Adhyaya 24: Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशोऽध्यायः । जड उवाच कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् । उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయపురాణంలోని మదాలసోపాఖ్యానంలో ‘కువలయాశ్వుని పాతాళగమనము’ అనే ఇరవైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది। ఇరవైనాలుగవ అధ్యాయం। జడుడు అన్నాడు—‘వాయుభోజులు’ (నాగులు) యొక్క మహాత్ముడైన అధిపతి భోజనం ముగించగానే, ఆ ఇద్దరు కుమారులు మరియు రాజపుత్రులు కూడా సేవచేసి అతనిని ఉపస్థితులయ్యారు।

Verse 2

कथाभिरनुरूपाभिः स महात्मा भुजङ्गमः । प्रीतिं सञ्जनयामास पुत्रसख्युरुवाच च ॥

యథోచిత సంభాషణలతో ఆ మహాత్మ సర్పుడు స్నేహాన్ని కలిగించాడు; తరువాత కుమారుని మిత్రుడు కువలయాశ్వునితో పలికాడు.

Verse 3

तव भद्र ! सुखं ब्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत् । कर्तव्यमुत्सृजाशङ्कां पितरीव सुतो मयि ॥

హే ఆర్యా, నీకు ఏది ప్రీతికరమో అది నాకు చెప్పు—నా ఇంటికి వచ్చినవానికి ఏమి చేయవలెను. సందేహాన్ని విడిచిపెట్టు; తండ్రికి కుమారుడు ఎలా ఉంటాడో అలా నాపట్ల ఉండు.

Verse 4

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्रं वाहनमासनम् । यद्वाभिमतमत्यर्थं दुर्लभं तद्वृणुष्व माम् ॥

వెండి గానీ బంగారం గానీ, వస్త్రాలు, వాహనం, ఆసనం—అత్యంత కోరదగినదీ దుర్లభమైనదీ ఏదైనా, అది నన్ను నుండి ఎంచుకో.

Verse 5

कुवलयाश्व उवाच तव प्रसादाद्भगवन् ! सुवर्णादि गृहे मम । पितुरस्ति ममाद्यापि न किञ्चित् कार्यमीदृशम् ॥

కువలయాశ్వుడు అన్నాడు—ప్రభూ, మీ అనుగ్రహంతో నా తండ్రి నుండి వచ్చిన బంగారం మొదలైనవి ఇప్పటికీ నా ఇంటిలో ఉన్నాయి; అలాంటి దేనికీ నాకు అవసరం లేదు.

Verse 6

ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् । तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुखं मनः ॥

నా తండ్రి వేల సంవత్సరాలు ఈ భూమిని పాలించాడు; అలాగే మీరు పాతాళంలో ఉన్నప్పటికీ నా మనస్సు యాచన చేయుటకు, వరాలు అడగుటకు ప్రవృత్తి చెందదు.

Verse 7

ते स्वर्ग्याश्च सुपुण्याश्च येषां पितरि जीवति । तृणकोटिसमं वित्तं तारुण्याद्वित्तकोटिषु ॥

తండ్రి జీవించి ఉన్నవారు స్వర్గయోగ్యులు, పుణ్యసంపన్నులు. వారి దృష్టిలో ధనరాశులు కూడా తృణకోటులవలె తుచ్ఛం; యౌవనబల నిధి ఎదుట అవి ఏమాత్రం కాదు.

Verse 8

मित्राणि तुल्यशिष्टानि तद्वद्देहमनामयम् । जनिता ध्रियते वित्तं यौवनं किं नु नास्ति मे ॥

నాకు సమాన సంస్కారమున్న మిత్రులు ఉన్నారు; శరీరం కూడా నిరామయం. తండ్రి జీవించి ఉన్నాడు, ధనం ఉంది, యౌవనం ఉంది—అయితే నాకు లోటేముంది?

