఆ కామినీ వామనేత్ర కటాక్షముతో, స్వామికి శిరస్సు వంచి, అంజలి కట్టి ఆయన సమీపమునకు వెళ్లెను।
Verse 9
संध्यावली प्राह नृपं किमाहूता करोम्यहम् । तव वाक्ये स्थिता कांत दुःसापत्न्यविवर्जिता ॥ ९ ॥
సంధ్యావళి రాజుతో చెప్పెను—“నన్ను పిలిచినప్పుడు నేను ఏమి చేయుదును? హే కాంతా! నీ వాక్యమున నిలిచియున్నాను; సౌతుల పోటీదుఃఖములేని దానను.”
Verse 10
यथा यथा हि रमसे मोहिन्या सह भूपते । तथा तथा मम प्रीतिर्वर्द्धते नात्र संशयः ॥ १० ॥
హే భూపతే! నీవు మోహినితో యెంత యెంతగా రమించుచున్నావో, అంత అంతగా నీపై నా ప్రీతి వృద్ధి చెందుచున్నది—ఇందు సందేహము లేదు।
Verse 11
भर्तुः सौख्येन या नारी दुःखयुक्ता प्रजायते । सा तु श्येनी भवेद्राजंस्त्रीणि वर्षाणि पञ्च च ॥ ११ ॥
హే రాజన్! భర్త సుఖములో ఉన్నప్పటికీ దుఃఖముతో జీవించు స్త్రీ, మూడు సంవత్సరములు మరియు మరియొక ఐదు సంవత్సరములు—మొత్తం ఎనిమిది సంవత్సరములు—శ్యేనీ (గద్ద)గా జన్మించును।
Verse 12
आज्ञां मे देहि राजेंद्र मा व्रीहां कामिकां कुरु ॥ १२ ॥
హే రాజేంద్ర! నాకు నీ ఆజ్ఞను దయచేయుము; దీనిని స్వార్థకామనాప్రేరిత కార్యముగా చేయకుము।
Verse 13
रुक्मांगद उवाच । जानामि तव शीलं तु कुलं जानामि भामिनि । तव वाक्येन हि चिरं मोहिनी रमिता मया ॥ १३ ॥
రుక్మాంగదుడు పలికెను—ఓ భామిని, నీ శీలమును నీ కులమును నేను ఎరుగుదును. ఓ మోహిని, నీ వాక్యములచేతనే నేను దీర్ఘకాలము మోహితుడనై నీతో రమించితిని॥१३॥
Verse 14
रममाणस्य सुचिरं बहवः कार्तिका गताः । प्रिया सौख्येन मुग्धस्य न गतो हरिवासरः ॥ १४ ॥
దీర్ఘకాలము భోగములో రమించువానికి అనేక కార్తికమాసములు గడచిపోవును; కాని ప్రియాసౌఖ్యముచేత మోహితుడైనవానికి పవిత్ర హరివాసరము (ఏకాదశి) వచ్చినట్లు అనిపించదు॥१४॥
Verse 15
सोऽहं तृप्तिमनुप्राप्तः कामभोगात्पुनः पुनः । ज्ञातोऽयं कार्तिको मासः सर्वपापक्षयंकरः ॥ १५ ॥
నేను కామభోగములచేత పునఃపునః తృప్తిని పొందినట్లు అనిపించెను; అయితే ఇప్పుడు గ్రహించితిని—కార్తికమాసమే సమస్త పాపక్షయకారి॥१५॥
Verse 16
कर्तुकामो व्रतं देवि कार्तिकाख्यं सुपुण्यदम् । इयं वारयते मां च व्रताद्ब्रह्मसुता शुभे ॥ १६ ॥
ఓ దేవి, కార్తికవ్రతమని పిలువబడే మహాపుణ్యదాయక వ్రతమును చేయదలచితిని; కాని ఓ శుభే, ఈ బ్రహ్మసుత నన్ను ఆ వ్రతమునుండి ఆపుచున్నది॥१६॥
Verse 17
अस्या न विप्रियं कार्यं सर्वथा वरवर्णिनि । मामकं व्रतमाधत्स्व कृच्छ्राख्यं कायशोषकम् ॥ १७ ॥
ఓ వరవర్ణిని, ఏ విధముగానూ ఆమెకు అప్రీతి కలిగించకు. బదులుగా నా ‘కృచ్ఛ్ర’ అనే వ్రతమును స్వీకరించు—అది దేహమును క్షీణింపజేయు తపస్సు॥१७॥
Verse 18
सा चैवमुक्ता नवहेमवर्णा भर्त्रा तदा पीनपयोधरंगी । उवाच वाक्यं द्विजराजवक्त्राव्रतं चरिष्ये तव तुष्टिहेतोः ॥ १८ ॥
భర్త ఇలా పలికినప్పుడు, నవహేమవర్ణా, పీనపయోధరాంగి అయిన ఆమె ఇలా అంది— “ఓ ద్విజరాజసమ ముఖముగలవాడా! నీ తృప్తికోసం నేను ఈ వ్రతాన్ని ఆచరిస్తాను।”
Verse 19
येनैव कीर्तिस्तु यशो भवेच्च तथैव सौख्यं तव कीर्तियुक्तम् । करोमि सौम्यं नरदेवनाथ क्षिपामि देहं ज्वलनेत्वदर्थम् ॥ १९ ॥
