Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’

Verse 1

नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥

నారదుడు పలికెను—ఓ మహాభాగ్యవంతుడా! త్రితాప చికిత్సను నేను విన్నాను; అయినా నా మనస్సు భ్రాంతిలో ఉంది, సులభంగా స్థైర్యాన్ని పొందడం లేదు।

Verse 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥

హే బ్రహ్మన్! దుర్జనుల క్రూరాచరణమును, తన ఆత్మగౌరవానికి కలిగే అవమానమును మనుష్యులు ఎలా సహించగలరు? హే మానదా, అది నాకు చెప్పుము।

Verse 3

सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥

సూతుడు పలికెను—నారదుడు చెప్పిన మాటలను విని, బ్రహ్మపుత్రుడు సనందనుడు ఆనందంతో నిండిపోయి, భరతుని ఆదర్శచర్యలను స్మరించుచు అప్పుడు పలికెను।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥

సనందనుడు పలికెను—ఇక్కడ నేను నీకు ఒక ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని చెప్పుదును; దానిని విన్నచో నీ భ్రమిత మనస్సు బలంగా తన యథాస్థానాన్ని పొందును।

Verse 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥

హే మునిశ్రేష్ఠా! పూర్వకాలంలో ఋషభుని కుమారుడైన భరతుడు అనే ఒక రాజు ఉండెను; అతని నామమునే ఈ దేశము ‘భారతఖండము’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను।

Verse 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥

ఆ రాజు తండ్రి-తాతల పరంపర ప్రకారం రాజ్యాన్ని పొందిన తరువాత ధర్మమార్గమున పాలించెను; తండ్రివలె ప్రజలను సంతోషపరచుచు పరిరక్షించెను।

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥

అతడు నానావిధ యజ్ఞములచే భగవంతుడైన అధోక్షజుని ఆరాధించాడు. ఆయనే సమస్త దేవతల ఆత్మస్వరూపుడని ధ్యానిస్తూ, విభిన్న కర్మలలోనూ అతని మనస్సు ఆయనలోనే నిలిచింది॥

Verse 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥

ఆపై కుమారులను కనిన తరువాత అతడు విషయభోగాల పట్ల విరక్తుడయ్యాడు. రాజ్యాన్ని విడిచి, ఆ విద్వాంసుడు పులస్త్యుని కుమారుని ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు॥

Verse 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥

శాలగ్రామం మహాక్షేత్రం, మోక్షార్థులు సేవించే పవిత్ర స్థలం. ఓ మునీ, అక్కడ అతడు నిజమైన తపస్విగా మారి శ్రీ విష్ణువును ఆరాధించాడు॥

Verse 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥

ఓ నారదా, భక్తిభావంతో లభించినదానితోనే అతడు పూజను నిర్వహించాడు. ప్రతిదినం ఉదయమే నిర్మల జలంలో స్నానం చేసి, నిత్యకర్మలను ఆచరించేవాడు॥

Verse 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥

భక్తితో సూర్యదేవుని ఎదుట నిలిచి పరబ్రహ్మ యొక్క అవినాశి అక్షరాన్ని జపిస్తూ స్తుతించాలి. ఆపై ఆశ్రమానికి వచ్చి జగత్పతి వాసుదేవుని ఆరాధించాలి॥

Verse 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥

తానే సమకూర్చుకున్న సమిధలు, కుశ, మట్టి మొదలైన ద్రవ్యాలతో, అలాగే ఫలాలు, పుష్పాలు, పత్రాలు మరియు తులసితో కూడిన స్వచ్ఛ జలంతో, విధివిధానంగా భగవంతుని పూజ చేయవలెను।

Verse 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥

అతడు నియమశీలుడై శుద్ధుడై పూజ చేస్తూ, భక్తి విస్తారంతో నిండిపోయెను; ఒకసారి ఆ మహాభాగుడు ప్రాతఃస్నానం చేసి మనస్సు సమాహితంగా కూర్చుండెను।

Verse 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥

చక్రనదిలో ఆమె నీటిలో మునిగి జపం చేస్తూ మూడు ముహూర్తాలు నిలిచెను; ఆపై దాహంతో బాధపడుతూ నీరు త్రాగుటకు ఆ తీరానికి వచ్చెను।

