Adhyaya 32

Verse 1

हि () हल मय द्वात्रिशोड्थ्याय: द्रौोपदीका पुरुषार्थको प्रधान मानकर पुरुषार्थ करनेके लिये जोर देना द्रौपहुुवाच नावमन्ये न गहें च धर्म पार्थ कथंचन । ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम्‌

ద్రౌపది చెప్పింది—ఓ పార్థా! నేను ధర్మాన్ని ఏ విధంగానూ అవమానించను, దూషించను. మరి సమస్త ప్రజలను పోషించే ప్రజాపతి అయిన ఈశ్వరుని నేను ఎలా అవమానించగలను?

Verse 2

आर्तईहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत । भूयश्व विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे

ఓ భారతా! నన్ను శోకంతో ఆర్తురాలై ఈ విధంగా విలపిస్తున్నదానిగా తెలుసుకో. నేను ఇంకా ఎక్కువగా విలపిస్తాను; కాబట్టి నీవు ప్రశాంతమైన, సుమనస్కమైన మనస్సుతో నా మాట విను.

Verse 3

कर्म खल्विह कर्तव्यं जानतामित्रकर्शन । अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जना:

ఓ శత్రునిగ్రహకా! ధర్మం తెలిసినవారు ఈ లోకంలో తప్పక కర్మ చేయాలి. కర్మ లేకుండా జీవించగలవారు పర్వతాలు, వృక్షాలు వంటి స్థావరాలే; ఇతరులు కాదు.

Verse 4

यावद्गोस्तनपानाच्च यावच्छायोपसेवनात्‌ | जन्तव: कर्मणा वृत्तिमाप्रुवन्ति युधिष्ठिर

మహారాజ యుధిష్ఠిరా! దూడ తల్లి ఆవు పాలు త్రాగడం మొదలుకొని నీడలోకి వెళ్లి విశ్రాంతి పొందే వరకు—ప్రాణులన్నీ కర్మ ద్వారానే జీవనోపాధిని పొందుతాయి.

Verse 5

जड़मेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ । इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तु प्रेत्य चेह च,भरतश्रेष्ठ! जंगम जीवोंमें विशेषरूपसे मनुष्य कर्मके द्वारा ही हहलोक और परलोकमें जीविका प्राप्त करना चाहते हैं

ఓ భరతవృషభా! చరజీవుల్లో ప్రత్యేకంగా మనుష్యులు కర్మ ద్వారానే ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ జీవనోపాధి మరియు ఫలసిద్ధిని పొందాలని కోరుతారు.

Verse 6

उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत | प्रत्यक्ष फलमश्रन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्‌,भारत! सभी प्राणी अपने उत्थानको समझते हैं और कर्मोंके प्रत्यक्ष फलका उपभोग करते हैं,जिसका साक्षी सारा जगत्‌ है

ఓ భారతా! సమస్త ప్రాణులు తమ ఉత్థానానికి దారి ఏదో తెలుసుకుంటాయి; తమ కర్మల ప్రత్యక్ష ఫలాన్ని తామే అనుభవిస్తాయి—దానికి సాక్షి సమస్త లోకం.

Verse 7

सर्वे हि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तव: । अपि धाता विधाता च यथायमुदके बक:

నీటి దగ్గర కూర్చుని చేపల కోసం ధ్యానం చేసినట్లుగా కనిపించే కొంగలాగే, సమస్త ప్రాణులు తమ తమ ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి జీవనం సాగిస్తారు. ధాతా, విధాతా కూడా సృష్టి-పాలన అనే కార్యంలో నిత్యం నిమగ్నులై ఉంటారు.

Verse 8

अकर्मणां वै भूतानां वृत्ति: स्यान्न हि काचन | तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्‌ कदाचन

కర్మ చేయని ప్రాణులకు జీవిక అనే దారి ఏదీ సిద్ధించదు. కాబట్టి విధి మీదే ఆధారపడి ఎప్పుడూ కర్మను విడిచిపెట్టకూడదు; నిత్యం కర్మనే ఆశ్రయించాలి.

