Adhyaya 239
दुर्योधनस्य प्रायोपवेशः — शकुनिसान्त्वनम् तथा कृत्याह्वानम् (Duryodhana’s Fast: Śakuni’s Consolation and the Summoning of a Kṛtyā)
Upa-parva: Duryodhana-prāyopaveśa–Daiteya-āhvāna Episode (within Āraṇyaka-parva)
Vaiśaṃpāyana narrates Duryodhana seated in prāyopaveśa. Śakuni addresses him with pacific counsel: he recalls Karṇa’s prior reasoning, criticizes the abandonment of prosperity through delusion, and warns that a ruler who cannot restrain surging joy or despondency loses fortune. He outlines leadership defects that repel royal success—fearfulness, inertia, negligence, and addiction to sense-objects—and argues that Duryodhana’s grief is misplaced where honor and reconciliation are possible. Śakuni urges composure, remembrance of meritorious action, and the ethical-political option of granting the Pāṇḍavas their paternal kingdom to gain fame and dharma. Duryodhana, shamed yet adamant, rejects wealth, pleasure, authority, and policy, commanding others to return to the city while he persists. His companions declare shared fate and attempt persuasion; he remains unmoved. He prepares ritual austerity on darbha, purifies with water, dons kuśa and bark garments, and adopts silence and strict observance aiming at a heavenly end. Daiteya-Dānava beings in Rasātala, learning of his resolve and their own strategic interest, perform Vaitāna rites with Bṛhaspati/Uśanas mantras, Atharvavedic formulas, and upaniṣadic procedures; a kṛtyā arises, is instructed to bring Duryodhana, and swiftly transports him to Rasātala, where the assembled Dānavas address him with confident intent.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल २४३ “लोक हैं।) 3 “+( 9) #2:.# ४257 अष्टात्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनके द्वारा कर्ण और शकुनिकी मन्त्रणा स्वीकार करना तथा कर्ण आदिका घोषयात्राको निमित्त बनाकर द्वैतवनमें जानेके लिये धृतराष्ट्रसे आज्ञा लेने जाना वैशम्पायन उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तत: । हृष्टो भूत्वा पुनर्दीन इदं वचनमत्रवीत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! కర్ణుని మాటలు విని రాజు దుర్యోధనుడు మొదట ఎంతో ఆనందించాడు; తరువాత దిగులుపడి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 2
ब्रवीषि यदिदं कर्ण सर्व मनसि मे स्थितम् | न त्वभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवा:
కర్ణా! నీవు చెప్పేది అంతా నా మనసులోనూ ఉంది; కానీ పాండవులు ఉన్న చోటికి వెళ్లేందుకు నాకు తండ్రి అనుమతి లభించదు।
Verse 3
परिदेवति तान् वीरान् धृतराष्ट्रो महीपति: । मन्यते< भ्यधिकांश्वापि तपोयोगेन पाण्डवान्
భూపతి ధృతరాష్ట్రుడు ఆ వీర పాండవుల కోసం ఎల్లప్పుడూ విలపిస్తుంటాడు. తపశ్శక్తి సంయోగం వల్ల పాండవులు మనకన్నా అధిక బలవంతులని భావిస్తాడు।
Verse 4
अथवाप्यनुबुध्येत नूपो5स्माकं चिकीर्षितम् | एवमप्यायतिं रक्षन् नाभ्यनुज्ञातुमरहति
మరి మన ఉద్దేశం వారికి తెలిసిపోతే, భవిష్యత్తు ప్రమాదం నుంచి మనలను కాపాడాలన్న ఉద్దేశంతో కూడ వారు అక్కడికి వెళ్లేందుకు అనుమతించటం తగదని భావిస్తారు।
Verse 5
न हि द्वैतवने किंचिद् विद्यतेडन्यत् प्रयोजनम् । उत्सादनमृते तेषां वनस्थानां महाद्युते
మహాతేజస్వీ కర్ణా! ద్వైతవనానికి వెళ్లడంలో, అరణ్యంలో ఉన్న ఆ పాండవులను నిర్మూలించడాన్ని తప్ప మనకు మరే ప్రయోజనం లేదు।
Verse 6
जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते । अब्रवीद् यच्च मां त्वां च सौबलं वचनं तदा,“जुएका अवसर उपस्थित होनेपर विदुरजीने मुझसे, तुमसे तथा (मामा) शकुनिसे जैसी बातें कही थीं, उन्हें तो तुम जानते ही हो
పాశక్రీడ సమయం వచ్చినప్పుడు క్షత్తా విదురుడు అప్పట్లో నన్ను, నిన్ను, సౌబల శకునిని ఉద్దేశించి ఏమి పలికాడో నీకు తెలుసు.