Verse 15

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥

హే బ్రాహ్మణా! ప్రసవ సమీపంలో ఉన్న ఒక జింక అడవిలోనుండి బయటకు వచ్చింది; ఆపై అక్కడే, ఆమె త్రాగి దాదాపు తగ్గిన నీటి వద్ద, ఆమె ప్రసవించింది।

Verse 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥

సింహ గర్జన అత్యంత భయంకరంగా, సమస్త ప్రాణులకు భయాన్ని కలిగించెను; ఆ సింహనాదం విని ఆమె ఉలిక్కిపడి ఎగిరి నదీ తీరంలోని దిగువ ఒడ్డుకు చేరింది।

Verse 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥

ఆమె అకస్మాత్తుగా ఎక్కినందువల్ల ఆమె గర్భము నదిలో పడిపోయెను. ప్రవాహ వేగముచే కొట్టుకుపోయి, తరంగమాలలలో మునిగిపోయెను।

Verse 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥

భరతుడు గర్భమునుండి పడిన ఆ మృగపోతకమును ఎత్తుకొనెను. గర్భప్రచ్యుతి దుఃఖముచే, ఘోర ఆర్తనాదముచే అతడు వ్యథితుడయ్యెను।

Verse 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥

హే మునీంద్రా! ఆ హరిణి కూలి పడిపోయి మరణించెను. ఆ మృత హరిణిని చూచి, తపస్విగా ఉన్న రాజు దుఃఖాక్రాంతుడయ్యెను।

Verse 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥

మృగపోతకమును తీసుకొని అతడు తన ఆశ్రమమునకు వచ్చెను. ఆ రాజు ప్రతిదినము ఆ మృగపోతకమును శ్రద్ధగా పోషించెను।

Verse 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥

హే మునే! పోషణ పొందుతూ నిరంతరం పెంపొందింపబడినవాడై అది పెరిగెను. ఆశ్రమ సరిహద్దులవరకు తిరుగుతూ, దట్టమైన పొదల్లో గడ్డిని మేయుచుండెను।

Verse 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥

అతడు దూరంగా వెళ్లి, పులి భయంతో మళ్లీ తిరిగి వచ్చెను. ఉదయాన్నే బయలుదేరి ఎంతో దూరం వెళ్లినా, సాయంకాలానికి మళ్లీ ఆశ్రమానికే వచ్చెను॥२२॥

Verse 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥

మళ్లీ భరతుని ఆశ్రమంలో—గుడిసెల మధ్య—అతని మనస్సు ఆ మృగంపైనే తిరుగుతూ ఉండెను; అది కొన్నిసార్లు దూరంగా, కొన్నిసార్లు దగ్గరగా సంచరించెను॥২৩॥

Verse 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥

ఓ మునీ, అక్కడ అతని మనస్సు బాగా ఆసక్తమైంది; కానీ అచ్యుతుడైన ప్రభువుపై అంతటి ఆసక్తి కలగలేదు. రాజ్యాన్ని, కుమారుని విడిచి, మిగిలిన బంధువులనూ త్యజించినా, అక్షయుడైన పరమేశ్వరునిపై సమాన భక్తి స్థిరపడలేదు॥२४॥

Verse 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥

ఆ హరిణపోతుపై అతడు గట్టిగా మమకారం పెంచుకొని ఇలా అనుకొనెను—“తోడేళ్లు తినివేశాయా? పులులు పట్టుకున్నాయా? లేక సింహం పడగొట్టిందా?”॥२५॥

Verse 26

चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥

అతడు చాలాసేపు బయటికి రాకపోవడంతో ఆమె మనస్సులో—“అతనికి ఏదైనా జరిగిందా?” అనే భావన కలిగెను. ఆ మృగం ప్రేమానందంతో ప్రకాశించే ముఖంతో ఆమె పక్కనే నిలిచెను॥२६॥

Verse 27

समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥

అతని సమాధి భంగమైంది; ‘నాది’ అనే మమకారంతో మనస్సు ఆకర్షితమైంది. కాలం సాగిపోతుండగా ఆ భూపతి రాజు కూడా యథాకాలం కాలాధీనుడై అంతం పొందెను।

Verse 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥

తండ్రి తన కుమారుని స్నేహంతో చూచినట్లే, అతడు ఆ మృగశావకాన్ని చూచెను. ఆ క్షణంలో అతనికి జింక మాత్రమే కనబడింది; ప్రాణాలు విడిచే వేళ కూడా మనస్సు దానిలోనే నిలిచెను।