Verse 9

स्वकर्म कुरु मा ग्लासी: कर्मणा भव दंशित: । कृतं हि योडभिजानाति सहस्ने सो5स्ति नास्ति च

కాబట్టి నీ స్వకర్మను చేయి; దానిలో దిగులు పడకు. కర్మనే కవచంగా ధరించి దృఢంగా నిలువు. ఏమి చేయాలి, ఏమి చేయబడింది—ఇది నిజంగా తెలిసినవాడు వేల మందిలో ఒకడైనా ఉన్నాడో లేదో చెప్పడం కష్టం.

Verse 10

तस्य चापि भवेत्‌ कार्य विवृद्धौ रक्षणे तथा । भक्ष्यमाणो हानादानात्‌ क्षीयेत हिमवानपि

ధనాన్ని పెంచుకోవడానికి, కాపాడుకోవడానికి కూడా కర్మ అవసరం. ధనం నిరంతరం ఖర్చవుతూ ఉండి ఆదాయం లేకపోతే, హిమాలయంతటి సంపద కూడ క్షీణించిపోతుంది.

Verse 11

उत्सीदेरन्‌ प्रजा: सर्वा न कुर्यु: कर्म चेद्‌ भुवि । तथा होता न वर्धेरन्‌ कर्म चेदफलं भवेत्‌

ఈ భూమిపై సమస్త ప్రజలు కర్మను విడిచిపెడితే, అందరూ నాశనానికి లోనవుతారు. అలాగే కర్మ ఫలరహితమైతే, యజ్ఞవ్యవస్థను పోషించే ధర్మక్రమం గానీ, ప్రజల వృద్ధి-సమృద్ధి గానీ పెరగదు.

Verse 12

अपि चाप्यफल कर्म पश्याम: कुर्वतो जनान्‌ | नान्यथा हाूपि गच्छन्ति वृत्ति लोका: कथंचन,हम देखती हैं कि लोग व्यर्थ कर्ममें भी लगे रहते हैं, कर्म न करनेपर तो लोगोंकी किसी प्रकार जीविका ही नहीं चल सकती

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ప్రత్యక్ష ఫలం కనిపించని పనులలో కూడా ప్రజలు నిమగ్నమై ఉంటారని మనం చూస్తున్నాం; ఎందుకంటే ఏ పరిస్థితిలోనూ, మరే విధంగానూ ప్రజల జీవనం సాగదు.

Verse 13

यश्न दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादिक: । उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धि: प्रशस्यते

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—లోకంలో కేవలం దైవాన్ని నమ్మి కర్మ చేయనివాడు, అలాగే యుక్తి లేకుండా హఠంగా ‘ప్రయత్నం అవసరం లేదు’ అని చెప్పేవాడు—ఇద్దరూ మోహితులే. కర్మం, అంటే పురుషార్థం వైపు బుద్ధి నిలిచినవాడే ప్రశంసనీయం.

Verse 14

यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचिष्ट:सुखं शयेत्‌ । अवसीदेत्‌ स दुर्बुद्धिरामो घट इवोदके

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—కేవలం దైవాన్ని ఆశ్రయించి, ప్రయత్నం చేయకుండా సుఖంగా పడుకొని ఉండేవాడు—ఆ దుర్బుద్ధి నీటిలో పెట్టిన కాల్చని మట్టి కుండలా మునిగి నశిస్తాడు.

Verse 15

तथैव हठदुर्बुद्धिः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्‌ । आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बल:

అలాగే హఠీ, దుర్బుద్ధి గలవాడు—కర్మ చేయగల శక్తి ఉన్నా కర్మ చేయకుండా కూర్చుంటే—ఆధారం లేని బలహీనుడిలా ఎక్కువకాలం జీవించడు.

Verse 16

अकस्मादिह य: कश्रिदर्थ प्राप्नोति पूरुष: । त॑ हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्‌

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఈ లోకంలో ఎవడైనా అకస్మాత్తుగా ఎక్కడినుంచో ధనం పొందితే, ప్రజలు దానిని ‘హఠంగా దక్కింది’ అని అంటారు; ఎందుకంటే దానికి ఎవరి ప్రయత్నమూ కనిపించదు.

Verse 17

यच्चापि किंचित्‌ पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत । दैवेन विधिना पार्थ तद्‌ दैवमिति निश्चितम्‌

హే పార్థా! దైవవిధాన ప్రకారం మనిషి తనకు విధించబడిన భాగంగా ఏదైనా పొందితే, అది నిశ్చయంగా ‘దైవం’ (ప్రారబ్ధం) అని నిర్ణయించబడింది.