Verse 7
तानि सर्वाणि वाक्यानि यच्चान्यत् परिदेवितम् । विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा
ఆ మాటలన్నిటినీ, ఇంకా జరిగిన ఇతర విలాపాలనూ ఆలోచించినా—నేను నిర్ణయానికి రాలేకపోతున్నాను: వెళ్లాలా, లేక వేరే మార్గం ఎంచుకోవాలా.
Verse 8
“उन सब बातोंपर तथा और भी पाण्डवोंके लिये जो विलाप किया गया है, उसपर विचार करके मैं किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाता कि द्वैतवनमें चलूँ या न चलूँ ।।
ఆ మాటలన్నిటినీ, పాండవుల కోసం మరింతగా చేసిన విలాపాన్నీ ఆలోచించినా—నేను దృఢ నిర్ణయానికి రాలేకపోతున్నాను: ద్వైతవనానికి వెళ్లాలా వద్దా. అయినా కృష్ణా (ద్రౌపది)తో కలిసి భీముడు, ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) అరణ్యకష్టాలు భరిస్తున్న దృశ్యాన్ని నేను చూడగలిగితే, నాకూ మహా హర్షం కలుగుతుంది.
Verse 9
न तथा ह्ाप्रुयां प्रीतिमवाप्प वसुधामिमाम् । दृष्टवा यथा पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवासस:
ఈ సమస్త భూమిని పొందినా నాకు అంత ప్రీతి కలగదు; పాండుపుత్రులు వల్కలవస్త్రాలు, మృగచర్మాలు ధరించి ఉన్నట్లు చూసినప్పుడు కలిగే ఆనందమే నాకు అధికం.
Verse 10
कि नु स्यादधिकं तस्माद् यदहं द्रुपदात्मजाम् | द्रौपदी कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने
కర్ణా! దీనికన్నా నాకు మరింత ఆనందం ఏముంటుంది—ద్రుపదకుమార్తె ద్రౌపదిని వనంలో కాషాయవస్త్రాలు ధరించినట్లు నేను చూడగలగడం?
Verse 11
यदि मां धर्मराजश्न भीमसेनश्न् पाण्डव: । युक्त परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— “ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు మరియు పాండవుడు భీమసేనుడు నన్ను పరమోన్నత రాజలక్ష్మి, వైభవంతో యుక్తుడిగా చూచినయెడల నా జీవితం కృతార్థమగును.”
Verse 12
उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद् वनम् | यथा चाभ्यनुजानीयाद् गच्छन्तं मां महीपति:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— “ఆ వనానికి మనం వెళ్లగలిగే మార్గోపాయం నాకు కనబడటం లేదు; అలాగే భూపతి నాకు అక్కడికి వెళ్లుటకు అనుమతి ఇస్తాడని కూడా కనిపించడం లేదు.”
Verse 13
स सौबलेन सहितस्तथा दुःशासनेन च । उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद् वनम्,“अतः तुम मामा शकुनि तथा भाई दुःशासनके साथ सलाह करके कोई अच्छा-सा उपाय ढूँढ़ निकालो, जिससे हमलोग द्वैतवनमें चल सकें
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— “కాబట్టి సౌబలుడు (శకుని) మరియు దుశ్శాసనుడితో కలిసి, మనం ఆ వనానికి వెళ్లగలిగేలా ఒక నిపుణమైన ఉపాయాన్ని ఆలోచించు.”
Verse 14
अहमप्यद्य निश्चित्य गमनायेतराय च । कल्यमेव गमिष्यामि समीपं॑ पार्थिवस्यथ ह
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— “నేనూ ఈరోజే బయలుదేరుటకును మిగిలిన కార్యమునకును నిర్ణయించుకొని, రేపే రాజుని సన్నిధికి వెళ్తాను.”