Verse 9

असत्यार्थे नृणां याञ्चाप्रवणं जायते मनः । सत्यशेषे कथं याञ्चां मम जिह्वा करिष्यति ॥

లక్ష్యం అసత్యమైతే మనస్సు యాచన నుండి వెనుదిరుగుతుంది. నాకు మిగిలింది సత్యమే అయితే, నా నాలుక ఎలా అడగడం అనే మాట పలుకగలదు?

Verse 10

यैर् न चिन्त्यं धनं किञ्चिन् मम गेहेऽस्ति नास्ति वा । पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिताः सुखिनो हि ते ॥

నా ఇంట్లో ధనం ఉందా లేదా అని వారు ఏమాత్రం చింతించనక్కరలేదు. తండ్రి భుజాలనే వృక్షఛాయలో ఆశ్రయించిన వారు నిజంగా సుఖంగా ఉంటారు.

Verse 11

ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पित्रा कुटुम्बिनः । ते सुखास्वादविभ्रंशान् मन्ये धात्रैव वञ्चिताः ॥

కానీ బాల్యంనుండి తండ్రిలేకుండా జీవించే గృహస్థులను నేను విధాతే వంచించినవారిగా భావిస్తాను; ఎందుకంటే వారు సుఖరసాన్నే కోల్పోతారు.

Verse 12

तद्वयं त्वत्प्रसादेन धनरत्नादिसञ्चयान् । पितृमुक्तान् प्रयच्छामः कामतो नित्यमर्थिनाम् ॥

అందుచేత మీ అనుగ్రహంతో, అడిగేవారికి ఎల్లప్పుడూ వారి కోరిక ప్రకారం, మా తండ్రి సమ్మతితో విడుదలైన ధన-రత్నాదుల నిధులను మేము ప్రసాదిస్తాము।

Verse 13

तत् सर्वमिह संप्राप्तं यदङ्घ्रियुगलं तव । मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान् ॥

ఇక్కడ పొందినదంతా—నా శిరస్సుపై ఉన్న మణి మీ పాదయుగళాన్ని తాకినందువల్ల, అలాగే మీ దేహస్పర్శను నేను పొందినందువల్లనే।

Verse 14

जड उवाच इत्येवं प्रसृतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । प्राह राजसुतं प्रीत्या पुत्रयोरुपकारिणम् ॥

జాడుడు అన్నాడు—ఇలా మాటలు పలికిన తరువాత సంతోషించిన శ్రేష్ఠ నాగుడు, తన ఇద్దరు కుమారులకు ఉపకారకుడైన ఆ రాజకుమారునితో ఇలా అన్నాడు।

Verse 15

नाग उवाच यदि रत्नसुवर्णादि मत्तोऽवाप्तुं न ते मनः । यदन्यन्मनसः प्रीत्यै तद्ब्रूहि त्वं ददाम्यहम् ॥

నాగుడు అన్నాడు—నీ మనస్సు నా వద్ద నుండి మణులు, బంగారం మొదలైనవి పొందాలని కోరుకోకపోతే, నీ హృదయానికి ఇంకేమి ప్రియమో చెప్పు; అది నేను ఇస్తాను।

Verse 16

कुवलयाश्व उवाच भगवन्स्त्वत्प्रसादेन प्रार्थितस्य गृहे मम । सर्वमस्ति विशेषेण संप्राप्तं तव दर्शनात् ॥

కువలయాశ్వుడు అన్నాడు—హే పూజ్యుడా! మీ అనుగ్రహంతో నా ఇంటిలో కోరినదంతా ఉంది; ముఖ్యంగా మిమ్మల్ని దర్శించిన మాత్రాననే అన్నీ పొందినట్లైంది।

Verse 17

कृतकृत्योऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्च मे । यदङ्गसंस्लेषमितस्तव देवस्य मानुषः ॥

ఇదివల్ల నేను చేయవలసినది సాధించాను, నా జీవితం కూడా ఫలప్రదమైంది—ఎందుకంటే నేను కేవలం మనిషినై ఉండి కూడా, ఓ దేవీ, నీ దేహస్పర్శను పొందాను।

Verse 18

ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदम् । कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर ॥

ఇక్కడ నీ పాదధూళి నా శిరస్సుపై నిలిచింది కాబట్టి, దానితోనే ఏది అసాధ్యంగా మిగిలింది? ఓ నాగేంద్రా, నేను ఏది పొందలేదు?

