Adhyaya 236
दुर्योधनस्य हास्तिनपुरप्रवेशः (Duryodhana’s Return toward Hastinapura; Karṇa’s Consolation)
Upa-parva: Gandharva-saṅgrāma / Duryodhana-nivṛtti Episode (Āraṇyaka-parva contextual unit)
Janamejaya requests a detailed account of how Duryodhana—previously defeated, bound, and then released—could re-enter Hāstinapura given his habitual pride and contempt toward the Pāṇḍavas. Vaiśaṃpāyana narrates Duryodhana’s physical and psychological state: he proceeds with his fourfold army, yet remains downcast, ashamed, and mentally burdened by defeat. En route, he halts in a pleasant, well-watered area, arranges his troops by station, and sits in a radiant seat, described through a simile of the moon eclipsed by Rāhu—signaling reputational obscuration. Karṇa approaches and addresses him with reassurance: he expresses relief at Duryodhana’s survival, frames the encounter as extraordinary, and emphasizes that escaping such a non-human (amānuṣa) conflict with brothers and resources intact is itself remarkable. The chapter closes with Duryodhana responding with lowered head and tear-choked speech, indicating unresolved shame and an unstable emotional equilibrium that will condition subsequent counsel and policy.
Chapter Arc: मार्कण्डेय के कथन-प्रवाह के भीतर द्रौपदी–सत्यभामा संवाद का समापन-क्षण आता है—अब उपदेश नहीं, विदाई है; और विदाई के साथ आश्वासन की परीक्षा। → मधुसूदन के रथारोहण से पहले सत्यभामा द्रौपदी को आलिंगन कर हृदयस्पर्शी वचन कहती है—वनवास, अपमान और अनिश्चित भविष्य की पीड़ा के बीच द्रौपदी के मन में ‘कब न्याय होगा’ की उत्कण्ठा को शांत करने का प्रयत्न। → सत्यभामा का दृढ़ आश्वासन: ‘कृष्ण के विषय में तुझे उत्कण्ठा न हो, व्यथा न हो; तेरे पति देवतुल्य तेज से पृथ्वी को जीतेंगे’—और द्रौपदी के पुत्रों (प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकर्मा, शतानीक, आदि) के कल्याण-रक्षण का भरोसा। → केशव सब से यथावत् संवाद कर विदा लेते हैं; सत्यभामा प्रदक्षिणा कर रथ पर चढ़ती है; कृष्ण द्रौपदी को सांत्वना देकर शीघ्रगामी अश्वों सहित द्वारका की ओर प्रस्थान करते हैं। → वन में रह गई द्रौपदी के लिए आश्वासन तो मिला, पर न्याय का समय अभी अनिर्णीत—कृष्ण का प्रस्थान भविष्य के प्रतिशोध/धर्म-स्थापन की प्रतीक्षा को और तीव्र कर देता है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक हि 7 आम पज्चत्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: सत्यभामाका द्रौपदीको आश्वासन देकर श्रीकृष्णके साथ द्वारकाको प्रस्थान वैशम्पायन उवाच मार्कण्डेयादिभिरवविंप्रै: पाण्डवैश्व महात्मभि: । कथाभिरनुकूलाभि: सह स्थित्वा जनार्दन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! ఆ సమయంలో భగవాన్ జనార్దనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మార్కండేయాది బ్రహ్మర్షులు మరియు మహాత్మ పాండవులతో కలిసి అనుకూలమైన, ధైర్యం కలిగించే సంభాషణలు చేస్తూ కొంతకాలం అక్కడ నిలిచెను.
Verse 2
ततस्तै: संविदं कृत्वा यथावन्मधुसूदन: । आरुरुक्षू रथं सत्यामाह्दयामास केशव:,मधुसूदन केशवने उन सबसे यथावत्् वार्तालापके अनन्तर विदा लेकर रथपर चढ़नेकी इच्छासे सत्यभामाको बुलाया
ఆపై మధుసూదనుడు కేశవుడు వారితో యథావిధిగా సంభాషణ ముగించి వీడ్కోలు చెప్పి, రథం ఎక్కబోయి సత్యను (సత్యభామను) పిలిచెను.
Verse 3
सत्यभामा ततत्तत्र स्वजित्वा टद्रुपदात्मजाम् | उवाच वचन हृद्यं यथाभावं समाहितम्,तब सत्यभामा वहाँ ट्रुपदकुमारीसे गले मिलकर अपने हार्दिक भावके अनुसार एकाग्रतापूर्वक मधुर वचन बोली--
అప్పుడు సత్యభామ అక్కడే ద్రుపదకుమార్తెను ఆలింగనం చేసి, తన హృదయభావం యథాతథంగా ఏకాగ్రచిత్తంతో మధురమైన, హృద్యమైన మాటలు పలికెను.
