Adhyaya 22: Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसापरिणयनं नामैकविंशोऽध्यायः । द्वाविंशोऽध्यायः । पुत्रावूचतुः । ततः काले बहुतिथे गते राजा पुनः सुतम् । प्राह गच्छाशु विप्राणां त्राणाय चर मेदिनीम् ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయపురాణములో కువలయాశ్వాఖ్యానమున ‘మదాలసా వివాహము’ అను ఏకవింశాధ్యాయము సమాప్తమైంది. ఇప్పుడు ద్వావింశాధ్యాయము ప్రారంభమగుచున్నది. కుమారులు పలికిరి. అనంతరం చాలాకాలము గడిచిన తరువాత రాజు మళ్లీ తన కుమారునితో చెప్పెను—“బ్రాహ్మణుల రక్షణార్థము శీఘ్రముగా వెళ్ళి, భూమిని పరిభ్రమించుము।”

Verse 2

अश्वमेनं समारुह्य प्रातः प्रातर्दिने दिने । अबाधा द्विजमुख्यानामन्वेष्टव्या सदैव हि ॥

ఈ గుర్రమెక్కి ప్రతిదినం ఉదయోదయమే బయలుదేరు. ద్విజశ్రేష్ఠులైన బ్రాహ్మణ ఋషులు ఎల్లప్పుడూ నిరుపద్రవంగా, నిరాకులంగా ఉండేలా నీవు తప్పక కాపాడాలి.

Verse 3

दुर्वृत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः । तेभ्यो न स्याद्यथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु ॥

పాపమూలముల నుండి పుట్టిన దుష్ట దానవులు వందల సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి వల్ల ఋషులకు ఏ మాత్రం హాని కలగకుండా నీవు అలా కార్యం చేయాలి.

Verse 4

स यथोक्तस्ततः पित्रा तथा चक्रे नृपात्मजः । परिक्रम्य महीं सर्वां ववन्दे चरणौ पितुः ॥

తండ్రి ఈ విధంగా ఉపదేశించినందున రాజకుమారుడు అలాగే చేశాడు. సమస్త దేశాన్ని పరిభ్రమించి తండ్రి పాదాలకు ప్రణామం చేశాడు.

Verse 5

अहन्यहन्यनुप्राप्ते पूर्वाह्ने नृपनन्दनः । ततश्च शेषं दिवसं तया रेमे सुमध्यया ॥

ప్రతిదినం పూర్వాహ్న సమయమున రాజపుత్రుడు తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించేవాడు. ఆపై మిగిలిన దినమంతా సుకటిమధ్యయైన ఆ సుందరితో క్రీడించేవాడు.

Verse 6

एकदा तु चारन् सोऽथ ददर्श यमुनातटे । पातालकेतोरनुजं तालकेतुं कृताश्रमम् ॥

ఒకసారి సంచరిస్తూ ఉండగా అతడు యమునా తీరమున పాతాలకేతువు యొక్క అనుజుడైన తాలకేతువును చూశాడు; అతడు అక్కడ ఆశ్రమాన్ని స్థాపించి ఉన్నాడు.

Verse 7

मायावी दानवः सोऽथ मुनिरूपं समास्थितः । स प्राह राजपुत्रं तं पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

మాయావిద్యలో నిపుణుడైన ఆ దానవుడు పూర్వవైరాన్ని స్మరించి ముని రూపం ధరించి రాజకుమారునితో పలికెను।

Verse 8

राजपुत्र ब्रवीमि त्वां तत् कुरुष्व यदीच्छसि । न च ते प्रार्थनाभङ्गः कार्यः सत्यप्रतिश्रव ॥

రాజకుమారా, నేను నీకు ఇది చెబుతున్నాను—ఇష్టమైతే చేయి; కాని సత్యప్రతిజ్ఞుడా, యాచనను భంగం చేయకుము।

Verse 9

यक्ष्ये यज्ञेन धर्माय कर्तव्याश्च तथेष्टयः । चितयस्तत्र कर्तव्या नास्ति मे दक्षिणा यतः ॥