ఈ కార్యం వలన కీర్తి యశస్సు కలుగుగాక; అలాగే నీ కీర్తితో కూడిన సుఖమూ నీకు కలుగుగాక. ఓ సౌమ్యా, ఓ నరదేవనాథా! నేను చేస్తాను— నీకోసం నా దేహాన్ని అగ్నిలో వేస్తాను।
Verse 20
अकार्यमेतन्नहि भूमिपाल वाक्येन ते हन्मि सुतं स्वकीयम् । किंत्वेवमेतद्व्रतकर्म भूयः करोमि सौम्यं नरदेवनाथ ॥ २० ॥
ఇది చేయరాని పని, ఓ భూమిపాలా; నీ మాటకోసం నా స్వంత కుమారుణ్ని నేను చంపలేను. కానీ, ఓ సౌమ్య నరదేవనాథా, ఇదే వ్రతకర్మను నేను మళ్లీ ఆచరిస్తాను।
Verse 21
इत्येवमुक्त्वा रविपुत्रशत्रुं प्रणम्य तं चारुविशालनेत्रा । व्रतं चकाराथ तदा हि देवी ह्यशेषपापौघविनाशनाय ॥ २१ ॥
ఇలా చెప్పి, చారువిశాల నేత్రాల దేవి రవిపుత్రశత్రువు (యముడు)కు నమస్కరించి, సమస్త పాపప్రవాహ వినాశనార్థం ఆ వ్రతాన్ని ఆచరించింది।
Verse 22
व्रते प्रवृत्ते वरकृच्छ्रसंज्ञे प्रियाकृते हर्षमवाप राजा । उवाच वाक्यं कुशकेतुपुत्रीं कृतं वचः सुभ्रु समीहितं ते ॥ २२ ॥
వరకృచ్ఛ్ర అనే వ్రతం ప్రారంభమైనప్పుడు, ప్రియకార్యం నెరవేరినందున రాజు ఆనందించాడు. అతడు కుశకేతు కుమార్తెతో అన్నాడు— “ఓ సుభ్రూ! నీ కోరిక నెరవేరింది; నీవు కోరినది సిద్ధమైంది।”
Verse 23
रमस्व कामं मयि सन्निविष्टसंपूर्णवांछा करभोरु हृष्टा । विमुक्तकार्यस्तव सुभ्रु हेतोर्नान्यास्ति नारी मम सौख्यहेतुः ॥ २३ ॥
హే కరభోరు! నాలో లీనమై ప్రేమతో విహరించు; నీ కోరికలన్నీ సంపూర్ణమై నీవు హర్షించు. హే సుభ్రూ! నీ కోసమే నేను ఇతర కార్యాలన్నీ విడిచితిని; నా సుఖహేతువు నీవు తప్ప మరెవ్వరు స్త్రీ కాదు.
Verse 24
सा त्वेवमुक्ता निजनायकेन प्रहर्षमभ्येत्य जगाद भूपम् । ज्ञात्वा भवंतं बहुकामयुक्तं त्रिविष्टपान्नाथ समागताहम् ॥ २४ ॥
తన స్వామి ఇలా పలికినప్పుడు ఆమె హర్షంతో దగ్గరకు వచ్చి రాజుతో ఇలా చెప్పింది—“హే త్రివిష్టపానాథ! మీరు అనేక కోరికలతో యుక్తులని తెలిసి నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.”
Verse 25
त्यक्त्वामरान्दैत्यगणांश्च सर्वान्गंधर्वयक्षोरगराक्षसांश्च । संदृश्यमानान्मम नाथ हेतोः स्नेहान्विताहं तव मंदराद्रौ ॥ २५ ॥
హే నా నాథా! మీపై స్నేహంతో నేను అన్నిటినీ విడిచితిని—దేవులను, దైత్యగణాలను, అలాగే గంధర్వులు, యక్షులు, ఉరగులు (నాగులు), రాక్షసులను కూడా—అవి నా కళ్లముందే కనిపించినా; మీ మందర పర్వతానికి నేను వచ్చితిని.
Verse 26
एतत्कामफलं लोके यद्द्वयोरेकचित्तता । अन्यचेतः कृतः कामः शवयोरिव संगमः ॥ २६ ॥
లోకంలో కామఫలం ఇదే—ఇద్దరి మనస్సు ఒక్కటవడం. కానీ మనస్సు మరెక్కడో ఉన్నవాడి కామసంబంధం రెండు శవాల సంగమంలా—నిష్ప్రాణం, నిష్ఫలం.
Verse 27
सफलं हि वपुर्मेऽद्य सफलं रूपमेव हि । त्वया कामवता कांत दुर्ल्लभं यज्जगत्त्रये ॥ २७ ॥
ఈ రోజు నా దేహం సఫలమైంది, నా రూపమూ నిజంగా సఫలమైంది; హే కామవంతుడైన ప్రియుడా! నీ ద్వారా త్రిలోకాల్లో దుర్లభమైనదాన్ని నేను పొందితిని.
Verse 28
प्रोन्नताभ्यां कुचाभ्यां हि कामिनो हृदयं यदि । संश्लिष्टं नहि शीर्येत मन्ये वज्रसमं दृढम् । तदेव चामृतं लोके यत्पुरंध्र्यधरासवम् ॥ २८ ॥
కామాతురుని హృదయం ఉన్నత స్తనాలతో బిగిగా ఒత్తబడినప్పటికీ చీలకపోతే, అది వజ్రంలా దృఢమని నేను భావిస్తాను. ఈ లోకంలో నిజమైన అమృతం—గృహిణి అధరరసం అనే మత్తు సారం.