Verse 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

ఓ మునీ, అటువంటి భావనలో పడినందున అతడు జింకగా మారెను. ఓ ద్విజోత్తమా, పూర్వజన్మస్మరణ ఉండటంతో సంసారబంధం పట్ల అతడు వ్యాకులుడయ్యెను।

Verse 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥

అతడు మరల తల్లిని విడిచి శాలగ్రామానికి వెళ్లెను. అక్కడ ఎండిన గడ్డి, ఆకులతో తన ఆహారాన్ని సిద్ధం చేసుకొని జీవనాన్ని సాగించెను।

Verse 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥

మృగత్వానికి కారణమైన కర్మకు అతడు ప్రాయశ్చిత్తం పొందెను. అక్కడ ఆ దేహాన్ని విడిచి, పూర్వజన్మస్మరణ కలిగిన ద్విజుడిగా మళ్లీ జన్మించెను।

Verse 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥

అతడు సదాచారులైన, శుద్ధ యజ్ఞకర్తలైన వారి శ్రేష్ఠ వంశంలో జన్మించి, సమస్త విజ్ఞానసంపన్నుడై, సమస్త శాస్త్రార్థతత్త్వాన్ని యథార్థంగా తెలిసినవాడు।

Verse 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥

అప్పుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు తన ఆత్మను ప్రకృతికి అతీతంగా దర్శించాడు; ఓ మహామునీ, ఆత్మలో పొందిన జ్ఞానంతో ద్వేషాది క్లేశాలు తొలగిపోయాయి।

Verse 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥

ఆ మహామతి సమస్త భూతాలను అభేదంగా దర్శించాడు; అయినా ఉపనయన సంస్కారం జరిగినప్పటికీ గురువు ఉపదేశించిన శ్రుతిని అధ్యయనం చేయలేదు।

Verse 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥

అతడు విధిత కర్మాల వైపు చూడలేదు, శాస్త్రాలను కూడా స్వీకరించలేదు; ఎన్నిసార్లు చెప్పినా కొద్దిపాటి జడమైన, అర్థరహిత మాటలే పలికేవాడు।

Verse 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥

అతని మాటలూ సంస్కారగుణం లేనివి, గ్రామ్యమైన పలుకులతో కలిసినవిగా ఉండేవి; ఓ మునీ, అతని రూపం కూడా అస్తవ్యస్తంగా ఉండి, మలిన వస్త్రాలు ధరించేవాడు।

Verse 37

क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥

పళ్ల మధ్య మలినం చేరి అశుచిగా కనిపిస్తే పట్టణవాసులందరూ అతన్ని అవమానిస్తారు; ఎందుకంటే అటువంటి అపమానం వల్ల యోగసిద్ధి, ఐశ్వర్యం గొప్పగా క్షీణిస్తాయి।

Verse 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥

ప్రజలు అవమానించినా యోగి యోగసిద్ధిని పొందుతాడు. కాబట్టి యోగి సజ్జనుల ధర్మాన్ని దూషించకుండా ఆచరించాలి.

Verse 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥

ప్రజలు అతన్ని తక్కువగా చూసి సాంగత్యాన్ని కూడా దూరం పెట్టినా, మహామతి హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ) పలికిన ఉపదేశాన్ని ఇలా మననం చేయాలి.

Verse 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥

అతడు జనుల ముందు తనను జడుడిగా, ఉన్మత్తుడిగా చూపించాడు; మరియు అతడు రూక్షాహారం—ఉడికించిన ధాన్యపు ఉండలు, కూరలు, అడవి పండ్లు, చిందర కణాలు—తింటూ జీవించాడు.

Verse 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥

మనిషి ఏ ధనాన్ని సంపాదించినా అది కాలజనితం; అది నిశ్చయంగా అనేకుల చేత భోగించబడుతుంది. తండ్రి పరలోకగతుడైన తరువాత అదే ధనం అన్నదమ్ములు, బంధువులు, ఇతర సన్నిహితుల చేత వినియోగించబడుతుంది.