ధర్మార్థంగా నేను యజ్ఞం చేయుదును; విధివిధానాలతో కర్మలు నిర్వహించవలెను. అక్కడ చితయాలు/వేదికా నిర్మాణాలు చేయాలి, కాని నా వద్ద దక్షిణ లేదు।

Verse 10

अतः प्रयच्छ मे वीर हिरण्यार्थं स्वभूषणम् । यदेतत् कण्ठलग्नं ते रक्ष चेमं माश्रमम् ॥

కాబట్టి, ఓ వీరా, బంగారం కోసం నీ మెడలో వేలాడుతున్న ఆ ఆభరణాన్ని నాకు ఇవ్వుము; అలాగే నా ఈ ఆశ్రమాన్ని కూడా రక్షించుము।

Verse 11

यावदन्तर्जले देवं वरुणं यादसां पतिम् । वैदिकैर्वारुणैर्मन्त्रैः प्रजानां पुष्टिहेतुकैः ॥

ప్రజల పోషణ-సమృద్ధికి కారణమైన వైదిక వరుణమంత్రాలతో, జలచరాధిపతి దేవుడు వరుణుని నీటిలో నిలిచి పూజించు వరకు—

Verse 12

अभिष्टूय त्वरायुक्तः समभ्येमीति वादिनम् । तं प्रणम्य ततः प्रादात् स तस्मै कण्ठभूषणम् ॥

అతనిని స్తుతించి, తక్షణ అవసరంతో ప్రేరితుడై అతడు పలికెను— “నేను సమీపముగా వచ్చెదను.” ఆపై అతనికి నమస్కరించి కంఠహార-ఆభరణమును ఇచ్చెను.

Verse 13

प्राह यैनं भवान् यातु निर्व्यलीकेन चेतसा । स्थास्यामि तावदत्रैव तवाश्रमसमीपतः ॥

అతడు అన్నాడు— “మాయలేని మనస్సుతో మీరు వెళ్లండి. నేను తాత్కాలికంగా మీ ఆశ్రమ సమీపంలో ఇక్కడే ఉంటాను.”

Verse 14

तवादेशान्महाभाग यावदागमनं तव । न ते 'त्र कश्चिदाबाधां करिष्यति मयि स्थिते । विश्रब्धश्चात्वरन् ब्रह्मन् कुरुष्व त्वं मनोगतम् ॥

హే భాగ్యవంతుడా, మీ ఆజ్ఞచేత, మీరు తిరిగి వచ్చేవరకు నేను ఇక్కడ నిలిచి ఉన్నంతకాలం ఎవ్వరూ మీకు ఇబ్బంది కలిగించరు. నిశ్చింతగా, ఆలస్యం చేయకుండా, హే బ్రాహ్మణా, మీ మనసులో ఉన్నదాన్ని చేయండి.

Verse 15

पुत्रावूचतुः एकमुक्तस्ततस्तेन स ममज्ज नदीजले । ररक्ष सो 'पि तस्यैव मायाविहितमाश्रमम् ॥

ఆ ఇద్దరు కుమారులు పలికిరి; ఆపై ఒక మాట చెప్పబడగానే అతడు నది జలంలో మునిగెను. అతడూ మాయాశక్తితో నిర్మితమైన ఆ ఆశ్రమాన్నే కాపాడెను.

Verse 16

गत्वा जलाशयात् तस्मात् तालकेतुश्च तत्परम् । मदालसायाः प्रत्यक्षमन्येषाञ्चैतदुक्तवान् ॥

అప్పుడు తాలాకేతు ఆ జలాశయం నుండి బయటికి వచ్చి, వెంటనే మదాలసా మరియు ఇతరుల సమక్షంలో ఈ వృత్తాంతాన్ని పలికెను.