Verse 29
कुचाभ्यां हृदि लीनाभ्यां मुखेन परिपीयते । एवमुक्त्वा परिष्वज्य राजानं रहसि स्थितम् ॥ २९ ॥
“ఆమె తన స్తనాలను అతని ఛాతీపై నొక్కి, నోటితో అతనిని త్రాగినట్లైంది.” అని చెప్పి, రహస్యంగా నిలిచిన రాజును ఆమె ఆలింగనం చేసుకుంది.
Verse 30
रमयामास तन्वंगी वात्स्यायनविधानतः । तस्यैवं रममाणस्य मोहिन्या सहितस्य हि ॥ ३० ॥
సన్నని అవయవాలున్న ఆ స్త్రీ వాత్స్యాయన విధానముల ప్రకారం అతనిని రమింపజేసింది. అతడు మోహినితో కలిసి అలా ఆనందించుచుండగా—
Verse 31
रुक्मांगदस्य कर्णाभ्यां पटहध्वनिरागतः । मत्तेभकुंभसंस्थस्तु धर्मांगदनिदेशतः ॥ ३१ ॥
ధర్మాంగద ఆజ్ఞతో, మత్త ఏనుగు కుంభస్థలంపై ఉంచిన పటహం గంభీర ధ్వని రుక్మాంగదుని చెవులకు చేరింది.
Verse 32
प्रातर्हरिदिनं लोकास्तिष्ठध्वं त्वेकभोजनाः । अक्षारलवणाः सर्वे हविष्यान्ननिषेविणः ॥ ३२ ॥
ఓ ప్రజలారా, ప్రతిదినం ప్రాతఃకాలమే లేచెదరు; ఒక్క భోజన వ్రతం పాటించండి. క్షారం, ఉప్పు విడిచి, హవిష్యాన్నం అనే యజ్ఞీయ సాదా ఆహారమే సేవించండి.
Verse 33
अवनीतल्पशयनाः प्रियासंगविवर्जिताः । स्मरध्वं देवदेवेशं पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ ३३ ॥
నిరాడంబరంగా భూమిపై శయనించి, ప్రియసంగాసక్తిని విడిచి ఉండండి. దేవదేవేశుడైన పురాతన పురుషోత్తముని స్మరించండి.
Verse 34
सकृद्भोजनसंयुक्ता उपवासं करिष्यथ । अकृतश्राद्धनिचया अप्राप्ताः पिंडमेव च ॥ ३४ ॥
రోజుకు ఒక్కసారి మాత్రమే భోజనం చేసి ఉపవాసం చేయండి. ఎవరి కోసం కూడబెట్టిన శ్రాద్ధకర్మలు చేయబడలేదో, వారికి పిండమూ లభించదు.
Verse 35
गयामगतपुत्राश्च गच्छध्वं श्रीहरेः पदम् । एषा कार्तिकशुक्ला वै हरेर्निद्राव्यपोहिनी ॥ ३५ ॥
గయాకు వచ్చిన కుమారులారా, ఇప్పుడు శ్రీహరి యొక్క పరమపదానికి వెళ్లండి. కార్తిక శుక్లపక్షం హరి నిద్రను తొలగించేది.
Verse 36
प्रातरेकादशी प्राप्ता मा कृथा भोजनं क्वचित् । ब्रह्महत्यादिपापानि कामकारकृतानि च ॥ ३६ ॥
ఏకాదశీ ఉదయం వచ్చినప్పుడు ఎప్పుడూ ఎక్కడా భోజనం చేయకండి. ఇలా చేస్తే బ్రహ్మహత్యాది పాపాలు, కోరికతో చేసిన పాపాలూ నశిస్తాయి.
Verse 37
तानि यास्यंति सर्वाणि उपोष्येमां प्रबोधिनीम् । प्रबोधयेद्धर्म्मपरान्न्यायाचार समन्वितान् ॥ ३७ ॥
ఈ ప్రబోధినీ (ఏకాదశీ)న ఉపవాసం చేస్తే అవన్నీ (పాపాలు/అవరోధాలు) అంతమవుతాయి. ధర్మపరులైన, న్యాయాచార నియమాలతో ఉన్న వారినీ జాగృతం చేయాలి.
Verse 38
हरेः प्रबोधमाधत्ते तेनैषा बोधिनी स्मृता । सकृच्चोपोषितां चेमां निद्राच्छेदकरीं हरेः ॥ ३८ ॥
ఇది (ఏకాదశి) హరిని మేల్కొలిపించునది గనుక ‘బోధినీ’ అని స్మరించబడుతుంది. దీనిని ఒక్కసారి ఉపవాసంగా ఆచరించినా హరి యోగనిద్రను ఛేదించును.
Verse 39
तनयो न भवेन्मर्त्यो न गर्भे जायते पुनः । रुरुध्वं चक्रिणः पूजामात्मवित्तेन मानवाः ॥ ३९ ॥
మర్త్యుడు మళ్లీ కుమారబంధంగా కట్టుబడడు, గర్భంలోనూ మరల జన్మించడు. కాబట్టి ఓ మనుష్యులారా, మీ ధర్మసమ్మత ధనంతో చక్రధారి విష్ణువును దృఢంగా పూజించండి.