Verse 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥

పొలపు పని మొదలైన కఠిన శ్రమలకు నెట్టబడినవాడు, రూక్షమైన నీచ ఆహారంతో పోషింపబడి; అవయవాలు ఎండిపోయి క్షీణించి, పనిలో జడుడై మందగతిగా మారెను।

Verse 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥

అతడు అందరికీ ఉపకారకుడైన సేవకుడయ్యెను; జీతంగా కేవలం ఆహారమే పొందెను. అయినా అతడు సంస్కారరహితుడిగానే ఉండి, బ్రాహ్మణ స్వభావమున్నవాడై కూడా అనుచితంగా ప్రవర్తించెను।

Verse 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥

హే ద్విజా! సౌవీర రాజ్యపు క్షత్తా అతనిని బలవంతపు పనికి (విష్టి) యోగ్యుడని భావించెను. రాజు పల్లకీపై కూర్చొని ప్రయాణానికి బయలుదేరుటకు నిశ్చయించెను।

Verse 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥

ఇక్షుమతీ నది తీరంలో కపిల ఋషి యొక్క ఉత్తమ ఆశ్రమం ఉండెను. (అతడు ఇలా ఆలోచించెను:) ‘దుఃఖప్రాయమైన ఈ సంసారంలో మనుష్యులకు నిజమైన శ్రేయస్సు ఏమిటి?’

Verse 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥

మోక్షధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన కపిలనామ మహామునిని ప్రశ్నించాలనే కోరికతో, క్షత్తా ఆజ్ఞచేత ప్రేరితుడై అతడు ఆ పల్లకీని మోసెను।

Verse 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥

విష్టి అనే అశుభ ప్రభావంతో పట్టుబడిన మనుష్యుల మధ్య, ఇతరుల మధ్య కూడా, మధ్యలో నిలిచిన ఆ ముని సైతం, ఓ బ్రాహ్మణా, విష్టిచే గ్రహింపబడ్డాడు—సర్వజ్ఞానానికి ఏకైక పాత్రుడు.

Verse 48

जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥

పూర్వజన్మస్మరణ కలవాడు అయిన అతడు, పాపక్షయం కావాలనే కోరికతో ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆపై జడుడిలా నడుచుకుంటూ అక్కడే ఉండి, యుగమాత్రం చూసినట్లుగా మాత్రమే నిలిచిపోయాడు.

Verse 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥

బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడు అతడు ఆలోచనలో ఉండగా, మిగిలినవారు త్వరగా ముందుకు వెళ్లారు. అప్పుడు రాజు పల్లకీ అసమానంగా కదలడాన్ని చూసి గమనించాడు.

Verse 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥

అతడు, “ఇది ఏమిటి? ఓ పల్లకీ మోసేవారూ, సమంగా నడవండి” అన్నాడు. మళ్లీ అలాగే పల్లకీ అసమానంగా కావడం చూసి అతడు నవ్వాడు.

Verse 51

नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥

రాజు, “ఇది ఏమిటి? మీరు వేరే విధంగా, తప్పుగా నడుస్తున్నారు” అన్నాడు. భూపతి మాటలను ఇలా ఎన్నిసార్లు విన్న పల్లకీ మోసేవారు, “ఇతడు నడుస్తున్నాడు” అని చెప్పి, తొందరపడకుండా ముందుకు సాగారు.

Verse 52

राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥

రాజు పలికెను—దారి స్వల్పమే అయినా నా శిబికను మోసి నీవు అలసిపోయావా? శ్రమను భరించలేవా? నీవు బలవంతుడివి కాదా? నిన్ను చూచినప్పుడు అలా అనిపించదు।

Verse 53

ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను—నేను మద్యపానికుడు కాదు, మీ శిబికను మోసేవాడను కూడా కాదు. నేను అలసలేదు, నాకు శ్రమాభాసం లేదు, ఓ మహారాజా. మోసేవాడు మరొకడే।

Verse 54

राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥

రాజు పలికెను—ఇప్పటికీ ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తోంది; శిబిక నీ మీద భారంగానే ఉంది. దేహధారులకు భారాన్ని మోసినప్పుడు శ్రమയും భారభావమూ తప్పక కలుగుతాయి।

Verse 55

ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను—ఓ భూపా! మీరు ప్రత్యక్షంగా చూసినదే చెప్పండి. ‘బలవంతుడు’ ‘బలహీనుడు’ అనే విశేషణాలు తరువాత, గౌణ భేదంగా చెప్పవలసినవి।

Verse 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥

‘శిబికను నీవే మోసావు’ అనే భావన ఇప్పటికీ నీలో స్థిరంగా ఉంది; కానీ అది అసత్యం. ఈ విషయంలో నా మాట వినుము।

Verse 57

भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥

భూమిపై పాదయుగము నిలిచియున్నది; ఆ రెండు పాదాలపై జంఘలు స్థితమైయున్నవి. జంఘద్వయంపై ఊరువులు నిలిచి, వాటికి ఆధారము ఉదరము (ధడ) యే.