Verse 4
॥/४ ) ॥ ) ४ ) बन न प् 777 “#7#हम्न्ट्टल कृष्णे मा भूत् तवोत्कण्ठा मा व्यथा मा प्रजागर: । भर्तभिवेंवसंकाशैर्जितां प्राप्स्पसि मेदिनीम्
సఖీ కృష్ణే! నీకు ఉత్కంఠ కలుగనీయకు; వ్యథపడకు; రాత్రింబవళ్లు జాగరణ చేయకు. దేవసమానమైన నీ భర్తలు జయించిన ఈ భూమిరాజ్యాన్ని నీవు నిశ్చయంగా పొందుదువు.
Verse 5
न होवं शीलसम्पन्ना नैवं पूजितलक्षणा: । प्राप्तुवन्ति चिरं क्लेशं यथा त्वमसितेक्षणे
వైశంపాయనుడు పలికెను—శీలసంపన్నులై శుభలక్షణాలకై పూజింపబడే స్త్రీలు సాధారణంగా దీర్ఘకాలం క్లేశం అనుభవించరు; కాని అసితేక్షణే, శ్యామలోచనే! నీవు అర్హించని దీర్ఘ దుఃఖాన్ని భరించితివి।
Verse 6
अवश्यं च त्वया भूमिरियं निहतकण्टका । भर्तृभि: सह भोक्तव्या निर्दन्द्धेति श्रुत मया,“मैंने (महात्माओंसे) सुना है कि तुम अपने पतियोंके साथ निश्चय ही इस पृथ्वीका निर्द्धद्ध तथा निष्कण्टक राज्य भोगोगी
వైశంపాయనుడు పలికెను—నేను వినినదేమనగా, నీవు నీ భర్తలతో కలిసి నిశ్చయంగా ఈ భూమిని అనుభవించెదవు—అది నిష్కంటకమై, ఉపద్రవాలు నశించి, క్లేశాలు దగ్ధమై ఉంటుంది।
Verse 7
धार्रराष्ट्रवर्धं कृत्वा वैराणि प्रतियात्य च । युधिष्ठिरस्थां पृथिवीं द्रक्ष्यसि द्रुपदात्मजे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ద్రుపదాత్మజే! ధృతరాష్ట్రపుత్రులను సంహరించి, పూర్వవైరానికి సంపూర్ణ ప్రతికారము తీర్చుకొని, నీ భర్తలు విజయము పొందినట్లు; ఈ భూమి యుధిష్ఠిరుని అధీనమై స్థిరపడినట్లు నీవు త్వరలోనే చూచెదవు।
Verse 8
यास्ता: प्रव्रजमानां त्वां प्राहसन् दर्पमोहिता: । ताः क्षिप्रं हतसंकल्पा द्रक्ष्यसि त्वं कुरुस्त्रिय:
వైశంపాయనుడు పలికెను—నీవు వనానికి బయలుదేరినప్పుడు దర్పమోహితులై నిన్ను పరిహసించిన కురు స్త్రీలను, వారి సంకల్పాలు త్వరలోనే భగ్నమై, దైన్యస్థితిలో పడినట్లు నీవు శీఘ్రమే చూచెదవు।
Verse 9
तव दुःखोपपन्नाया यैराचरितमप्रियम् । विद्धि सम्प्रस्थितान् सर्वास्तान् कृष्णे यमसादनम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—కృష్ణే! నీవు దుఃఖంలో మునిగియున్నప్పుడు ఎవరు నీకు అప్రీతికరంగా ప్రవర్తించిరో, వారందరినీ యమసదనానికి వెళ్లినవారిగా తెలుసుకొనుము—వారిని మృతప్రాయులుగా భావించుము।
Verse 10
पुत्रस्ते प्रतिविन्ध्यश्ष सुतसोमस्तथाविध: । श्रुतकर्मार्जुनिश्वैव शतानीकश्न नाकुलि:
వైశంపాయనుడు పలికెను—నీ కుమారులు ప్రతివింధ్యుడు, అలాగే సమాన పరాక్రముడైన సుతసోముడు, అర్జునుని కుమారుడు శ్రుతకర్ముడు, నకులుని కుమారుడు శతానీకుడు—ఇవన్నీ అక్కడ ఉన్నారు.
Verse 11
सहदेवाच्च यो जात: श्रुतसेनस्तवात्मज: । सर्वे कुशलिनो वीरा: कृतास्त्राश्व॒ सुतास्तव
సహదేవుని నుండి జన్మించిన నీ కుమారుడు శ్రుతసేనుడును. నీ కుమారులందరూ వీరులు, క్షేమంగా ఉన్నారు; శస్త్రవిద్యలో నిపుణులుగా తీర్చిదిద్దబడ్డారు.