Verse 18

यत्‌ स्वयं कर्मणा किंचित्‌ फलमाप्रोति पूरुष: । प्रत्यक्षमेतल्‍लोकेषु तत्‌ पौरुषमिति श्रुतम्‌

మనిషి తన స్వకర్మచేత ఏ ఫలాన్ని పొందుతాడో, అది ఈ లోకంలో ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది; అందుకే దానిని ‘పౌరుషం’ (పురుషార్థం) అని అంటారు.

Verse 19

स्वभावतः: प्रवृत्तो यः प्राप्रोत्यर्थ न कारणात्‌ । तत्‌ स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम

హే పురుషసత్తమా! ఎవడు కేవలం తన స్వభావప్రేరణతోనే కార్యంలో ప్రవృత్తుడై—బాహ్య కారణం లేకుండా—ధనాన్ని పొందుతాడో, ఆ లాభాన్ని స్వభావజన్య ఫలమని తెలుసుకో.

Verse 20

एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्‌ कर्मणस्तथा । यानि प्राप्रोति पुरुषस्तत्‌ फल पूर्वकर्मणाम्‌,इस प्रकार हठ, दैव, स्वभाव तथा कर्मसे मनुष्य जिन-जिन वस्तुओंको पाता है, वे सब उसके पूर्वकर्मोके ही फल हैं

ఇలా హఠం వల్లనైనా, దైవం వల్లనైనా, స్వభావం వల్లనైనా, లేదా కర్మం వల్లనైనా—మనిషి ఏవేవి పొందుతాడో, అవన్నీ అతని పూర్వకర్మఫలాలే.

Verse 21

धातापि हि स्वकर्मव तैस्तैहेंतुभिरी श्वर: । विदधाति विभज्येह फल पूर्वकृतं नृणाम्‌

జగద్ధాత అయిన పరమేశ్వరుడు కూడా ఆ ఆ వివిధ కారణాల ద్వారానే జీవుల స్వకర్మాలను విభజించి, ఈ లోకంలో మనుష్యులకు పూర్వకృత కర్మఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 22

यद्धायं पुरुष: किंचित्‌ कुरुते वै शुभाशुभम्‌ । तद्‌ धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्‌,पुरुष यहाँ जो कुछ भी शुभ-अशुभ कर्म करता है, उसे ईश्वरद्वारा विहित उसके पूर्वकर्मोके फलका उदय समझिये

మనిషి ఇక్కడ ఏదైనా శుభమో అశుభమో కర్మ చేస్తే, అది ధాత్రి (ఈశ్వరుడు) విధించినదే; పూర్వకర్మఫలము పక్వమై ఉద్భవించినదని తెలుసుకో.

Verse 23

कारणं तस्य देहो<यं धातु: कर्मणि वर्तते । स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेडवश:

ఆ (ఉన్నత ఏజెన్సీ)కి సాధనం ఈ దేహమే; ధాతువులతో నిర్మితమై ఇది కర్మలో ప్రవృత్తమవుతుంది. ప్రభువు ఎలా ప్రేరేపిస్తాడో, అలా ఇది అవశంగా చేస్తుంది.

Verse 24

तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वर: | सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि,कुन्तीनन्दन! परमेश्वर ही समस्त प्राणियोंको विभिन्न कार्योमें लगाते और स्वभावके परवश हुए उन प्राणियोंसे कर्म कराते हैं

ఓ కౌంతేయా! ప్రతి కార్యంలో నియోగించువాడు మహేశ్వరుడే; ఆయన సమస్త ప్రాణులను వారి వారి పనుల్లో నియమించి, స్వభావబద్ధులైన వారిచేత కూడా కర్మ చేయింపజేస్తాడు.

Verse 25

मनसार्थान्‌ विनिश्ित्य पश्चात्‌ प्राप्रोति कर्मणा । बुद्धिपूर्व स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम्‌

ఓ వీరా! మనసులో కోరిన లక్ష్యాలను నిర్ణయించుకొని, తరువాత కర్మద్వారా మనిషి వాటిని పొందుతాడు. బుద్ధిపూర్వకంగా చేయుటవలన, ఆ విషయంలో పురుషుడే స్వయంగా కారణం.