Verse 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥

వక్షస్థలం, బాహువులు, స్కంధములు—ఇవి ఉదరంపై స్థితమైయున్నవి. ఈ శిబిక స్కంధాలపై ఆధారపడింది; అయితే ఇక్కడ ‘నేను’ అనే దానికి ఆధారం ఏమిటి, నిజంగా మోసబడేది ఎవరు?

Verse 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥

శిబికలో ఉన్న ఈ దేహాన్ని ‘నీవు’ అని గుర్తిస్తే, అక్కడ కూడా ‘నీవు అక్కడ, నేను ఇక్కడ’ అని చెప్పవచ్చు; కాని నిజమైన విషయం వేరే విధంగా ఉంది.

Verse 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥

ఓ రాజా! నేను, నీవు, ఇతరులూ—చెట్లు వంటి స్థావరజీవులూ సహా—ఈ సమస్త భూతసమూహం గుణప్రవాహంలో పడిపోయి మార్పు వైపు సాగిపోతుంది.

Verse 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥

ఓ భూపతీ! సత్త్వాది గుణములు కూడా కర్మవశమైయున్నవి. అవిద్య వల్ల కర్మ సంచితమై, అదే కర్మ సమస్త జంతువులలో నిరపవాదంగా పనిచేస్తుంది.

Verse 62

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥

ఆత్మ శుద్ధమైనది, అక్షయమైనది, శాంతమైనది; నిర్గుణమై ప్రకృతికి అతీతమైనది. సమస్త జీవుల్లో ఉన్న ఆ ఏకాత్మకు వృద్ధి లేదు, క్షయమూ లేదు.

Verse 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥

ఓ రాజా! అతనికి వృద్ధి లేదు, క్షయమూ లేదు; అయినా నీవు బాలిషుడివి. ఏ యుక్తితో నీవు ఇలా పలికితివి?

Verse 64

भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥

ఈ శిబిక భూమిపై—పాదాలు, కాళ్లు, నడుము, తొడలు, ఉదరం మొదలైన వాటిపై—ఆధారపడినంతవరకు అనేకుల ఆధారం ఉంటుంది; కానీ అది నీ భుజంపై ఉంచబడినప్పుడు సమస్త భారమూ నీవే మోస్తావు.

Verse 65

तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥

ఓ భూపా! అలాగే ఈ శిబికను మోసే కార్యమూ కేవలం ఇతర జీవులదే. పర్వతాలు, వృక్షాలు, గృహాల నుండి పుట్టినదైనా, అది కూడా భూమి నుంచే ఉద్భవించింది.

Verse 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥

ఓ నృపా! మనిషిలో వేరుపాటు భావం ప్రాకృత కరణాల వల్ల ఎలా పుడుతుందో, అలాగే ‘అతి మహా భారము’ అన్నదీ భావన మాత్రమే. చెప్పు, ఓ రాజా, నీ ఏ భారాన్ని నేను మోయాలి?

Verse 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥

ఏ ద్రవ్యంతో ఈ శిబిక నిర్మితమైందో, అదే ద్రవ్యంతో సమస్త జీవసమూహమూ ఏర్పడింది. మీ ఉపదేశం వల్ల సమత్వదర్శనంతో ఈ సమస్త జగత్తుపై నా బోధ బలపడింది.

Verse 68

सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥

సనందనుడు అన్నాడు: ఇలా చెప్పి ఆ బ్రాహ్మణుడు మౌనమై శిబికను మోస్తూనే ఉన్నాడు. రాజు కూడా త్వరగా నేలపై దిగిపోయి పరుగెత్తి అతని పాదాలను పట్టుకున్నాడు.

Verse 69

राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥

రాజు అన్నాడు: ఓహో! ఓహో! శిబికను దించి, నాపై కరుణ చూపు, ఓ ద్విజా. చెప్పు—ఇక్కడ ఈ దయనీయ వేషంతో నిలిచిన నీవెవరు?