Verse 40
वस्त्रैः पुष्पैर्धूपदीपैर्वरचंदनकुंकुमैः । सुहृद्यैश्च फलैर्गंधैर्यजध्वं श्रीहरेः पदम् ॥ ४० ॥
వస్త్రాలు, పుష్పాలు, ధూపదీపాలు, శ్రేష్ఠమైన చందనం కుంకుమం, అలాగే మధుర ఫలాలు సువాసనలతో శ్రీహరి పాదపద్మాన్ని పూజించండి.
Verse 41
यो न कुर्याद्वचो मेऽद्य धर्म्यं विष्णुगतिप्रदम् । स मे दंड्यश्च वाध्यश्च निर्वास्यो विषयाद्ध्रुवम् ॥ ४१ ॥
ఈ రోజు విష్ణుగతిని ప్రసాదించే నా ధర్మ్య ఆజ్ఞను ఎవడు ఆచరించడో, వాడు నా చేత శిక్షింపబడును, గద్దింపబడును, నిశ్చయంగా రాజ్యమునుండి వెలివేయబడును.
Verse 42
एवंविधे वाद्यमाने पटहे मेघनिःस्वने । हस्ता दमुंच तांबूलं सकर्पूरं नृपोत्तमः ॥ ४२ ॥
మేఘగర్జనవలె ధ్వనించే అటువంటి పటహం మ్రోగుతుండగా, ఆ శ్రేష్ఠ రాజు చేతిలోని కర్పూరమిశ్రిత తాంబూలం జారిపడింది.
Verse 43
मोहिनीकुचयोर्लग्नं हृदयं स विकृष्य वै । उदत्तिष्ठन्महीपालः शय्यायां रतिवर्द्धनः ॥ ४३ ॥
మోహినీ స్తనములపై అంటుకున్నట్లైన అతని హృదయం కష్టంగా లాగి విడిపించబడెను; కామోద్ధీప్తుడైన రాజు శయ్యపై లేచెను।
Verse 44
मोहिनीं मोहकामार्त्तां सत्वियन् श्लक्ष्णया गिरा । देवि प्रातर्हरिदिनं भविष्यत्यधनाशनम् ॥ ४४ ॥
మోహజన్య కామంతో ఆర్తురాలైన మోహినీని అతడు మృదువాక్యాలతో సాంత్వనపరచి—“దేవీ, రేపు ప్రాతః హరిదినము; అది దారిద్ర్యనాశకము” అని చెప్పెను।
Verse 45
संयतोऽहं भविष्यामि क्षम्यतां क्षम्यतामिति । तवाज्ञया मया कृच्छ्रं सन्ध्यावल्या तु कारितम् ॥ ४५ ॥
“ఇకపై నేను సంయమంతో ఉంటాను—క్షమించండి, క్షమించండి. మీ ఆజ్ఞచేత నేను సంధ్యావలీ చేత కృచ్ఛ్రవ్రతం (ప్రాయశ్చిత్తం) చేయించాను” అని చెప్పెను।
Verse 46
इयमेकादशी कार्या प्रबोधकरणी मया । अशेषपापबंधस्य छेदनी गतिदायिनी ॥ ४६ ॥
ఈ ఏకాదశీని నేను బోధించిన విధంగా ఆచరించాలి; ఇది ఆధ్యాత్మిక జాగరణ కలిగించి, సమస్త పాపబంధాన్ని ఛేదించి, పరమగతిని ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 47
त्रयाणामपि लोकानां महोत्सवविधायिनी । तस्माद्धविष्यं भोक्ष्येऽहं नियतो मत्तगामिनी ॥ ४७ ॥
మూడు లోకాలకూ మహోత్సవాన్ని విధించే ఆమె కనుక—నేను నియమబద్ధంగా కేవలం హవిష్యము (సరళ యజ్ఞాహారం) మాత్రమే భుజిస్తాను; ఆమె నా సంకల్పానుసారమే నడుస్తుంది।
Verse 48
मया सह विशालाक्षि त्वं चापि तमधोक्षजम् । आराधय हृषीकेशमुपवासपरायणा । येन यास्यसि निर्वाणं दाहप्रलयवर्जितम् ॥ ४८ ॥
ఓ విశాలాక్షీ! నాతో కలిసి నీవు కూడా ఉపవాసపరాయణగా ఆ అధోక్షజుడైన హృషీకేశుని ఆరాధించు; అలా చేస్తే దాహం, ప్రళయం లేని నిర్వాణాన్ని పొందుతావు।
Verse 49
मोहिन्युवाच । साधूक्तं हि त्वया राजन्पूजनं चक्रपाणिनः । जन्ममृत्युजराछेदि करिष्येऽहं तवाज्ञया ॥ ४९ ॥
మోహినీ పలికింది—ఓ రాజా! నీవు సద్భాషితమే చెప్పావు; చక్రపాణి భగవంతుని పూజనే శ్రేయస్కరం. నీ ఆజ్ఞతో జన్మ–మరణ–జరలను ఛేదించే ఆ పూజను నేను చేస్తాను।
Verse 50
प्रतिज्ञा या त्वया पूर्वं कृता मंदरमस्तके । करप्रदानसहिता भवता सुकृतांकिता ॥ ५० ॥