Verse 26

संख्यातुं नैव शक्‍्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ । अगारनगराणां हि सिद्धि: पुरुषहैतुकी

ఓ పురుషర్షభా! కర్మాలను లెక్కించటం సాధ్యం కాదు; గృహాలు, నగరాలు మొదలైన వాటి సిద్ధి-స్థాపనకు పురుషప్రయత్నమే కారణం.

Verse 27

तिले तैलं गवि क्षीरं काछ्ठे पावकमन्तत: । धिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— “నువ్వులలో నూనె దాగి ఉంటుంది, ఆవులో పాలు, కట్టెలలో అగ్ని అంతర్భూతంగా ఉంటుంది. ధీరుడైన జ్ఞాని ముందుగా బుద్ధితో ఈ సత్యాన్ని గ్రహించి, ఆ అంతర్లీన శక్తి సిద్ధికి తగిన ఉపాయాన్ని నిర్ణయించాలి.”

Verse 28

ततः प्रवर्तते पश्चात्‌ कारणैस्तस्य सिद्धये । तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मजामिह जन्तवः

“ఆ తరువాత, ఆ లక్ష్యసిద్ధి కోసం తగిన కారణాలు/సాధనాలు ఆశ్రయించి కార్యంలో ప్రవేశించాలి. ఎందుకంటే ఈ లోకంలో జీవులు తమ కర్మజనితమైన సిద్ధినే ఆధారంగా చేసుకొని జీవిస్తారు.”

Verse 29

कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुछ्ितम्‌ । इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते

“నిపుణుడైన కర్త చేసిన పని సక్రమంగా, శోభాయమానంగా పూర్తవుతుంది. ఇది అనిపుణుడు చేసిన పని—అని దాని ప్రత్యేక లక్షణాల ద్వారా, అంటే ఫలితాన్ని బట్టి, తెలిసిపోతుంది.”

Verse 30

इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्‌ । पुरुष: कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम्‌

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— “ప్రయత్నసాధ్యమైన ఫలితాలలో పురుషుడు (మరియు అతని ప్రయత్నం) కారణం కాకపోతే—అతడు కర్తగా నిలవకపోతే—యజ్ఞాలు, బావుల తవ్వకం వంటి ప్రజాహిత కార్యాలకు ఫలం ఎవరికీ దక్కేది కాదు. అప్పుడు ఎవ్వరూ ఎవరి శిష్యుడూ కారు; గురువూ ఉండడు.”

Verse 31

कर्तृत्वादेव पुरुष: कर्मसिद्धौ प्रशस्यते । असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशात्‌ कथं त्विह

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— “కర్తగా భావించబడటంవల్లనే కార్యసిద్ధి కలిగితే పురుషుడు ప్రశంసింపబడతాడు; సిద్ధి లేకపోతే నిందింపబడతాడు కూడా. అయితే కర్మమే పూర్తిగా నశించిందని అనుకుంటే, ఇక్కడ సిద్ధి ఎలా కలుగుతుంది?”

Verse 32

सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत । पुंस: प्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“కొందరు ప్రతి ఫలమూ కేవలం హఠం లేదా బలవంతపు ప్రయత్నం వల్లనే సిద్ధమవుతుందని చెబుతారు; మరికొందరు దైవమే అన్నిటినీ సాధిస్తుందని అంటారు; ఇంకొందరు మానవ ప్రయత్నమే విజయానికి నిజమైన కారణమని నిలబెడతారు. ఈ విధంగా కారణాలు మూడు విధాలుగా చెప్పబడుతున్నాయి.”

Verse 33

न चैवैतावता कार्य मन्यन्त इति चापरे | अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठ:

మరికొందరు మాత్రం మానవ ప్రయత్నం ఏమీ అవసరం లేదని భావిస్తారు. వారి మాటలో అన్నీ అദృశ్యమైన దిష్టం (విధి) మరియు హఠం—ఈ రెండింటి వల్లనే జరుగుతాయి; ఇవే సమస్త కార్యాలకు కారణాలు అని అంటారు.