Verse 15
“मैं भी आज ही जाने या न जानेके विषयमें कोई निश्चय करके कल सबेरा होते ही महाराजके पास जाऊँगा ।।
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— “నేను అక్కడ ఆసీనుడై ఉండగా, కురుశ్రేష్ఠుడు భీష్ముడు కూడా సమక్షంలో ఉన్నప్పుడు, ఏ ఉపాయం సాధ్యమని కనిపిస్తుందో దానిని నీవు సౌబలుడు (శకుని)తో కలిసి ప్రతిపాదించు.”
Verse 16
वचो भीष्मस्य राज्ञक्ष निशम्य गमन प्रति । व्यवसायं करिष्येडहमनुनीय पितामहम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—భీష్మ పితామహుని మరియు రాజుని గమన విషయక వచనములు విని, పితామహుని వినయముతో అనునయించి ఆయన సమ్మతిని పొందిన తరువాతనే నేను ద్వైతవనమునకు వెళ్లుటకు నిశ్చయము చేసుకొందును।
Verse 17
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुरावसथान् प्रति । व्युषितायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात्
“అలానే కావుగాక” అని చెప్పి వారందరూ తమ తమ నివాసాలకు వెళ్లిరి. రాత్రి గడచి ఉదయం కాగానే కర్ణుడు రాజైన దుర్యోధనుని సమీపమునకు వెళ్లెను।
Verse 18
ततो दुर्योधन कर्ण: प्रहसन्निदमब्रवीत् । उपाय: परिदृष्टोडयं तं निबोध जनेश्वर,वहाँ कर्णने हँसकर दुर्योधनसे कहा--'जनेश्वर! मुझे जो उपाय सूझा है, उसे बताता हूँ, सुनो
అప్పుడు కర్ణుడు చిరునవ్వుతో దుర్యోధనునితో ఇలా పలికెను—“జనేశ్వరా! నాకు ఒక ఉపాయం తోచెను; దానిని వినుము, గ్రహించుము.”
Verse 19
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
“నరాధిపా! ద్వైతవనమున ఈ వేళ అన్ని గోశాలా-వాసస్థానములు ఉన్నాయి; అవి నీ రాకకై నిరంతరం ఎదురుచూస్తున్నవి. కాబట్టి ‘ఘోషయాత్ర’ అనే నెపముతో మనము నిస్సందేహముగా అక్కడికి వెళ్లగలము.”
Verse 20
उचितं हि सदा गन्तुं घोषयात्रां विशाम्पते | एवं च त्वां पिता राजन् समनुज्ञातुमहति
వైశంపాయనుడు పలికెను—“విశాంపతే! గోశాలా-వాసస్థానములను దర్శించుటకై ‘ఘోషయాత్ర’ చేయుట ఎల్లప్పుడూ సముచితమే. ఓ రాజా, ఈ నెపముతో నీ తండ్రి నీకు అక్కడికి వెళ్లుటకు అనుమతి ఇవ్వవలసినదే.”
Verse 21
तथा कथयमानौ तौ घोषयात्राविनिश्चयम् । गान्धारराज: शकुनि: प्रत्युवाच हसन्निव,घोषयात्राका निश्चय करनेके लिये इस प्रकारकी बातें करते हुए उन दोनों सुहृदोंसे गान्धारराज शकुनिने हँसते हुए-से कहा--
ఇలా ఆ ఇద్దరు సుహృదులు ఘోషయాత్ర నిర్ణయాన్ని స్థిరపరుచుకుంటుండగా, గాంధారరాజు శకుని నవ్వినట్టుగా వారితో ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 22
उपायो<यं मया दृष्टो गमनाय निरामय: । अनुज्ञास्यति नो राजा बोधयिष्यति चाप्युत
ద్వైతవనానికి వెళ్లుటకు ఈ ఉపాయం నాకు పూర్తిగా నిర్దోషంగా కనిపించింది. రాజు ధృతరాష్ట్రుడు మనకు తప్పక అనుమతి ఇస్తాడు; అక్కడికి వెళ్లి ఏమేమి చేయాలో కూడా బోధిస్తాడు.
