Adhyaya 77: Sanjna’s Withdrawal from Surya: The Birth of Yama and Yamuna, and the Emergence of Chhaya

Verse 1

षट्सप्ततितमः सप्तसप्ततितमोऽध्यायः- ७७ मārkaṇḍeya uvāca मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥

మార్కండేయుడు అన్నాడు—ఓ మహాభాగుడా! విశ్వకర్ముని కుమార్తె ‘సంజ్ఞా’ అనే ఆమె మార్తాండుడు (సూర్యుడు) యొక్క భార్య అయింది. ఆమె ద్వారా భాను (సూర్యుడు) సంతానాన్ని కనెను.

Verse 2

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः ॥

ఆ మనువు ప్రసిద్ధ కీర్తిగలవాడు, నానావిధ విద్యలలో పరతీరాన్ని చేరినవాడు. వివస్వాన్ కుమారుడైనందున అతడు ‘వైవస్వత’ అని పిలువబడెను.

Verse 3

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥

సంజ్ఞా, రవి (సూర్యుడు) చూపు పడగానే కళ్లను మూసుకుంది; అందువల్ల అర్కుడు (సూర్యుడు) కోపించి సంజ్ఞను కఠిన వచనాలతో పలికెను.

Verse 4

मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥

నీవు నన్ను చూసినప్పుడల్లా నీ చూపును అదుపుచేసి కళ్లను దిగువకు వంచుతావు; అందువల్ల, ఓ మూర్ఖురాలా, ప్రాణులను నియంత్రించి శాసించే యముని నీవు ప్రసవించెదవు।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥

మార్కండేయుడు చెప్పెను—అప్పుడు భయంతో కంపించిన దేవి సంజ్ఞ తన దృష్టిని చంచలంగా చేసుకుంది. ఆమె కళ్ల కదలికను చూసి రవి ఆమెతో మళ్లీ పలికెను।

Verse 6

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥

ఇప్పుడు నన్ను చూస్తూ నీ చూపు చంచలమైంది; అందువల్ల నీవు చంచల స్వభావముగల కుమార్తెను—ఒక నదిని—ప్రసవించెదవు।

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥

మార్కండేయుడు చెప్పెను—అప్పుడు భర్త శాపం వలన ఆమెకు యముడు మరియు ఈ యమునా జన్మించారు; ఆమె మహానదిగా ప్రసిద్ధి పొందింది।

Verse 8

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुःखेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा ॥

ఆ తేజస్సుగల సంజ్ఞ కూడా రవి తేజస్సును కష్టంతోనే భరించగలిగింది; ఆ తేజస్సు అసహ్యమై ఆమె అప్పుడు తీవ్రంగా ఆలోచనలో పడింది।

Verse 9

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति ॥

నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? వెళ్లిన తరువాత నాకు ఎక్కడ శాంతి లభిస్తుంది? నా భర్త సూర్యుడు నాపై కోపాన్ని ఎలా విడిచిపెడతాడు?

Verse 10

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा ॥

ఇలా అనేక విధాలుగా ఆలోచించిన ప్రజాపతి కుమార్తె అయిన ఆ సౌభాగ్యవతి, తండ్రి శరణమే ఉత్తమ మార్గమని భావించింది.

Verse 11

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः ॥

తర్వాత తండ్రి ఇంటికి వెళ్లాలని నిశ్చయించుకొని, కీర్తిమంతురాలైన—రవికి ప్రియమైన—ఆమె తన నుండే ఛాయామయమైన ఒక రూపాన్ని సృష్టించింది.

Verse 12

ताञ्चोवाच त्वया वेष्मन्यत्र भानोः यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ ॥

ఆమె ఆమెతో ఇలా చెప్పింది—‘భాను గృహంలో నేను ఎలా ప్రవర్తించానో అచ్చంగా అలాగే నీవు ప్రవర్తించాలి; పిల్లల పట్లను, రవి పట్లను కూడా సముచితంగా నడుచుకో.’

Verse 13

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः ॥

‘ప్రశ్నించినా నా వెళ్లిన విషయాన్ని చెప్పకూడదు. ఎల్లప్పుడూ ఇలా చెప్పు—“నేనే ఆమెను; నా పేరు సంజ్ఞా.”’