Verse 17

तालकेतुरुवाच वीरः कुवलयाश्वो 'सौ ममाश्रमसमीपतः । केनापि दुष्टदैत्येन कुर्वन् रक्षां तपस्विनाम् ॥

తాలాకేతువు అన్నాడు—“నా ఆశ్రమ సమీపంలో ఆ వీరుడు కువలయాశ్వుడు తపస్వులను రక్షిస్తున్నాడు; అయితే ఏదో దుష్ట దైత్యుని కారణంగా…”

Verse 18

युध्यमानो यथाशक्ति निघ्नन् ब्रह्मद्विषो युधि । मायामाश्रित्य पापेन भिन्नः शूलेन वक्षसी ॥

అతడు యథాశక్తి యుద్ధం చేస్తూ, బ్రహ్మధర్మాన్ని ద్వేషించువారిని రణంలో సంహరించాడు; కాని ఆ పాపి మాయను ఆశ్రయించి అతని వక్షస్థలాన్ని త్రిశూలంతో ఛేదించాడు.

Verse 19

म्रियमाणेन तेनिदं दत्तं मे कण्ठभूषणम् । प्रापितश्चाग्निसंयोगं स वने शूद्रतापसैः ॥

మరణించుచుండగా అతడు నాకు ఈ కంఠాభరణాన్ని ఇచ్చాడు; మరియు శూద్ర తపస్వులు అతనిని అరణ్యంలో అగ్నిసంయోగానికి తీసుకువచ్చారు (దహనం చేశారు).

Verse 20

कृतार्तहरेषाशब्दो वै त्रस्तः साश्रुविलोचनः । नीतः सो 'श्वश्च तेनैव दानवेन दुरात्मना ॥

అతడు ఆర్తనాదాలు చేస్తూ, దుఃఖభరిత హేషాధ్వనులు చేస్తూ, భయంతో కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో ఉన్నాడు; అతడిని మరియు గుర్రాన్ని—ఇద్దరినీ అదే దుష్టాత్మ దానవుడు అపహరించాడు.

Verse 21

एतन्मया नृशंसनेन दृष्टं दुष्कृतकारिणा । यदत्रानन्तरं कृत्यं क्रियतां तदकाळिकम् ॥

ఇది అంతా నేను చూశాను—నేను క్రూరుడను, పాపకర్మచేయువాడనైనా. ఈ విషయంలో చేయవలసినది ఏదైతే ఉందో, అది వెంటనే, ఆలస్యం లేకుండా చేయబడుగాక.

Verse 22

हृदयाश्वासनञ्चैतद् गृह्यतां कण्ठभूषणम् । नास्माकं हि सुवर्णेन कृत्यमस्ति तपस्विनाम् ॥

ఈ హారాన్ని హృదయానికి సాంత్వనగా స్వీకరించండి. మేము తపస్వులకు నిజంగా బంగారంతో పనిలేదు.

Verse 23

पुत्रावूचतुः इत्युक्त्वोत्सृज्य दत्त्वा भूमौ स जगाम यथागतम् । निपपात जनः सोऽथ शोकार्तो मूर्च्छयातुरः ॥

ఇలా చెప్పి ఆ ఇద్దరు కుమారులు ఆ హారాన్ని వదలి నేలపై ఉంచి, వచ్చినట్లే వెళ్లిపోయారు. అప్పుడు శోకంతో దెబ్బతిన్నవారు, మూర్ఛతో బాధపడుతూ కూలిపోయారు.

Verse 24

तत्क्षणात् चेतनां प्राप्य सर्वास्ता नृपयोषितः । राजपत्नीश्च राजा च विलेपुरतिदुःखिताः ॥

అదే క్షణంలో స్పృహకు వచ్చి ఆ రాజస్త్రీలందరూ—రాణులు మరియు రాజు కూడా—శోకంతో ముంచెత్తబడి విలపించారు.

Verse 25

मदालसा तु द् दृष्ट्वा तदीयं कण्ठभूषणम् । तत्याजाशु प्रियान् प्राणान् श्रुत्वा च निहन्त पतिम् ॥

అప్పుడు మాదాలసా ఆ హారాన్ని చూసి, తన భర్త హతుడయ్యాడని విని, వెంటనే తన ప్రియ ప్రాణాలను విడిచింది.