Verse 34

दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संतति: । किंचिद्‌ दैवाद्धठात्‌ किंचित्‌ किंचिदेव स्वभावत:

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“ఎందుకంటే కార్యసిద్ధి యొక్క ప్రవాహం కొన్నిసార్లు హఠం వల్ల, కొన్నిసార్లు దిష్టం (విధి) వల్ల జరుగుతుందని స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మనిషి కొన్ని ఫలాలను దైవవశాత్తు, కొన్ని హఠప్రయత్నంతో, మరికొన్ని తన స్వభావం వల్లనే పొందుతాడు; ఈ విషయంలో ఈ మూడింటికి మించి నాలుగో కారణం లేదు.”

Verse 35

पुरुष: फलमाप्रोति चतुर्थ नात्र कारणम्‌ | कुशला: प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदो जना:

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“మనిషి ఫలాన్ని పొందుతాడు; ఈ విషయంలో నాలుగో కారణం లేదు. తత్త్వాన్ని తెలిసిన నిపుణులు నిశ్చయంగా చెబుతారు—మనిషి కొన్ని ఫలాలను దైవవశాత్తు, కొన్ని హఠంతో, మరికొన్ని స్వభావతః పొందుతాడు.”

Verse 36

तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रद: । यदि न स्यान्न भूतानां कृषपणो नाम कश्नन,क्योंकि यदि ईश्वर सब प्राणियोंको इष्ट-अनिष्टरूप फल नहीं देते तो उन प्राणियोंमेंसे कोई भी दीन नहीं होता

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“అలాగే భూతాల ధాత (విధాత) ఇష్టానిష్ట ఫలాలను ప్రసాదించేవాడు. ఆయన అలా లేకపోతే ప్రాణుల్లో ‘కృశపణుడు’—దీనుడు లేదా దరిద్రుడు—అని పిలువబడే వాడు ఎవరూ ఉండేవాడు కాదు; ఎందుకంటే మిశ్ర ఫలాల విధానమే కొందరిని కష్టంలో పడేస్తుంది.”

Verse 37

य॑ यमर्थमभिप्रेप्सु: कुरुते कर्म पूरुष: । तत्तत्‌ सफलमेव स्याद्‌ यदि न स्यात्‌ पुरा कृतम्‌

పూర్వకృత ప్రారబ్ధకర్మ ప్రభావం ముందుగానే లేకపోతే, మనిషి ఏ ఏ లక్ష్యాన్ని ఆశించి ఏ కార్యాన్ని చేస్తాడో, ఆ ప్రయత్నమంతా తప్పక ఫలించేది. కానీ పూర్వకర్మ ప్రభావం ఉన్నందువల్ల మానవ ప్రయత్నం ఎల్లప్పుడూ కోరిన ఫలాన్ని అందుకోదు.

Verse 38

त्रिद्वारामर्थसिद्धि तु नानुपश्यन्ति ये नरा: । तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते

అర్థసిద్ధికి ఉన్న త్రిద్వారం—దైవం, హఠం, స్వభావం—ఇవన్నీ గుర్తించని వారు, అలాగే అనర్థసిద్ధికీ అదే త్రిద్వారం ఉందని చూడని వారు, సాధారణ అజ్ఞ జనుల్లానే ఉంటారు.

Verse 39

कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चय: । एकान्तेन हानीहो5यं पराभवति पूरुष:

మనువు నిర్ణయం ఇదే—కర్తవ్యకర్మ తప్పక చేయాలి. పూర్తిగా కర్మను వదిలి నిశ్చేష్టుడై కూర్చున్న పురుషుడు నిశ్చయంగా పరాభవాన్ని పొందుతాడు.

Verse 40

कुर्वतों हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर । एकान्तफलसिद्धि तु न विन्दत्यलस: क्वचित्‌

యుధిష్ఠిరా! ఈ లోకంలో కార్యం చేసే వాడికే సాధారణంగా ఫలసిద్ధి కలుగుతుంది. కానీ ఆలస్యం చేసే వాడు—కర్తవ్యాన్ని యథావిధిగా నిర్వహించలేని వాడు—ఎప్పుడూ నిశ్చిత ఫలసిద్ధిని పొందడు.