Verse 12
अभिमन्युरिव प्रीता द्वारवत्यां रता भृशम् । त्वमिवैषां सुभद्रा च प्रीत्या सर्वात्मना स्थिता
వారు అందరూ అభిమన్యుడిలా ఆనందంతో ద్వారవతిలో ఎంతో మమకారంతో ఉంటున్నారు. సుభద్ర కూడా నీవులాగానే, వారందరిపట్ల సంపూర్ణ హృదయంతో ప్రేమతో నిలిచియుంది.
Verse 13
प्रीयते तव निर्द्धन्द्धा तेभ्यक्ष॒ु विगतज्वरा । दुःखिता तेन दुःखेन सुखेन सुखिता तथा
ఆమె (సుభద్ర) నీవులాగానే ద్వంద్వరహితగా సంతోషిస్తుంది; వారిపట్ల కలతలేని మనస్సుతో ఉంటుంది. వారి దుఃఖంతో దుఃఖిస్తుంది, వారి సుఖంతో అలాగే సుఖిస్తుంది.
Verse 14
भजेत् सर्वात्मना चैव प्रद्युम्नजननी तथा । भानुप्रभृतिभिश्वचैनान् विशिनष्टि च केशव:
ప్రద్యుమ్నుని తల్లి కూడా వారిని సంపూర్ణ హృదయంతో సేవిస్తుంది. కేశవుడు కూడా భాను మొదలైన తన కుమారుల ద్వారా వీరిని విశేషంగా పరిరక్షిస్తాడు.
Verse 15
भोजनाच्छादने चैषां नित्यं मे श्वशुरः स्थित: । रामप्रभृतय: सर्वे भजन्त्यन्धकवृष्णय:
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారి భోజనము, వస్త్రముల విషయమున నా శ్వశురుడు నిత్యము అప్రమత్తుడై యుండును. బలరాముని మొదలుకొని అంధకులు, వృష్ణులు యందరు వారికి సేవచేసి వారి సౌఖ్యసౌకర్యములను కాపాడుదురు.
Verse 16
तुल्यो हि प्रणयस्तेषां प्रद्युम्नस्य च भाविनि । एवमादि प्रियं सत्यं हृद्यमुक्त्वा मनोडनुगम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భావినీ! వారందరికీ, ప్రద్యుమ్నునికీ, నీ కుమారులపై సమానమైన స్నేహమున్నది. ఈ విధంగా హృదయానికి ప్రియమైన, సత్యమైన, మనసుకు అనుగుణమైన మాటలు చెప్పి శ్రీకృష్ణుని ప్రధాన మహిషి సత్యభామ తన స్వామి రథమువైపు వెళ్లాలని మనసులో నిశ్చయించుకొని ద్రౌపదిని ప్రదక్షిణ చేసింది.
Verse 17
गमनाय मनश्षक्रे वासुदेवरथं प्रति । तां कृष्णां कृष्णमहिषी चकाराभिप्रदक्षिणम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—వాసుదేవుని రథమువైపు వెళ్లాలని మనసులో నిశ్చయించుకొని శ్రీకృష్ణుని మహిషి కృష్ణా (ద్రౌపది)ని గౌరవపూర్వకంగా ప్రదక్షిణ చేసింది.
Verse 18
आरुरोह रथं शौरे: सत्यभामाथ भाविनी । स्मयित्वा तु यदुश्नेष्ठो द्रौषपदीं परिसान्त्व्य च | उपावर्त्य ततः शीघ्रै्हयै: प्रायात् पुरं स्वकम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆపై సద్గుణవతి సత్యభామ శౌరి (శ్రీకృష్ణుడు) రథమును అధిరోహించింది. యదుశ్రేష్ఠుడైన శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో ద్రౌపదిని సాంత్వనపరచి ఆమెను తిరిగి పంపి, వేగవంతమైన అశ్వములతో తన నగరమైన ద్వారకకు త్వరగా ప్రయాణమయ్యెను.
Verse 234
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्वमें द्रौपदीद्वारा स्त्रीकर्तत्यकथनविषयक दो सौ चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత ద్రౌపది–సత్యభామా సంభాషణపర్వములో స్త్రీధర్మము (స్త్రీ కర్తవ్యము) వివరించు రెండువందల ముప్పై నాల్గవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 235
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्वणि कृष्णगमने पज्चत्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వమున ‘ద్రౌపదీ–సత్యభామా సంవాద’ పర్వాంతర్గత ‘కృష్ణగమన’ విషయక పంచత్రింశదధిక ద్విశతతమోధ్యాయము (అధ్యాయము 235) సమాప్తమగుచున్నది.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a ruler should face public life after humiliation: whether to withdraw under shame (lajjā) or to re-enter political space and manage the narrative of defeat while retaining authority.
The chapter illustrates that external power is inseparable from internal composure: counsel can stabilize a leader’s self-conception, but unresolved pride and shame remain potent drivers of future policy and conflict.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the meta-function is narrative-ethical, emphasizing the psychological consequences of dishonor and the strategic role of speech in restoring political continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.