Verse 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥

ఓ విద్వాన్, మీరు ఎవరు, భవానీ సంతానం ఎవరు, మీ రాకకు కారణం ఏమిటి—అన్నిటినీ నాకు చెప్పండి; ఎందుకంటే నేను మీ మాటలు వినేందుకు ఆతురుడను.

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు: విను. ఓ రాజా, ‘నేను ఎవరు’ అని అలా చెప్పడం సాధ్యం కాదు. ఎక్కడైనా రాకపోకలు ఏదో ప్రయోజన కారణంగానే జరుగుతాయి.

Verse 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥

సుఖదుఃఖాల అనుభవమే దేహాది స్థితుల ఏర్పాటుకు కారణం. ధర్మాధర్మాల నుంచి పుట్టిన ఫలాలను అనుభవించుటకై జీవుడు దేహాది స్థితులను పొందుతాడు॥७२॥

Verse 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥

ఓ భూపాలా! ప్రతి జీవికి, ప్రతి స్థితిలో, ధర్మాధర్మాలే కారణం. అట్లయితే వేరే ‘కారణం’ ఎక్కడి నుంచి అడగాలి?॥७३॥

Verse 74

राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥

రాజు పలికెను—ధర్మాధర్మాలే నిస్సందేహంగా సమస్త కర్మములకూ వాటి ఫలములకూ కారణం; భోగార్థమే జీవుడు ఒక దేహం నుండి మరొక దేహానికి చేరుతాడు॥७४॥

Verse 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

మీరు పలికిన ‘నేను ఎవరు?’ అనే ఆత్మవిచారం నిజంగా చెప్పలేనిది, పూర్తిగా వినలేనిది; అయినా దానిని అనుసరించాలనే నా తపన ఉద్భవించింది॥७५॥

Verse 76

योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥

ఓ బ్రాహ్మణా! ‘ఎవడు ఉన్నాడు’ ‘ఎవడు నేను’ అనే తత్త్వం మాటల్లో చెప్పలేం. ఓ ద్విజులారా! ఆత్మకే ‘నేను’ అనే పదప్రయోగం దోషం కాదు॥७६॥

Verse 77

ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను— ‘నేనే శబ్దము’ అని చెప్పుట దోషకరం; ఆత్మ విషయంలో అలా కాదు. అనాత్మలో ఆత్మజ్ఞానాన్ని ఆపాదించుట దోషము; ‘శబ్ద’ము శ్రుతిలో గుర్తింపబడిన లక్షణ-సంజ్ఞ మాత్రమే.

Verse 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥

ఓ నృపా! జిహ్వ ‘నేను పలుకుతాను’ అని అంటుంది; దంతాలు, పెదవులు, తాలువు కూడా సహకరిస్తాయి. అయినా ‘నేను’ అనే భావం జిహ్వ ద్వారానే వ్యక్తమవుతుంది; ఇవన్నీ వాక్కు ఉత్పత్తికి సహాయక కారణాలే.

Verse 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥

ఆమె కారణాల ఆధారంగా ఎందుకు పలుకాలి? వాక్కే స్వయంగా ‘నేనే వాక్కు’ అని ప్రకటిస్తుంది. అయినా ‘నేనే వాక్కు’ అని ఈ విధంగా చెప్పుట యుక్తం కాదు.

Verse 80

पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥

ఓ రాజా! శిరస్సు, చేతులు మొదలైన లక్షణాలున్న ఈ దేహపిండము పురుషుడు (ఆత్మ) నుండి వేరుగా ఉంది; అప్పుడు ‘నేను’ అనే సంజ్ఞను దీనిపై ఎక్కడ సముచితంగా పెట్టగలను?

Verse 81

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥

ఓ పార్థివసత్తమా! నన్ను మించినవాడు ఎవడైనా ఉంటే, ఇతరులు అలా చెప్పవచ్చు; కానీ ‘నేను ఈ దేహం కాదు’ అనే మాటను మరొకరు చెప్పుట సముచితం కాదు.