Verse 41

असम्भवे त्वस्य हेतु: प्रायश्ित्तं तु लक्षयेत्‌ | कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्नुते

కర్మ చేసినప్పటికీ ఆశించిన ఫలం కలగకపోతే, ఏదో అడ్డంకి కారణం ఉందని భావించి, ప్రాయశ్చిత్తంపై దృష్టి పెట్టాలి—దోషాన్ని తొలగించాలి. రాజేంద్రా! విధివిధానాలతో సంపూర్ణంగా కర్మను నిర్వహించినపుడు కర్త ఋణరహితుడు, నిర్దోషుడవుతాడు; ప్రత్యక్ష ఫలం ఆలస్యమైనా లేదా కనిపించకపోయినా.

Verse 42

अलक्ष्मीराविशत्येने शयानमलसं नरम्‌ | नि:संशयं फल॑ लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्ुुते

ఆలస్యానికి లోబడి నిద్రలో మునిగిన మనిషిలో నిశ్చయంగా దురదృష్టం ప్రవేశిస్తుంది; కానీ కార్యదక్షుడూ శ్రమశీలుడూ అయినవాడు కోరిన ఫలాన్ని తప్పక పొందీ సంపదను అనుభవిస్తాడు।

Verse 43

अनर्था: संशयावस्था: सिद्धयन्ते मुक्तसंशया: । धीरा नरा: कर्मरता ननु नि:संशया: क्वचित्‌

సంశయస్థితిలో చిక్కుకున్నవారు అనర్థాన్ని పొందీ సిద్ధి నుండి వంచితులవుతారు; కానీ సంశయరహితులు సిద్ధిని పొందుతారు. అయితే కర్మనిష్ఠులై ధైర్యవంతులై నిజంగా సందేహం లేని మనుష్యులు ఎక్కడైనా అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తారు।

Verse 44

एकान्तेन हाानर्थो<यं वर्तते5स्मासु साम्प्रतम्‌ । स तु नि:संशयं न स्यात्‌ त्वयि कर्मण्यवस्थिते

ఇప్పుడు రాజ్యహరణ రూపమైన ఘోర విపత్తు నిశ్చయంగా మనపై పడింది; అయితే మీరు పురుషార్థంలో దృఢంగా నిలిచి కర్మలో స్థిరపడితే, సందేహం లేకుండా ఈ ఆపద తొలగిపోవచ్చు।

Verse 45

अथवा सिद्धिरेव स्यादभिमानं तदेव ते । वृकोदरस्य बीभत्सोर्भ्रोत्रोश्न यमयोरपि,अथवा यदि कार्यकी सिद्धि ही हो जाय, तो वह आपके, भीमसेन और अर्जुनके तथा नकुल-सहदेवके लिये भी विशेष गौरवकी बात होगी

లేదా కార్యసిద్ధి మాత్రమే జరిగినా, ఆ సిద్ధియే మీ గౌరవమవుతుంది; అలాగే అది వృకోదరుడు (భీముడు), బీభత్సుడు (అర్జునుడు), మరియు యమపుత్రులైన జంట సోదరులు (నకుల-సహదేవులు)కూ విశేష కీర్తిగా నిలుస్తుంది।

Verse 46

अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुन: । विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथाफलम्‌,कर्मोके कर लेनेपर अन्तमें कर्ताको जैसा फल मिलता है, उसके अनुसार ही यह जाना जा सकता है कि दूसरोंका कर्म सफल हुआ है या हमारा

ఇతరుల కర్మ ఫలించిందా, లేక మనదీ ఫలించిందా—ఇది కొంత కాలం గడిచిన తరువాత, కార్యం పూర్తయ్యాక, వచ్చిన ఫలాన్ని బట్టి మాత్రమే తెలిసేది; ఎందుకంటే కర్త చివరికి తన కర్మఫలంతోనే గుర్తించబడతాడు।

Verse 47

पृथिवीं लाड्रलेनेह भित्त्वा बीज॑ वपत्युत । आस्ते<थ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम्‌

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఇక్కడ రైతు నాగలితో భూమిని చీల్చి విత్తనాన్ని చల్లుతాడు; ఆపై నిశ్శబ్దంగా కూర్చుంటాడు, ఎందుకంటే అక్కడ నిర్ణాయక కారణం మేఘవర్షమే. వర్షం అనుగ్రహించకపోతే రైతుకు దోషం లేదు. అతడు మనసులో—ఇతరులు విజయంగా చేసే దున్నడం-విత్తడం వంటి పనులన్నీ నేనూ చేశాను; అయినా ప్రతికూల ఫలం వస్తే అందులో నా అపరాధం లేదు—అని ఆలోచిస్తాడు. ఇలా స్థిరబుద్ధి గల జ్ఞాని రైతు ఆ వైఫల్యానికి తనను తాను నిందించడు.