Verse 19

यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्पुण्यकर्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे ॥

నేను కోరిన వరం తప్పక ఇవ్వవలసి ఉంటే, ఆ పుణ్యకర్మ యొక్క సంస్కారం నా హృదయం నుండి ఎప్పటికీ తొలగిపోకూడదు।

Verse 20

सुवर्णमणिरत्नादि वाहनं गृहमासनम् । स्त्रियोऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपनम् ॥

బంగారం, రత్నాలు, మణులు; వాహనాలు; ఇల్లు మరియు ఆసనం; స్త్రీలు; అన్నపానాలు; కుమారులు; మరియు మనోహరమైన మాలలు, సుగంధ లేపనాలు—

Verse 21

एते च विविधाः कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत् । सर्वमेतन्मम मतं फलं पुण्यवनस्पतेः ॥

ఇలాంటి నానావిధ భోగాలు, అలాగే గీతం, వాద్యాలు మొదలైనవి—ఇవన్నీ నా దృష్టిలో ‘పుణ్యవృక్షం’ యొక్క ఫలమే।

Verse 22

तस्मान्नरेण तन्मूलः कार्यो यत्नः कृतात्मना । कर्तव्यः पुण्यसक्तानां न किञ्चिद्भुवि दुर्लभम् ॥

కాబట్టి సంయతాత్ముడైన పురుషుడు ఆ ధర్మమూలాన్ని పొందుటకు ప్రయత్నించాలి. ధర్మనిష్ఠులకై భూమిపై ఏదియు దుర్లభం కాదు.

Verse 23

अश्वतर उवाच एवम् भविष्यति प्राज्ञ ! तव धर्माश्रिता मतिः । सत्यञ्चैतत् फलं सर्वं धर्मस्योक्तं यथा त्वया ॥

అశ్వతరుడు అన్నాడు—“అలాగే జరుగుగాక, ఓ మునిశ్రేష్ఠా; మీ మనస్సు ధర్మంలో స్థిరంగా ఉంది. మీరు చెప్పిన ఈ ధర్మఫలం అంతటా నిజమే.”

Verse 24

तथाप्यवश्यं मद्गेहमागतॆन त्वयाधुना । ग्राह्यं यन्मानुषे लोके दुष्प्राप्तं भवतो मतम् ॥

అయినప్పటికీ, మీరు ఇప్పుడు నా ఇంటికి వచ్చారు కాబట్టి, తప్పక ఏదో ఒకటి స్వీకరించాలి—మానవలోకంలో దుర్లభమని మీరు భావించేదాన్ని.

Verse 25

जड उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स तदा नृपनन्दनः । मुकावलोकनं चक्रे पन्नगेश्वरपुत्रयोः ॥

జడుడు అన్నాడు—ఈ మాటలు విని రాజకుమారుడు మౌనంగా నాగేంద్రుని ఆ ఇద్దరు కుమారుల వైపు చూపు వేసాడు.

Verse 26

ततस्तौ प्रणिपत्योभौ राजपुत्रस्य यन्मतम् । तत्पितुः सकलं वीरौ कथयामासतुः स्फुटम् ॥

అప్పుడు ఆ ఇద్దరు వీరులు నమస్కరించి, రాజకుమారుడు ఉద్దేశించినదంతా తమ తండ్రికి స్పష్టంగా, విస్తారంగా తెలియజేశారు.