Verse 14

छायासंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद् देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात् ॥

ఛాయా-సంజ్ఞా పలికింది— “హే దేవీ, నీవు నా జుట్టును పట్టుకొని నన్ను ఆపినందున, నీ వాక్యాల వల్ల కలిగిన ఆశతో ప్రేరితమై నేను చెప్పుదును; శాపబలమునుండి ఉద్భవించిన సమస్త వృత్తాంతమును నీకు వివరించుదును।”

Verse 15

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥

ఇలా సంబోధింపబడిన ఆ దేవి (సంజ్ఞా) తరువాత తన తండ్రి ఇంటికి వెళ్లింది. అక్కడ తపస్సుతో కల్మషములు కడుగబడిన త్వష్టృను ఆమె దర్శించింది.

Verse 16

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता ॥

అతడూ ఆమెను మహా గౌరవంతో స్వీకరించాడు; విశ్వకర్మచే పూజింపబడిన ఆ నిర్దోషిణి కొంతకాలం తండ్రి ఇంటిలో నివసించింది.

Verse 17

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम् ॥

తరువాత ఆమె తండ్రి, ఎక్కువకాలం నిలువని ఆ సులలితాంగిని ఉద్దేశించి మాటలాడెను; స్నేహమును గౌరవమును ముందుంచి కుమార్తెను ప్రశంసిస్తూ (ఆమెను సంబోధించాడు).

Verse 18

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते ॥

“వత్సే, నేను నిన్ను చూస్తూ ఉండగా ఎన్నో దినములూ అర్ధనిమేషమువలెనే అనిపించుచున్నవి; అయినను నీవు ఇక్కడ అనుచితంగా నిలిచినచో ధర్మహాని కలుగును।”

Verse 19

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥

స్వకీయ బంధువుల మధ్య స్త్రీ దీర్ఘకాలం నివసించడం కీర్తివర్ధకం కాదు; బంధువుల ఆకాంక్ష ఆమె భర్త గృహంలోనే ఉండాలని.

Verse 20

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥

నీవు త్రిలోకనాథుడైన సూర్యునితో భర్తగా సంయుక్తమయ్యావు; కాబట్టి కుమార్తె, తండ్రి ఇంటిలో ఎక్కువకాలం ఉండకూడదు.

Verse 21

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टो 'हं पूजिता सि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम ॥

కాబట్టి నీ భర్త గృహానికి వెళ్లు. నేను సంతుష్టుడను—నీవు నన్ను యథావిధిగా సత్కరించావు. అయినా, ఓ శుభాంగి, నా దర్శనార్థం మళ్లీ రా.

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून् ॥

మార్కండేయుడు అన్నాడు—తండ్రి ఇలా చెప్పగా ఆమె, ఓ మునీ, ‘ఎవమస్తు’ అని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చింది. తండ్రిని యథావిధిగా పూజించి అనంతరం ఉత్తరకురుదేశానికి వెళ్లింది.

Verse 23

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचारा तत्रापि वडवारूपधारिणी ॥

సూర్యుని దహించే ఉష్ణతను కోరక, ఆయన తేజస్సుకు భయపడి, ఆమె అక్కడ కూడా తపస్సు చేసింది—గుర్రపు ఆడరూపం (గొర్రె/గుర్రపు మాద) ధరించి.

Verse 24

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम् ॥

ఆమెను సంజ్ఞగా భావించి అహస్పతి (సూర్యుడు) రెండవ భార్య ఛాయ ద్వారా ఇద్దరు కుమారులు మరియు ఒక మనోహర కుమార్తెను కనెను।

Verse 25

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥

ఛాయా—సంజ్ఞ అని పిలువబడినప్పటికీ—తన పిల్లల పట్ల అత్యంత వాత్సల్యంగా ఉండేది; కానీ సంజ్ఞ కుమార్తె మరియు పెద్ద కుమారుల పట్ల అంత స్నేహం చూపలేదు।

Verse 26

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥

రోజురోజుకు లాలనాదులు, భోగవిలాసాలలో ఆమె పిల్లల మధ్య తేడాలు చేసింది. మనువు సహించాడు; కానీ యముడు ఆమె ప్రవర్తనను సహించలేకపోయాడు।

Verse 27

ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥

కోపంతో అతడు ఆమెను కొట్టేందుకు తన పాదాన్ని ఎత్తాడు; కానీ ఆత్మసంయమంతో ఆమె శరీరంపై దాన్ని దించలేదు।

Verse 28

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित् प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥

అప్పుడు, ఓ ద్విజా! సంజ్ఞ రూపం ధరించిన ఛాయా కోపంతో—పెదవులు కంపుతూ, చేతులు వణుకుతూ—యమునికి శాపం ఇచ్చింది।

Verse 29

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदाः । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति ॥

మర్యాదను అతిక్రమించి, నీ తండ్రి భార్యనైన నన్ను కాలితో బెదిరించావు కాబట్టి, నీ ఆ కాలు నేటిరోజే నేలరాలుగాక.