Verse 48

वृष्टिश्रेन्नानुगृह्लीयादनेनास्तत्र कर्षक: । यदन्य: पुरुष: कुर्यात्‌ तत्‌ कृतं सफलं मया

వర్షం అనుగ్రహించకపోతే ఆ విషయంలో రైతు నిందార్హుడు కాదు. ఎందుకంటే ఇతరుడు ఏం చేస్తాడో—దున్నడం, విత్తడం—అది అంతా నేనూ చేశాను; కాబట్టి ఫలం ప్రతికూలమైతే దోషం నాది కాదు. ఇలా భావించి, తన నియంత్రణకు అతీతమైన కారణాలను తెలిసిన జ్ఞాని రైతు ఫలితానికి తనను తాను నిందించడు.

Verse 49

तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित्‌ | इति धीरो<न्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गरहयेत्‌

ఈ ఫలం మనకు లభించిందంటే, ఇందులో ఎక్కడా నా అపరాధం లేదు. ఇలా ధైర్యంగా పరిశీలించి జ్ఞాని ఆ ఫలితానికి తనను తాను నిందించకూడదు.

Verse 50

कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत । निर्वेदो नात्र कर्तव्यो द्वावन्यौ हात्र कारणम्‌

ఓ భారతా! ప్రయత్నం చేసినప్పటికీ లక్ష్యసిద్ధి కలగకపోతే మనసులో నిరాశ పడకూడదు. ఎందుకంటే ఫలసిద్ధిలో పురుషార్థం కాక మరి రెండు కారణాలు ఉన్నాయి—దైవం (ప్రారబ్ధం) మరియు ఈశ్వరానుగ్రహం.

Verse 51

सिद्धिर्वाप्पथवासिद्धिरप्रवृत्तिरतोडन्यथा । बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिद्धाति

కార్యం సిద్ధమవుతుందా, అసిద్ధమవుతుందా—అనే సందేహంతో కర్మలో ప్రవేశించకపోవడం తగదు. ఎందుకంటే అనేక కారణాలు కలిసినప్పుడే కర్మసిద్ధి కలుగుతుంది.

Verse 52

गुणाभावे फल न्यूनं भवत्यफलमेव च । अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित्‌

గుణాల లోపం ఉంటే ఫలం తగ్గవచ్చు, లేదా ఫలమే లేకపోవచ్చు. కానీ కర్మను ఆరంభమే చేయకపోతే ఎక్కడా ఫలం కనిపించదు; కర్త యొక్క శౌర్యమువంటి గుణమూ వ్యక్తమవదు.

Verse 53

देशकालावुपायांश्व मड्लं स्वस्तिवृद्धये । युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम्‌

మంగళమూ క్షేమవృద్ధికోసం ధీరుడు దేశకాలానుసారంగా తగిన ఉపాయాలను ప్రయోగిస్తాడు; బుద్ధితో తన శక్తి, బలాన్ని తూచుకొని యథాశక్తి యథాబలంగా కార్యాన్ని యోజిస్తాడు.

Verse 54

अप्रमत्तेन तत्‌ कार्यमुपदेष्टा पराक्रम: । भूयिष्ठं कर्मयोगेषु दृष्ट एव पराक्रम:

ఆ కార్యాన్ని అప్రమత్తంగా, జాగ్రత్తతో చేయాలి; ఇలాంటి విషయాల్లో పరాక్రమమే ప్రధాన ఉపదేశకుడు. కార్యసాధన యుక్తులన్నిటిలో పరాక్రమమే అత్యుత్తమమని చెప్పబడింది.

Verse 55

यत्र धीमानवेक्षेत श्रेयांसं बहुभिगुणै: । साम्नैवार्थ ततो लिप्सेत्‌ कर्म चास्मै प्रयोजयेत्‌

ఎక్కడ బుద్ధిమంతుడు ప్రత్యర్థిని అనేక గుణాలలో శ్రేష్ఠుడిగా గమనిస్తాడో, అక్కడ సామమార్గం ద్వారానే తన ప్రయోజనాన్ని సిద్ధించుకోవాలని కోరాలి; ఆ లక్ష్యానికి సంధి మొదలైన అవసరమైన కర్తవ్యాలను నిర్వర్తించాలి.