Verse 23
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
నరాధిపా! ఇప్పుడు అన్ని గోశాలలు ద్వైతవనంలోనే ఉన్నాయి; అక్కడ మీ రాక కోసం ఎల్లప్పుడూ ఎదురుచూస్తుంటారు. కాబట్టి ఘోషయాత్ర అనే بہానాతో మనం నిస్సందేహంగా అక్కడికి వెళ్లగలము.
Verse 24
ततः प्रहसिता: सर्वे तेडन्योन्यस्य तलान् ददुः । तदेव च विनिश्चित्य ददृशु: कुरुसत्तमम्
అనంతరం వారు అందరూ హర్షంతో నవ్వి, ఒకరొకరి చేతులపై చప్పట్లు కొట్టుకున్నారు. అదే నిర్ణయాన్ని స్థిరపరచుకొని, కురుశ్రేష్ఠుడైన రాజు ధృతరాష్ట్రుని దర్శించడానికి వెళ్లారు.
Verse 237
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्ण और शकुनिके वचनविषयक दो सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత ఘోషయాత్రాపర్వంలో కర్ణ-శకుని వాక్యవిషయక రెండువందల ముప్పైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 238
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि घोषयात्रामन्त्रणे अष्टात्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వములో ‘ఘోషయాత్రాపర్వ’ అంతర్గతంగా ఘోషయాత్రా-మంత్రణ విషయమైన రెండువందల ముప్పై ఎనిమిదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది—అని వైశంపాయనుడు ప్రకటించాడు.
Inside Adhyaya 239
How it unfolds
- Opening hook
Hastinapura’s inner chambers hum with a dangerous sweetness: Duryodhana confides to Karna that the very thought in his own heart has been spoken aloud—yet permission from the elders to go where the Pandavas dwell will not come easily.
- Rising tension
Duryodhana recalls Vidura’s earlier warnings at the time of the dice—how the wise minister spoke to him, to Karna, and to Shakuni—implying that the present scheme is only the old sin returning in a new costume. Dhritarashtra’s constant lament for the Pandavas, and his belief in their ascetic power, becomes an obstacle: the blind king’s grief and fear of their tapas stand against Duryodhana’s desire to provoke and humiliate them.
- Climax moment
The conspiratorial triangle tightens: Duryodhana weighs whether he should go at once or delay, resolves to approach the king at dawn, and—while he and Karna speak of the ‘cattle-expedition’ decision—Shakuni answers with a laugh, sealing the plan as a calculated pretext to enter the Pandavas’ vicinity and test their restraint.
- Where it settles
All present, delighted at the plan’s apparent inevitability, exchange approving gestures and finalize the decision to proceed with the ghosha-yatra as a political-psychological weapon—an expedition outwardly about cattle and display, inwardly about insult and entrapment.
- Cliffhanger
With the scheme fixed, the next step looms: Duryodhana must face the court and obtain sanction—will Dhritarashtra and the elders restrain him, or will the expedition be unleashed toward the forest exile?
Thematic threads
- Primary themeConspiracy under the mask of legitimacy: how pride and envy weaponize ‘lawful’ expeditions to inflict humiliation.
- Dharma questionWhen a ruler seeks permission for an act that is outwardly lawful but inwardly malicious, who bears the greater adharma—the schemer, the counselor who enables, or the authority who permits?
- Philosophical undercurrentIntention (bhava) governs the moral weight of action: the same outward deed becomes dharma or adharma depending on the inner motive, and memory of righteous counsel becomes powerless when desire rules the mind.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler, overwhelmed by humiliation and loss, may choose self-termination through prāyopaveśa, or must instead uphold responsibility through restraint, reparative governance, and continued accountability to kin and polity.
The passage teaches that sovereignty depends on mastery of internal states: unchecked elation or despair destabilizes judgment, and fortune abandons leadership marked by fear, procrastination, negligence, and compulsive indulgence.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical exemplification, positioning prāyopaveśa, counsel, and ritual intervention as interpretive nodes for understanding duty, agency, and the epic’s causality.
Ask anything about Adhyaya 239 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.