Verse 26

ततस्तथा महाक्रन्दः पौराणां भवनेष्वभूत् । यथैव तस्य नृपतेः स्वगेहे समवर्तत ॥

అప్పుడు పట్టణవాసుల ఇళ్లలో కూడా రాజభవనంలో జరిగినట్లే గొప్ప రోదన ధ్వని లేచింది.

Verse 27

राजा च तां मृतां दृष्ट्वा विना भर्त्रा मदालसाम् । प्रत्युवाच जनं सर्वं विमृश्य सुस्थमानसः ॥

అప్పుడు రాజు మాదాలసను భర్తలేని స్థితిలో మృతురాలిగా చూచి, స్థిరమనస్సుతో ఆలోచించి, సమస్త ప్రజలకు ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను।

Verse 28

न रोदितव्यं पश्यामि भवतामात्मनस्तथा । सर्वेषामेव संचित्य सम्बन्धानामनित्यताम् ॥

మీరు మీకోసం ఇలా విలపించడానికి నాకు కారణం కనిపించదు; ఎందుకంటే ఆలోచిస్తే అందరికీ అన్ని బంధాలు అనిత్యమని తెలుస్తుంది।

Verse 29

किंनु शोचामि तनयं किंनु शोचाम्यहं स्नुषाम् । विमृश्य कृतकृत्यत्वाम्नम्येऽशोच्यावुभावपि ॥

నేను ఎవరి కోసం శోకించాలి—నా కుమారునికా, లేక కోడలికా? ఆలోచించి సత్యానికి నమస్కరిస్తాను; ఇద్దరూ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చి శోకించదగినవారు కారు।

Verse 30

मच्छ्रु श्रुपुर्मद्वचनाद्द्विजरक्षणतत्परः । प्राप्तो मे यः सुतो मृत्युं कथं शोच्यः स धीमताम् ॥

నా మాటకు విధేయుడై, ద్విజుల (బ్రాహ్మణుల) రక్షణలో నిమగ్నుడైన నా కుమారుడు మరణాన్ని పొందెను; జ్ఞానులు అతనిని ఎలా శోకించగలరు?

Verse 31

अवश्यं याति यद्देहं तद्द्विजानां कृते यदि । मम पुत्रेण संत्यक्तं नन्वभ्युदयकारि तत् ॥

శరీరం తప్పక నశించవలసిందే అయితే, నా కుమారుడు ద్విజుల హితార్థం దానిని త్యజించినప్పుడు, అది శ్రేయస్సు మరియు ఉద్ధరణకు కారణం కాదా?

Verse 32

इयञ्च सत्कुलोत्पन्ना भर्तर्येवमनुव्रताम् । कथन्नु शोच्या नारीणां भर्तुरन्यन्न दैवतं ॥

ఆమె సత్కులంలో జన్మించి సతీ, పతివ్రత. అటువంటి స్త్రీని ఎలా కరుణించాలి? ఎందుకంటే స్త్రీలకు భర్త తప్ప మరొక దేవుడు లేడు.

Verse 33

अस्माकं बान्धवानाञ्च तथान्येषां दयावताम् । शोच्या ह्येषा भवेदेवं यदि भर्त्रा वियोगिनी ॥

మా బంధువులకు, ఇతర దయాళువులకు కూడా ఆమె ఇలానే కరుణనీయురాలై ఉండేది, ఆమె భర్త నుండి వేరుపడినట్లయితే.

Verse 34

या तु भर्तुर्वधं श्रुत्वा तत्क्षणादेव भामिनी । भर्तारमनुयातेयं न शोच्यातो विपश्चिताम् ॥

కానీ ఆ ధైర్యవంతురాలైన స్త్రీ, భర్త హతమైన వార్త విన్న వెంటనే భర్తను అనుసరించి వెళ్లింది—ఆమెను జ్ఞానులు శోకించరు.