Verse 56

व्यसन वास्य काड्क्षेत विवासं वा युधिष्ठिर । अपि सिन्धोगिरिर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिण:

యుధిష్ఠిరా! శత్రువుకు వ్యసనం కలగాలని లేదా అతడు దేశనిర్వాసం పొందాలని కూడా ఎదురుచూడవచ్చు. ప్రత్యర్థి సముద్రమైనా పర్వతమైనా దానిపై విపత్తు కలగాలని కోరాలి; మరి మృత్యుధర్ముడైన మనిషి విషయంలో చెప్పేదేముంది?

Verse 57

उत्थानयुक्त: सततं परेषामन्तरैषणे । आनृण्यमाप्रोति नर: परस्यात्मन एव च,शत्रुओंके छिद्रका अन्वेषण करनेके लिये सदा प्रयत्नशील रहे। ऐसा करनेसे वह अपनी और दूसरे लोगोंकी दृष्टिमें भी निर्दोष होता है

మనిషి ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహంతో, అప్రమత్తంగా ఉండి ప్రత్యర్థుల బలహీనతలను అన్వేషించాలి. అలా నిరంతర జాగ్రత్తతో కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చినవాడు ఇతరుల దృష్టిలోనూ తన అంతఃకరణంలోనూ నిందార్హత లేకుండా ఋణముక్తుడవుతాడు.

Verse 58

न त्वेवात्मावमन्तव्य: पुरुषेण कदाचन । न हाात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति शोभना,मनुष्य कभी अपने-आपका अनादर न करे--अपने-आपको छोटा न समझे। जो स्वयं ही अपना अनादर करता है, उसे उत्तम ऐश्वर्यकी प्राप्ति नहीं होती

మనిషి ఎప్పుడూ తనను తాను అవమానించుకోకూడదు; తనను తాను తక్కువగా భావించకూడదు. తన విలువను తానే తృణీకరించినవానికి నిజమైన శోభనమైన ఐశ్వర్యమో క్షేమమో కలగదు.

Verse 59

एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत | तत्र सिद्धिर्गति: प्रोक्ता कालावस्थाविभागत:

ఓ భారతా! లోకంలో కార్యసిద్ధి యొక్క వ్యవస్థ ఇలానే నిలిచింది. కాలం, పరిస్థితుల విభాగాన్ని బట్టి శత్రువు బలహీనతలను అన్వేషించే ప్రయత్నమే సిద్ధికి మూలకారణమని చెప్పబడింది.

Verse 60

ब्राह्म॒णं मे पिता पूर्व वासयामास पण्डितम्‌ । सो<पि सर्वामिमां प्राह पित्रे मे भरतर्षभ

ఓ భరతశ్రేష్ఠా! పూర్వకాలంలో నా తండ్రి తన ఇంట్లో ఒక పండిత బ్రాహ్మణుని నివసింపజేశాడు. అతడే నా తండ్రికి ఈ సమస్త నీతిని వివరించాడు.

Verse 61

नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्‌ मे5ग्राहयत्‌ पुरा । तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे

ఓ భరతశ్రేష్ఠా! పూర్వకాలంలో బృహస్పతి ప్రోక్తమైన నీతి నా సోదరులకు బోధించబడింది. వారి సమీపంలో ఉండి నేను కూడా ఆ సమయంలో ఇంట్లోనే ఆ ఉపదేశాన్ని విన్నాను.

Verse 62

स मां राजन्‌ कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन्‌ । शुश्रूषमाणामासीनां पितुरड्के युधिछ्िर

మహారాజ యుధిష్ఠిరా! నేను ఆ సమయంలో ఏదో పనిమీద తండ్రి దగ్గరకు వచ్చి, ఇవన్నీ వినాలనే కోరికతో ఆయన ఒడిలో కూర్చున్నాను. అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణదేవుడు నన్ను సాంత్వనపరుస్తూ ఈ నీతిని ఉపదేశించాడు.