Verse 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥

సర్వ దేహములలో ఒకే పురుషుడు (ఆత్మ) నివసించుచున్నాడని బోధ కలిగినప్పుడు, “నీవెవరు? నేనెవరు?” అనే మాట వ్యర్థమగును।

Verse 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥

నీవు రాజువు, ఇది శిబిక (పాలకి), మేము దానిని మోసే వారు—ముందుగా నడిచేవారు; అయినా నీ ‘రాజత్వం’ నిజసత్త్వం కాదు, అందుచేత పరమార్థంగా నీవు రాజువు అనబడవు।

Verse 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥

వృక్షమునుండి దారు, ఆ దారునుండి ఈ శిబిక (పాలకి) తయారై, దానిపై నీవు ఆసీనుడవు; ఓ నృపా, ఇప్పుడు దానికి ‘వృక్ష’ అనే పేరు ఎక్కడ, ‘దారు’ అనే పేరు ఎక్కడ?

Verse 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥

ఓ మహారాజా, నీవు వృక్షంపై ఎక్కి ఉన్నప్పుడు ప్రజలు నిన్ను సంబోధించరు; నీవు శిబికలో కూర్చున్నప్పుడు కూడా నిన్ను నేలపై ఉన్నవాడిగా ఎవరూ పలకరు।

Verse 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥

ఈ శిబిక (పాలకి) కేవలం దారుముక్కల సమూహమే, ‘శిబిక’ అనే పేరుకోసం అమర్చబడినది; ఓ నృపశ్రేష్ఠా, దీనిని పరిశీలించుము—వివేకాన్ని కలిగించి బోధను, ఆనందాన్ని ప్రసాదించును।

Verse 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥

అదేవిధంగా ఛత్రం దాని శలాకల నుండి వేరుగా ఉందన్న భావాన్ని జాగ్రత్తగా విచారించాలి. “ఛత్రం ఎక్కడి నుండి పుట్టింది?”—ఈ న్యాయం నీకూ నాకూ సమానంగా వర్తిస్తుంది।

Verse 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥

పురుషుడు-స్త్రీ, ఆవు-మేక-గుర్రం, ఏనుగు-పక్షి-చెట్టు—ఇవి లోకంలో పెట్టిన పేర్లు దేహాలకు సంబంధించినవే; ఇవి కర్మహేతువుల వల్ల ఏర్పడినవని తెలుసుకోవాలి।

Verse 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥

ఆత్మ నిజంగా దేవుడూ కాదు, మనిషీ కాదు, జంతువూ కాదు, చెట్టూ కాదు. ఓ రాజా, ఇవి కేవలం శరీరాకృతి భేదాలు; కర్మయోనిలోనుంచి పుట్టినవే.

Verse 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥

లోకంలో ‘రాజు’ అని వాస్తవ వస్తువులా భావించేది, అలాగే ‘రాజు-భటులు’ అనే సమూహరూపంగా ఉన్నదని అనుకునేది, ఇంకా ఇలానే ‘పాలకుడు’ అని భావించేదంతా—పరమసత్యం కాదు; అది కల్పనామయం.

Verse 91

यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥

కానీ కాలాంతరంలో ‘నశించింది’ అని పిలవబడేది—పరిణామం మొదలైన వాటి వల్ల ఉద్భవించినది—ఓ రాజా, ఆ వస్తువు నిజంగా ఏమిటి?

Verse 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥

నీవు సమస్త శోకాల రాజువు; తండ్రికి కుమారుడు, శత్రువుకు శత్రువు. భార్యకు భర్త, కుమారునికి తండ్రివి. ఓ భూపా, నీవు నిజంగా ఎవరు? నేను నీకు చెబుతాను.

Verse 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥

నీ ఈ తల ఏమిటి? నిజంగా నీ ‘తల’ ఏమిటి—అలాగే నీ ఉదరం ఏమిటి? ఈ పాదాలు మొదలైన అవయవాలు ఏమిటి? ఓ మహీపతే, నీకు నిజంగా ‘నీది’ ఏముంది?

Verse 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥

శరీరంలోని సమస్త అవయవాలు మరియు వాటి అంశాల నుండి నీవు వేరుగా, ప్రత్యేకంగా నిలిచివున్నావు. కనుక ఓ పార్ధివా, ‘నేను ఎవరు?’ అనే విచారణలో నిపుణుడై లోతుగా ధ్యానించు.

Verse 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥

తత్త్వం ఈ విధంగా స్థిరపడినప్పుడు, ఓ నృపతే, ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావాన్ని ఎలా నిలుపగలం? అది వేరే వ్యక్తిగత ప్రయత్నంతో తయారుచేసి నిలబెట్టాల్సినదన్నట్లు ఎలా?