Verse 35

ताः शोच्या या वियोगिन्यो न शोच्या या मृताः सह । भर्त्रा वियोगस्त्वनया नानुभूतः कृतज्ञया ॥

వియోగంలో జీవించే స్త్రీలు కరుణనీయులు; భర్తతో కలిసి మరణించినవారు కరుణనీయులు కారు. ఎందుకంటే ఈ కృతజ్ఞ స్త్రీ భర్తవియోగాన్ని అనుభవించలేదు.

Verse 36

दातारं सर्वसौख्यानामिह चामुत्र चोभयोः । लोकयोः का हि भर्तारं नारी मन्येत मानुषम् ॥

ఆయనే (భర్త) ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ—రెండు లోకాలలో—సర్వసుఖదాత. ఏ స్త్రీ భర్తను కేవలం మనిషి మాత్రమేగా భావిస్తుంది?

Verse 37

नासौ शोच्यो न चैवेयं नाहं तज्जननी न च । त्यजता ब्राह्मणार्त्थाय प्राणान् सर्वे स्म तारिताः ॥

అతడు శోకించదగినవాడు కాదు, ఆమె కూడా కాదు; నేనూ శోకించదగినదాన్ని కాదు, శోకార్థంలో నేను అతని తల్లిని కూడా కాను. బ్రాహ్మణుని హితార్థం అతడు ప్రాణత్యాగం చేసినందున మనమందరం రక్షింపబడ్డాము.

Verse 38

विप्राणं मम धर्मस्य गतः स हि महामतिः । आनृण्यमर्धभुक्तस्य त्यागाद् देहस्य मे सुतः ॥

ఆ మహాత్ముడు బ్రాహ్మణునికీ నా ధర్మానికీ ఆధారమై వెళ్లిపోయాడు. నా కుమారుడు తనకు విధించిన ఆయుష్షులో సగమే అనుభవించి, దేహత్యాగం ద్వారా ఋణముక్తిని పొందాడు.

Verse 39

मातुः सतीत्वं मद्वंशवैमल्यं शौर्यमात्मनः । संग्रामे संत्यजन् प्राणान् नात्यजद् द्विजरक्षणम् ॥

అతడు తన తల్లి పతివ్రతధర్మాన్ని, నా వంశశుద్ధిని, తన స్వవీర్యాన్ని కాపాడాడు. యుద్ధంలో ప్రాణం విడిచినా ద్విజుడు (బ్రాహ్మణుడు) రక్షణను అతడు విడువలేదు.

Verse 40

पुत्रावूचतुः ततः कुवलयाश्वस्य माता भर्तुरनन्तरम् । श्रुत्वा पुत्रवधं तादृक् प्राह दृष्ट्वा तु तं पतिम् ॥

అప్పుడు ఆ ఇద్దరు కుమారులు పలికారు. అనంతరం కువలయాశ్వుని తల్లి, భర్త మరణానంతరం వెంటనే, తన కుమారుని అటువంటి వధ వార్త విని, భర్తను చూచి తక్షణమే పలికింది.

Verse 41

मातोवाच न मे मात्रा न मे स्वस्त्रा प्राप्ता प्रीतिर्नृपेदृशी । श्रुत्वा मुनिपरित्राणे हतं पुत्रं यथा मया ॥

మాత చెప్పింది—ఓ రాజా, తల్లిగా ఉన్నందున గానీ, సోదరిగా ఉన్నందున గానీ, నాకు ఎప్పుడూ ఇంత ఆనందం కలగలేదు; నా కుమారుడు మునిని రక్షిస్తూ హతుడయ్యాడని విన్నప్పుడు కలిగిన ఆనందమే అది.