మందర శిఖరంపై నీవు ముందుగా చేసిన ప్రతిజ్ఞ—చేతి ఇచ్చి చేసిన వాగ్దానం—నీచేత పుణ్యరూప పవిత్ర సంకల్పంగా సరిగా స్థిరపరచబడింది।
Verse 51
तस्यास्तु समयः प्राप्तो दीयतां स हि मे त्वया । जन्मप्रभृति यत्पुण्यं त्वया यत्नेन संचितम् ॥ ५१ ॥
ఇప్పుడు ఆమెకు నియమిత సమయం వచ్చింది; కాబట్టి ఆమెను నాకు ఇవ్వు. జన్మనుంచి నీవు శ్రమతో కూడి కూడబెట్టిన పుణ్యమంతా కూడా నాకు సమర్పించు।
Verse 52
तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं न ददासि वरं यदि । रुक्मांगद उवाच । एहि चार्वंगि कर्त्तास्मि यत्ते मनसि वर्तते ॥ ५२ ॥
నీవు వరం ఇవ్వకపోతే అది అంతా త్వరగా నశిస్తుంది. రుక్మాంగదుడు అన్నాడు—రా, ఓ చార్వంగీ! నీ మనసులో ఉన్నదేదో, దానిని నేను చేస్తాను।
Verse 53
नादेयं विद्यते किंचित्तुभ्यं मे जीवितावधि । किं पुनर्ग्रामवित्तादि धरायुक्तं च भामिनि ॥ ५३ ॥
ఓ ప్రియమా, నా జీవితం అంతమవరకు కూడా నీకు ఇవ్వనిది నాదగ్గర ఏదీ లేదు. మరి గ్రామాలు, ధనం మొదలైనవి, భూమితో సహా—ఇవి ఎంత సులభంగా ఇవ్వదగినవో!
Verse 54
मोहिन्युवाच । नाथ कांत विभो राजन् जीवितेश रतिप्रिय । नोपोष्यं वामरं विष्णोर्भोक्तव्या यद्यहं प्रिया ॥ ५४ ॥
మోహినీ చెప్పింది—ఓ నాథా, ఓ ప్రియుడా, ఓ ప్రభావశాలి రాజా! నా జీవనాధిపతీ, ప్రేమరసప్రియుడా! విష్ణువు వామనరూపునకు ఉపవాసం చేయకు; నేను నీకు ప్రియమైతే భోజనం చేయి.
Verse 55
न च तेऽहं प्रिया राजन् सुहूर्तमपि कामये । त्वत्संयोगं विना भूता भविष्यामि वरं विना ॥ ५५ ॥
ఓ రాజా, నేను క్షణమాత్రమైనా నీ ప్రియురాలిగా ఉండాలని కోరను. నీతో సంయోగం లేకుండా నేను వరములేని, ఆశీర్వాదరహితంగా ఉండిపోతాను.
Verse 56
तस्मान्मां यदि वांछेथा भोक्तुं सत्यपरायण । तदा त्यजोपवासं हि भुज्यतां हरिवासरे ॥ ५६ ॥
కాబట్టి, ఓ సత్యనిష్ఠుడా, నన్ను నిజంగా భోజనం చేయించాలనుకుంటే ఉపవాసాన్ని విడిచి, హరి పవిత్ర దినమైన హరివాసరంలో భోజనం చేయి.
Verse 57
एष एव वरो देयो यो मया प्रार्थितः पुरा । न चेद्दास्यसि राजेंद्र भूत्वानृतवचाभवान् ॥ ५७ ॥
ఇదే ఆ వరం—నేను పూర్వం ప్రార్థించినది—తప్పక ఇవ్వాలి. నీవు ఇవ్వకపోతే, ఓ రాజేంద్రా, నీవు అసత్యవాక్యుడవు అవుతావు.
Verse 58
यास्यते नरके घोरे यावदाभूतसंप्लवम् । राजोवाच । मैवं त्वं वद कल्याणि नेदं त्वय्युपपद्यते ॥ ५८ ॥
అతడు మహాప్రళయం వరకు ఘోర నరకానికి పోతాడు. రాజు అన్నాడు—హే కల్యాణీ, ఇలా అనకు; ఇది నీకు తగదు.
Verse 59
विधेश्च तनया भूत्वा धर्मविघ्नं करोषि किम् । जन्मप्रभृत्यहं नैव भुक्तवान्हरिवासरे ॥ ५९ ॥
నీవు విధాత (బ్రహ్మ) కుమార్తె అయినప్పటికీ ధర్మానికి అడ్డంకి ఎందుకు కలిగిస్తున్నావు? జన్మనుంచి నేను హరివాసరంలో ఎప్పుడూ భోజనం చేయలేదు.
Verse 60
स चाद्याहं कथं भोक्ता संजातपलितः शुभे । यौवनातीतमर्त्यस्य क्षीणेंद्रियबलस्य च ॥ ६० ॥
ఇప్పుడు, హే శుభే, నేను ఎలా భోగించగలను? నా జుట్టు తెల్లబడింది; నేను యౌవనాన్ని దాటిన మానవుడను, ఇంద్రియబలం కూడా క్షీణించింది.