Verse 27

पुत्रापूचतुः ततोऽस्य पत्नी दयिता श्रुत्वेमं विनिपातितम् । अत्यजद्दयितान् प्राणान् विप्रलब्धा दुरात्मना ॥

అప్పుడు కుమారులు ఆ విషయమై అడిగారు. అతడు హతుడయ్యాడని విని, దుష్టుని మోసానికి లోనై అతని ప్రియ భార్య తన ప్రియ ప్రాణాన్ని విడిచింది.

Verse 28

केनापि कृतवैरेण दानवेन कुबुद्धिना । गन्धर्वराजस्य सुता नाम्ना ख्याता मदालसा ॥

దుర్మతిగల ఒక దానవుడు శత్రుత్వాన్ని కట్టుకొని, గంధర్వరాజుని కుమార్తె—మదాలసా అనే పేరుతో ప్రసిద్ధురాలైన ఆమెను—ఆ కుట్రకు సాధనంగా చేశాడు.

Verse 29

कृतज्ञोऽयं ततस्तात ! प्रतिज्ञां कृतवानिमाम् । नान्या भार्या भवित्रीति वर्जयित्वा मदालसाम् ॥

అప్పుడు, ప్రియ తండ్రీ, ఆ కృతఘ్నుడు ఈ వ్రతం చేశాడు—‘ఇతర ఏ స్త్రీయూ నా భార్య కాబోదు’—అని చెప్పి మదాలసాను తిరస్కరించాడు.

Verse 30

द्रष्टुं तां चारुसर्वाङ्गीमयं वीर ! ऋतध्वजः । तात ! वाञ्छति यद्येतत् क्रियते तत् कृतं भवेत् ॥

ఓ వీరా, ఋతధ్వజుడు సుందరాంగిని అయిన ఆమెను చూడాలని కోరుతున్నాడు. ప్రియ తండ్రీ—ఇది ఇష్టమైతే, అలా చేయనివ్వండి; అది సిద్ధమైనదిగానే లెక్క.

Verse 31

अश्वतर उवाच भूतैर्वियोगिनो योगस्तादृशैरेव तादृशः । कथमेतद्विना स्वप्नं मायां वा शम्बरॊदिताम् ॥

అశ్వతరుడు అన్నాడు—భూతజనాల నుండి వియుక్తుడైనవానికి ‘సంయోగం’ అనేది తన జాతికే చెందినదిగా, సమాన కారణాల వల్లనే ఉద్భవిస్తుంది. ఇది స్వప్నం లేకుండా, లేదా శంబరుడు ప్రదర్శించిన మాయ లేకుండా, ఎలా సాధ్యం?

Verse 32

जड उवाच प्रणिपत्य भुजङ्गेशं पुत्रः शत्रुजितस्ततः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः ॥

జడుడు అన్నాడు—అప్పుడు శత్రుజితుని కుమారుడు నాగాధిపతికి నమస్కరించి, స్నేహం మరియు వినయజనిత లజ్జతో నిండినవాడై ఆ మహాత్మునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।

Verse 33

मायामयीमप्यधुना मम तात ! मदालसाम् । यदि दर्शयते मन्ये परं कृतमनुग्रहम् ॥

ప్రియ తండ్రీ, మదాలసా మాయామయమైనదైనా—ఇప్పుడే ఆమెను నాకు చూపిస్తే, దానిని నేను నాపై చేసిన పరమ అనుగ్రహంగా భావిస్తాను।

Verse 34

अश्वतर उवाच तस्मात् पश्येह वत्स ! त्वं मायाञ्चेद् द्रष्टुमिच्छसि । अनुग्राह्यो भवान् गेहं बालोऽप्यभ्यागतो गुरुः ॥

అశ్వతరుడు అన్నాడు—కాబట్టి ప్రియ బాలకా, మాయను చూడదలచితే ఇక్కడ చూడు. నీవు అనుగ్రహానికి పాత్రుడవు; ఇంటికి అతిథిగా వచ్చిన బాలుడైనా గురువుగా గౌరవింపబడతాడు।

Verse 35

जड उवाच आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसाम् । तेषां सम्मोहनार्थाय ज्जल्प च ततः स्फुटम् ॥