Verse 42

शोचतां बान्धवानां ये निःश्वसन्तोऽतिदुःखिताः । म्रियन्ते व्याधिना क्लिष्टास्तेषां माता वृथाप्रजा ॥

బంధువులు శోకించుచుండగా దుఃఖముతో మరణించువారు—నిట్టూర్పులు విడుచుచు, అత్యంత బాధపడుచు, రోగపీడితులై—అటువంటి పురుషుల పట్ల తల్లితనం వ్యర్థమగును.

Verse 43

संग्रामे युध्यमाना येऽभीता गोद्विजरक्षणे । क्षुण्णाः शस्त्रैर्विपद्यन्ते त एव भुवि मानवाः ॥

గోవులు, బ్రాహ్మణుల రక్షణార్థం యుద్ధరంగంలో భయములేక పోరాడి, ఆయుధాలతో కోసబడీ పడిపోవువారే భూమిపై నిజమైన పురుషులు.

Verse 44

अर्थिनां मित्रवर्गस्य विद्विषाञ्च पराङ्मुखः । यो न याति पिता तेन पुत्री माता च वीरसूः ॥

యాచకులనుండి, తన మిత్రవర్గమునుండి, శత్రువులనుండి కూడా ముఖం తిప్పుకొని ‘బయలుదేరి’ ముందుకు సాగని తండ్రికి, వీరులను ప్రసవించిన తల్లి మరియు కుమార్తె కూడ నిష్ఫలమైనవారిలా అవుతారు.

Verse 45

गर्भक्लेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा । यदारिविजयी वा स्यात् संग्रामे वा हतः सुतः ॥

నా అభిప్రాయమున స్త్రీల గర్భధారణ కష్టం అప్పుడు మాత్రమే సార్థకమగును; కుమారుడు శత్రువులను జయించువాడగునప్పుడు—లేదా యుద్ధమధ్యంలో హతుడగునప్పుడు.

Verse 46

पुत्रावूचतुः ततः स राजा संस्कारं पुत्रपत्नीमलम्भयत् । निर्गम्य च बहिः स्नातो ददौ पुत्राय चोदकम् ॥

అప్పుడు ఆ ఇద్దరు కుమారులు పలికిరి. అనంతరం రాజు తన కుమారుని భార్యకు సంబంధించిన సంస్కారక్రియలను నిర్వహింపజేసెను. బయటికి వెళ్లి స్నానమాచరించి, కుమారునికి ఉదకదానమును కూడా అర్పించెను.

Verse 47

तालकेतुश्च निर्गम्य तथैव यमुनाजलात् । राजपुत्रमुवाचेदं प्रणयान्मधुरं वचः ॥

అప్పుడు తాలకేతువూ యమునా జలముల నుండి బయలుదేరి, స్నేహవశాత్ ఆ రాజకుమారునితో మధుర వచనములు పలికెను।

Verse 48

गच्छ भूपालपुत्र ! त्वं कृतार्थोऽहं कृतस्त्वया । कार्यं चिराभिलषितं त्वय्यत्राविचले स्थिते ॥

వెళ్ళుము, ఓ రాజకుమారా; నీవలన నేను కృతార్థుడనయ్యాను. నీవు ఇక్కడ ధైర్యంగా స్థిరంగా నిలిచినందున దీర్ఘకాలాభిలషిత కార్యము సిద్ధమైంది।

Verse 49

वारुणं यज्ञकार्यञ्च जलेशस्य महात्मनः । तन्मया साधितं सर्वं यन्ममासीदभीप्सितम् ॥

వరుణసంబంధమైన యజ్ఞకర్మ—జలముల మహాధిపతి యొక్క విధి—నాచేత సమ్యకుగా పూర్తయింది; నేను కోరినదంతా సిద్ధమైంది।

Verse 50

प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्रः पुरं पितुः । समारुह्य तमेवाश्वं सुपर्णानिलविक्रमम् ॥

ఆయనకు నమస్కరించి రాజకుమారుడు తన తండ్రి నగరమునకు బయలుదేరెను; గరుడవాయువేగసమమైన ఆ అశ్వమునే అధిరోహించి శీఘ్రముగా వెళ్లెను।