Verse 30

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरःसरम् ॥

మార్కండేయుడు పలికెను: తల్లి ఇచ్చిన శాపాన్ని విని, భయకంపితుడైన యముడు తన తండ్రి వద్దకు వెళ్లి, నమస్కరించి ఇట్లు పలికెను.

Verse 31

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति ॥

యముడు పలికెను: తండ్రీ! ఎవరూ చూడని గొప్ప వింత ఇది; ఒక తల్లి వాత్సల్యాన్ని విడిచిపెట్టి తన కుమారుని శపించుట అనేది ఆశ్చర్యకరం.

Verse 32

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत् ॥

మనువు నాకు చెప్పినట్లు, నా అభిప్రాయం కూడా ఇదే: కుమారులు దోషులుగా ఉన్నప్పటికీ, తల్లి ఎప్పుడూ దోషపూరితమైన ప్రవర్తన కలిగి ఉండకూడదు.

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवान्स्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा ॥

మార్కండేయుడు పలికెను: యముని మాటలు విని, చీకటిని పారద్రోలే సూర్యభగవానుడు ఛాయను (సంజ్ఞ అని పిలువబడే) పిలిచి, 'ఆమె (నిజమైన సంజ్ఞ) ఎక్కడికి వెళ్ళింది?' అని అడిగాడు.

Verse 34

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे ॥

ఆమె చెప్పింది—“హే విభావసు (సూర్యా)! నేను త్వష్టృుని కుమార్తె సంజ్ఞ. నేను నీ భార్యను; నీ వల్లనే నాకు ఈ సంతానం జన్మించింది.”

Verse 35

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततो क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः ॥

ఇలా వివస్వాన్ ఆమెను మళ్లీ మళ్లీ ప్రశ్నించినా ఆమె సత్యాన్ని వెల్లడించలేదు. అప్పుడు తేజోవంతుడైన సూర్యుడు కోపించి ఆమెను శపించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.

Verse 36

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम् ॥

అప్పుడు ఆమె జరిగినదంతా వివస్వాన్‌కు యథాతథంగా తెలిపింది. భగవాన్ సూర్యుడు విషయం గ్రహించి త్వష్టృుని నివాసానికి వెళ్లాడు.

Verse 37

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम् ॥

అప్పుడు (త్వష్టృ) తన ఇంటికి వచ్చిన త్రిలోకపూజ్యుడైన తేజోవంత సూర్యుని పరమభక్తితో ఆరాధించాడు.

Verse 38

संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् । आगतैवेह मे वेष्म भवतः प्रेषितेति वै ॥

సంజ్ఞ గురించి అడిగినప్పుడు విశ్వకృత్ (విశ్వకర్మ) అతనితో ఇలా అన్నాడు—“ఆమె నిజంగా నీచే పంపబడినదై నా ఇంటికి వచ్చింది.”

Verse 39

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥

దివాకరుడు (సూర్యుడు) ధ్యానసమాధిలో లీనమై, ఉత్తరకురువులలో మేడరూపం ధరించి ఆమె తపస్సు చేయుటను చూచెను।

Verse 40

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिं च तपसो बुबुधे 'स्या दिवाकरः ॥

“నా భర్త సౌమ్యరూపుడై, శుభదర్శనుడై ఉండుగాక”—ఇదే ఆమె తపస్సు సంకల్పము; దివాకరుడు దానిని గ్రహించెను।

Verse 41

शातनं तेजसो मे 'द्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज ॥

“ఈ రోజు నా తేజస్సు క్షపణం (తగ్గింపు) చేయబడుగాక,” అని భాస్కరుడు పలికెను; ఓ బ్రాహ్మణా, సంజ్ఞా తండ్రి విశ్వకర్మునితో అతడు ఇలా చెప్పెను।

Verse 42

संवत्सरभ्रमेस् तस्य विश्वकर्मा करावेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः ॥

అనంతరం సంవత్సరచక్రం ముగిసినప్పుడు, దేవతల స్తుతుల మధ్య విశ్వకర్ముడు సూర్య తేజస్సు క్షపణం (తగ్గింపు) చేసెను।