Verse 61
स्वर्णदीसेवनं युक्तमथवा हरिपूजनम् । न कृतं यन्मया बाल्ये यौवने न कृतं च यत् ॥ ६१ ॥
స్వర్ణదీ నదీ సేవ గానీ, లేదా శ్రీహరి పూజ గానీ చేయడం యుక్తం; కానీ బాల్యంలో నేను చేయనిది, యౌవనంలో కూడా చేయనిది—ఆ నిర్లక్ష్య ధర్మాలు ఇప్పుడు నన్ను బాధిస్తున్నాయి.
Verse 62
तदहं क्षीणवीर्योऽद्य कथं कुर्यां जुगुप्सितम् । प्रसीद चपलापांगि प्रसीद वरवर्णिनि ॥ ६२ ॥
కాబట్టి నేడు నా వీర్యం క్షీణించింది—నేను అటువంటి జుగుప్సిత కార్యాన్ని ఎలా చేయగలను? హే చపలాపాంగి, ప్రసన్నమవు; హే వరవర్ణిని, ప్రసన్నమవు.
Verse 63
मा कुरुष्व व्रते भंगं दाताहं राज्यसंपदाम् । अथवा नेच्छसि त्वं तत्करोम्यन्यत्सुलोचने ॥ ६३ ॥
వ్రతభంగం చేయకుము. రాజ్యసంపదను ప్రసాదించగల శక్తి నాకు ఉంది. లేదా నీకు అది ఇష్టం లేకపోతే, ఓ సులోచనే, నీకోసం మరొకటి చేస్తాను.
Verse 64
आरोपयित्वा शिबिकां विमानप्रतिमां शुभाम् । यत्रेच्छसि नयिष्यामि पादचारी कलत्रयुक् ॥ ६४ ॥
విమానంలాంటి శుభమైన శిబికపై నిన్ను కూర్చోబెట్టి, నేను—పాదచారిగా, భార్యతో కూడి—నీవు కోరిన చోటుకు తీసుకెళ్తాను.
Verse 65
यदि तच्चापि नेच्छेस्त्वं विमानं हि कृतं मया । तर्हि स्वर्णमयौ स्तंभौ कृत्वा विद्रुमभूषितौ ॥ ६५ ॥
నేను చేయించిన ఆ విమానాన్ని కూడా నీవు కోరనట్లయితే, పగడాలతో అలంకరించిన రెండు స్వర్ణస్తంభాలను చేయించు.
Verse 66
मुक्ताफलमयीं दोलां करिष्ये त्वत्कृते प्रिये । तत्र त्वां दोलयिष्यामि बहून्मासानहर्निशम् ॥ ६६ ॥
ప్రియే, నీకోసం ముత్యాలతో చేసిన ఊయల తయారు చేస్తాను; అందులో నిన్ను పగలు-రాత్రి అనేక నెలలు ఊగిస్తాను.
Verse 67
व्रतभंगं वरारोहे मा कुरुष्व मम प्रिये । वरं श्वपचमांसं हि श्वमांसं वा वरानने ॥ ६७ ॥
హే వరారోహే, నా ప్రియే—వ్రతభంగం చేయకుము. హే వరాననే, వ్రతభంగం చేయడంకన్నా శ్వపచ మాంసమో, కుక్క మాంసమో అయినా భరించడం మేలె.
Verse 68
आत्मनो वा नरैर्भुक्तं यैर्भुक्तं हरिवासरे । त्रैलोक्यघातिनः पापं मैथुने शशिनः क्षये ॥ ६८ ॥
హరివాసరము (ఏకాదశి) నాడు తానే భోజనం చేయుట గానీ, ఇతరులతో చేయించుట గానీ చేసినవానికి త్రిలోకఘాతకమైన పాపము కలుగుతుంది; అలాగే చంద్రక్షయ సమయంలో మైథునము మహాపాతకము.
Verse 69
नरस्य संचरेत्पापं भूतायां क्षौरकर्मणि । भोजने वासरे विष्णोस्तैले षष्ठ्यां व्यवस्थिते ॥ ६९ ॥
భూత తిథి ఉన్నప్పుడు క్షౌరకర్మ (గడ్డం/ముండనం) చేయుట వలన పాపము కలుగుతుంది; అలాగే విష్ణు వాసరమున భోజనం చేయుట వలన, షష్ఠి తిథిన నూనె పూయుట వలన కూడా పాపము కలుగుతుంది.
Verse 70
लवणे तु तृतीयायां सप्तम्यां पिशिते शुभे । आज्येषु पौर्णमास्यां वै सुरायां रविसंक्रमे ॥ ७० ॥
లవణము సేవించితే (దోషము/అశౌచము) మూడు దినములు లెక్క; శుభముగా మాంసము సేవించితే ఏడు దినములు; నెయ్యితో పౌర్ణమి వరకు; సురా (మద్యము) తో సూర్యసంక్రాంతి వరకు.
Verse 71
गोचारस्य प्रलोपे च कूटसाक्ष्यप्रदायके । निक्षेपहारके वापि कुमारीविघ्नकारके ॥ ७१ ॥
గోచోరుడు, కూటసాక్ష్యము ఇచ్చేవాడు, నిక్షేపము (అమానతు) దోచేవాడు, మరియు కుమారికి విఘ్నము కలిగించేవాడు—ఇవారికీ (ప్రాయశ్చిత్త) విధానం ఉంది.