జడుడు అన్నాడు—నాగనాథుడు ఇంటిలో దాచిపెట్టిన మదాలసాను తీసుకొచ్చి, వారిని మోహింపజేయుటకై స్పష్టంగా మాటలు పలికాడు।

Verse 36

दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभाम् । सेयं न वेति ते भार्या राजपुत्र ! मदालसा ॥

అప్పుడు అతడు ఆ శుభమయమైన స్త్రీని రాజకుమారునికి చూపించి అన్నాడు—“ఓ రాజకుమారా, ఈమె నీ భార్య మదాలసా కాదా?”

Verse 37

जड उवाच स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं तत्क्षणात् विगतत्रपः । प्रियेत्य् तामभिमुखं ययौ वाचमुदीरयन् । निवारयामास च तं नागः सोऽश्वतरस्त्वरन् ॥

జడుడు అన్నాడు—ఆ సన్నని స్త్రీని చూసిన వెంటనే అతడు లజ్జను విడిచి, “ప్రియే!” అని విలపిస్తూ గొంతెత్తి ఆమెవైపు పరుగెత్తాడు. అయితే నాగుడు మరియు వేగవంతుడైన అశ్వతరుడు వెంటనే అతడిని ఆపారు।

Verse 38

अश्वतर उवाच मायैयं पुत्र ! मा स्प्राक्षीः प्रागेव कथितं तव । अन्तर्धानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः ॥

అశ్వతరుడు అన్నాడు—బాలకా, ఇది మాయ; దీనిని తాకవద్దు. నేను ముందే చెప్పాను—స్పర్శించడానికి ప్రయత్నించిన వెంటనే మాయ త్వరగా అంతర్ధానమవుతుంది।

Verse 39

ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्लुतः । हा प्रियेत्य् वदन् सोऽथ चिन्तयामास भामिनीम् ॥

అప్పుడు అతడు మూర్ఛచే కబళింపబడి నేలపై పడిపోయాడు. “అయ్యో ప్రియే!” అని విలపిస్తూ ఆ కామినినే తలచసాగాడు।

Verse 40

अहो स्नेहोऽस्य नृपतेर्ममोपऱ्यचलं मनः । येनायं पातनोऽरीणां विना शस्त्रेण पातितः ॥

అహో—ఈ రాజుకు నాపై ఇంతటి ప్రేమ! అతని స్థిరమైన మనస్సు నాపైనే నిలిచింది; అందువల్ల ‘శత్రుపాతకుడు’ అయిన వాడు ఏ ఆయుధం లేకుండానే పడిపోయాడు।

Verse 41

मायेति दर्शिता तेन मिथ्या मायेति यत्स्फुटम् । वाय्वम्बुतेजसां भूमेराकाशस्य च चेष्टया ॥

అతని ద్వారా ఇది స్పష్టంగా చూపబడింది—ఇది మాయ, నిజంగా మిథ్యా మాయ; వాయువు, జలం, అగ్ని, భూమి, ఆకాశం అనే పంచభూతాల క్రియల ద్వారా ఇది పనిచేస్తుంది।

Verse 42

जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम् ॥

జడుడు అన్నాడు—అప్పుడు ఆ నాగస్వరూపుడు కువలయాశ్వుని సాంత్వనపరచి, మృతసంజీవనం మొదలైన సమస్త వృత్తాంతాన్ని అతనికి యథావిధిగా వివరించాడు।

Verse 43

ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सोऽथ । सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचितितमभ्युपतेम् ॥

తర్వాత అతడు ఆనందంతో తన ప్రియను తిరిగి పొందినవాడై, నాగునికి నమస్కరించి తిరిగివచ్చాడు। ప్రకాశవంతుడై ఆ గుర్రాన్ని ఎక్కి, తాను నిర్ణయించిన కార్యంపై దృష్టి పెట్టి తన నగరానికి వెళ్లాడు।