Verse 72
विश्वस्तघातके चापि मृतवत्साप्रदोग्धरि । ददामीति द्विजाग्र्याय प्रतिश्रुत्य न दातरि ॥ ७२ ॥
నమ్మినవానిని ద్రోహించి హతమార్చేవాడు, మృతవత్స గోవును పాలు దోచేవాడు, మరియు శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణునికి ‘ఇస్తాను’ అని మాట ఇచ్చి ఇవ్వనివాడు—ఇవారికీ (పాపము/ప్రాయశ్చిత్తము) కలుగును.
Verse 73
मणिकूटे तुलाकूटे कन्यानृतगवानृते । यत्पातकं तदन्ने हि संस्थितं हरिवासरे ॥ ७३ ॥
మణుల్లో మోసం, తూకం‑కొలతల్లో కపటం, కన్యను మోసగించడం, గోవుల విషయమై అబద్ధం—ఇవన్నీ కలిగించే పాపం, హరి పవిత్ర దినమైన హరివాసరంలో అపవిత్ర అన్నంలోనే నిలిచి ఉంటుందని చెప్పబడింది।
Verse 74
तद्विद्वांश्चारुनयने कथं भोक्ष्यामि पातकम् । मोहिन्युवाच । एकभुक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ॥ ७४ ॥
అప్పుడు ఆ జ్ఞాని అన్నాడు—“ఓ సుందరనయనీ! ఇది నాకు తెలిసినా, ఈ పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం ఎలా?” మోహినీ చెప్పింది—“రోజుకు ఒక్కసారి భోజనం (ఏకభుక్తం), నక్తవ్రతం (రాత్రి భోజనం), అలాగే అడగకుండా లభించిన అన్నమే స్వీకరించడం।”
Verse 75
उपवासेन राजेंद्र द्वादशीं न हि लंघयेत् । गुर्विणीनां गृहस्थानां क्षीणानां रोगिणां तथा ॥ ७५ ॥
ఓ రాజేంద్రా! ఉపవాసంతో ద్వాదశీ దినాన్ని లంఘించకూడదు. ఈ నియమం గర్భిణులు, గృహస్థులు, క్షీణులు మరియు రోగులకూ అలాగే వర్తిస్తుంది।
Verse 76
शिशूनां वलिगात्राणां न युक्तं समुपोषणम् । यज्ञभोगोद्यतानां च संग्रामक्षितिसेविनाम् ॥ ७६ ॥
శిశువులకు, శరీరం బలహీనంగా క్షీణించినవారికి, యజ్ఞభోగంలో నిమగ్నులైనవారికి, అలాగే సంగ్రామంలో మరియు రాజ్యరక్షణ సేవలో ఉన్నవారికి కఠిన ఉపవాసం తగదు।
Verse 77
पतिव्रतानां राजेंद्र न युक्तं समुपोषणम् । एतन्मे गौतमः प्राह स्थिताया मंदराचले ॥ ७७ ॥
ఓ రాజేంద్రా! పతివ్రత స్త్రీలకు సంపూర్ణ ఉపవాసం తగదు. మందరాచలంలో నేను ఉన్నప్పుడు గౌతముడు నాకు ఇదే చెప్పాడు।
Verse 78
नाव्रतेन दिनं विष्णोर्नेयं मनुजसत्तम । ते गृहस्था द्विजा ज्ञेया येषामग्निपरिग्रहः ॥ ७८ ॥
హే మనుజశ్రేష్ఠా, విష్ణువుకు అంకితమైన వ్రతం లేకుండా ఒక్క రోజును కూడా గడపకూడదు. విధిగా అగ్ని స్థాపించి దానిని సంరక్షించే ద్విజ గృహస్థులే నిజమైన గృహస్థులు.
Verse 79
राजानस्ते तु विज्ञेया ये प्रजापालने स्थिताः । गुर्विणी ह्यष्टमासीया शिशवश्चाष्टवत्सराः ॥ ७९ ॥
ప్రజలను కాపాడటంలో స్థిరంగా ఉండేవారే నిజమైన ‘రాజులు’ అని తెలుసుకో. ముఖ్యంగా ఎనిమిదో నెల గర్భిణి స్త్రీని, అలాగే ఎనిమిదేళ్ల వరకు పిల్లలను రక్షించేవారు.
Verse 80
अतिलंघनिनः क्षीणा वलिगात्रास्तु वार्द्धकाः । ये विवाहादिमांगल्यकर्मव्यग्रा महोत्सवाः ॥ ८० ॥
మర్యాదలను అతిక్రమించేవారు క్షీణిస్తారు; వృద్ధుల శరీరాలు ముడతలతో గుర్తించబడతాయి. అయినా వారు వివాహాది మాంగల్యకర్మల్లో తలమునకలై మహోత్సవాల్లో నిమగ్నమై ఉంటారు.
Verse 81
निवृत्ताश्च प्रवृत्तेभ्यो यज्ञानां चोद्यता हि ते । त्रिविधेन पुराणेन भर्त्तुर्या स्त्री हिते रता ॥ ८१ ॥
లోకవ్యవహారాల నుండి విరమించి, యజ్ఞకర్మల నిర్వహణలో నిమగ్నమై ఉండే స్త్రీ—త్రివిధ పురాణోక్త నియమాచరణ ద్వారా భర్త హితంలోనే రమించే భార్యగా నిలుస్తుంది.
Verse 82
पतिव्रता तु सा ज्ञेया योनिसंरक्षणा तथा । किमन्यैर्बहुभिर्भूप वाक्यालापकृतैर्मया ॥ ८२ ॥
ఆమెనే నిజమైన పతివ్రత అని, అలాగే శీలాన్ని కాపాడుకునే స్త్రీ అని తెలుసుకో. ఓ రాజా, నేను మాటల అలంకారంగా మరెన్నో చెప్పడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం?
Verse 83
भोजने तु कृते प्रीतिरेकादश्यां त्वया मम । न प्रीतिर्यदि मे छित्वा शिरः स्वं हि प्रयच्छसि ॥ ८३ ॥
ఏకాదశీనాడు నీవు భోజనం చేస్తే నా ప్రసన్నత నీకు ఉండదు. నీవు నీ శిరస్సును కోసి నాకు అర్పించినా కూడా నేను సంతోషించను.
Verse 84
न करिष्यसि चेद्राजन् भोजनं हरिवासरे । तदा ह्यसत्यवचसो देहं न स्पर्शयामि ते ॥ ८४ ॥
ఓ రాజా, హరివాసరంలో నీవు భోజనాన్ని వదలకపోతే నీ మాట అసత్యమవుతుంది; అందువల్ల నేను నీ దేహాన్ని స్పర్శించను.
Verse 85
वर्णानामाश्रमाणां हि सत्यं राजेंद्र पूज्यते । विशेषाद्भूमिपालानां त्वद्विधानां महीपते ॥ ८५ ॥
ఓ రాజేంద్రా, అన్ని వర్ణాశ్రమాలలో సత్యం పూజ్యమైంది. ప్రత్యేకంగా భూమిని రక్షించే పాలకులలో—నీ వంటి రాజులలో—సత్యం అత్యంత గౌరవింపబడుతుంది, ఓ మహీపతే.
Verse 86
सत्येन सूर्यस्तपति शशी सत्येनराजते । सत्ये स्थिता क्षितिर्भूप सत्यं धारयते जगत् ॥ ८६ ॥
సత్యం వల్ల సూర్యుడు తపిస్తాడు, సత్యం వల్ల చంద్రుడు ప్రకాశిస్తాడు. ఓ భూపా, భూమి సత్యంలో స్థితమై ఉంది; సత్యమే జగత్తును ధరిస్తుంది.
Verse 87
सत्येन वायुर्वहति सत्येन ज्वलते शिखी । सत्या धारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ८७ ॥
సత్యం వల్ల వాయువు వీచుతుంది, సత్యం వల్ల అగ్ని మండుతుంది. స్థావర-జంగమములైన ఈ సమస్త జగత్తు సత్యాన్నే ఆధారంగా కలిగి ఉంది.
Verse 88
न सत्याच्चालते सिंधुर्न विंध्यो वर्द्धते नृप । न गर्भं युवती धत्ते वेलातीतं कदाचन ॥ ८८ ॥
హే రాజా! సత్యబలమువల్ల సముద్రం తన హద్దులు దాటదు; వింధ్య పర్వతం మరల పెరగదు; యువతీ కూడా తగిన కాలాన్ని మించి ఎప్పుడూ గర్భం ధరించదు।
Verse 89
सत्ये स्थिता हि तरवः फलपुष्पप्रदर्शिनः । दिव्यादिसाधनं नॄणां सत्याधारं महीपते ॥ ८९ ॥
హే మహీపతే! వృక్షాలు సత్యంలో స్థిరమై ఫలపుష్పాలను ప్రదర్శిస్తాయి; అలాగే మనుష్యులకు దివ్యసాధనములు మొదలైన వాటికి ఆధారం సత్యమే।
Verse 90
अश्वमेधसहस्रेभ्यः सत्यमेव विशिष्यते । मदिरापानतुल्येन कर्मणा लिप्यसेऽनृतात् ॥ ९० ॥
వెయ్యి అశ్వమేధ యజ్ఞాలకన్నా సత్యమే శ్రేష్ఠం. అసత్యం వల్ల మద్యం సేవించినట్లైన పాపకర్మతో మనిషి కలుషితుడవుతాడు।
Verse 91
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे रुक्मांगदसँलापो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణ ఉత్తరభాగంలో ‘రుక్మాంగద సంలాపము’ అనే ఇరవైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
It is presented as the day that ‘awakens Hari’ from divine sleep, destroys grave sins (including deliberate transgressions), and opens the liberating path through worship of Viṣṇu (Cakrin/Hṛṣīkeśa/Adhokṣaja) with fasting and disciplined offerings.
Observe a full fast on Ekādaśī; adopt early rising, one-meal and haviṣya discipline in Kārtika; do not let Dvādaśī pass while still fasting (pāraṇa timing); and recognize exemptions/modified observance for infants, the weak/emaciated, the sick, pregnant women, and those engaged in protection and warfare.
It acknowledges kingship’s classical triad—charity, protection, and warfare—yet insists the king’s legitimacy rests on vow-integrity and truthfulness. The public proclamation and threat of punishment show that the ruler’s personal vrata becomes civic dharma, safeguarding collective religious order.
Truth is depicted as the metaphysical support of cosmic regularity and social stability—governing the sun, moon, elements, earth, oceans, and moral order—making falsehood spiritually contaminating and vow-breaking intolerable for a king devoted to dharma.