Adhyaya 47
बदरपाचन-तीर्थमाहात्म्यम् | Badarapācana Tīrtha Māhātmya (Indratīrtha and the Austerities of Srucāvatī & Arundhatī)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Context: Badarapācana–Indratīrtha Māhātmya (Pilgrimage Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates how Rāma reaches the eminent tīrtha Badarapācana, a place sanctified by extraordinary vow-practice. The account introduces Srucāvatī, the celibate daughter of Bharadvāja, who undertakes severe austerities with the intention of attaining Indra (Pākaśāsana) as spouse. Indra approaches her āśrama disguised as Vasiṣṭha; she offers service and hospitality yet refuses marriage, stating her exclusive devotion to Indra and her commitment to please him through vrata, niyama, and tapas. Indra, testing her resolve, instructs her to cook badara fruits; despite prolonged effort the fruits do not cook, and when fuel is exhausted she attempts to sustain the fire with her own body, demonstrating extreme endurance. Satisfied, Indra reveals his true form, grants her desired attainment, and declares the tīrtha’s enduring fame and sin-removing power, naming it Badarapācana. The chapter then parallels this with an older precedent involving Arundhatī and the Saptarṣis during a twelve-year drought in the Himavat forest. Śiva (Triṇayana), disguised as a brāhmaṇa, requests alms; Arundhatī, lacking provisions, offers badara fruits and cooks them while fasting, hearing sacred narratives as time passes. Śiva reveals himself, praises her tapas as surpassing the sages’ efforts, and grants a boon: residence of three nights with fasting at this tīrtha yields the fruit of twelve years’ austerity; additionally, a single night’s disciplined stay and bathing grants rare worlds. The sages marvel at Arundhatī’s undiminished composure. Returning to Srucāvatī, the narration states that after Indra departs, divine signs occur, she relinquishes her body, attains Indra’s consorthood by the power of tapas, and Janamejaya’s curiosity leads to a brief account of her birth: Bharadvāja’s seed, diverted upon seeing the apsaras Ghṛtācī, is placed in a leaf-vessel, from which Srucāvatī is born and named.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि बलराम की तीर्थयात्रा में ऐसे-ऐसे तीर्थ आते हैं जिनका स्मरण मात्र मन को पवित्र कर देता है—श्रोता के रोमांच और कौतूहल का उदय होता है। → कथा तीर्थ-स्थानों की उत्पत्ति-कथाओं में गहराती है: शमी के गर्भ में छिपे अग्नि का प्रसंग, लोकालोक-विनाश की आशंका में प्रकट होने वाले तेज का संकेत, और फिर कुबेर के तप तथा वर-प्राप्ति की स्मृति—हर स्थल के पीछे देव-शक्ति और भय/रक्षा का द्वंद्व उभरता है। → अग्नितीर्थ में देवताओं द्वारा शमी-गर्भ में विधिपूर्वक निवास करते ज्वलनदेव का साक्षात् दर्शन—भय से छिपे तेज का पुनः प्रतिष्ठित होना—और उसके बाद ब्रह्मयोनि तीर्थ में सृष्टि-आरम्भ के मूल-स्थल का स्पर्श, जहाँ ब्रह्मा ने सृष्टि रची थी। → बलराम इन तीर्थों में स्नान-पूजन कर कथा-श्रवण/दर्शन से प्राप्त पवित्रता को स्थिर करते हैं; कुबेर-तीर्थ की महिमा (रुद्र-मित्रता, धनाधिपत्य, लोकपालत्व, नलकूबर) और ब्रह्मयोनि की सृष्टि-स्मृति के साथ यात्रा का यह खंड पूर्ण होता है। → तीर्थयात्रा आगे और भी उत्पत्ति-कथाओं तथा महिमा-स्थलों की ओर बढ़ती है, जिनका वर्णन अगले प्रसंग में खुलता है।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका ई श्लोक मिलाकर कुल १०८३ श्लोक हैं।) सप्तचत्वारिशो< ध्याय: वरुणका अभिषेक तथा अन्नितीर्थ
జనమేజయుడు పలికెను— బ్రాహ్మణా! కుమారుని యథావిధి అభిషేకమునకు సంబంధించిన ఈ అత్యద్భుత వృత్తాంతాన్ని నేను మీ ముఖమునుండి తత్త్వంగా, విస్తారంగా, సరిగ్గా విన్నాను.
Verse 2
यच्छुत्वा पूतमात्मानं विजानामि तपोधन । प्रह्षशनि च रोमाणि प्रसन्न च मनो मम,तपोधन! उसे सुनकर मैं अपने-आपको पवित्र हुआ समझता हूँ। हर्षसे मेरे रोयें खड़े हो गये हैं और मेरा मन प्रसन्नतासे भर गया है
జనమేజయుడు పలికెను— తపోధనా! అది విని నేను నన్ను పవిత్రుడనిగా భావిస్తున్నాను. హర్షంతో నా రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి; నా మనస్సు ప్రసన్నతతో నిండిపోయింది.
Verse 3
अभिषेक कुमारस्य दैत्यानां च वधं तथा । श्रुत्वा मे परमा प्रीतिर्भूय: कौतूहलं हि मे
కుమారుని అభిషేకమును, అలాగే దైత్యుల వధను విని నాకు పరమానందం కలిగింది; నా కుతూహలం మరింతగా పెరిగింది.
Verse 4
कुमारके अभिषेक और उनके द्वारा दैत्योंके वधका वृत्तान्त सुनकर मुझे बड़ा आनन्द प्राप्त हुआ है और पुनः मेरे मनमें इस विषयको सुननेकी उत्कण्ठा जाग्रत् हो गयी है ।।
కుమారకంలో జరిగిన అభిషేకమును, అతడు చేసిన దైత్యవధ వృత్తాంతమును విని నాకు మహానందం కలిగింది; ఈ విషయమై మరింత వినాలనే తపన మళ్లీ నా మనసులో మేల్కొంది. ఇదే పవిత్ర తీర్థంలో జలాధిపతి వరుణుని దేవతలు పూర్వం ఏ విధంగా అభిషేకించారు? అది సమగ్రంగా నాకు చెప్పండి, ఓ మహాప్రాజ్ఞ; మీరు వివరణలో నిపుణులు—పురుషోత్తములు, సద్గుణశిరోమణి.
Verse 5
वैशम्पायन उवाच शृणु राजन्निदं चित्र पूर्वकल्पे यथातथम् । आदी कृतयुगे राजन् वर्तमाने यथाविधि
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా, పూర్వకల్పంలో జరిగినట్లే ఈ విచిత్ర వృత్తాంతాన్ని వినుము. ఓ రాజా, కృతయుగ ఆరంభంలో, అన్నీ విధి ప్రకారం సాగుతున్నప్పుడు…
Verse 6
यथास्मान् सुरराट् शक्रो भयेभ्य: पाति सर्वदा
దేవాధిరాజు శక్రుడు ఎల్లప్పుడూ మమ్మల్ని భయాల నుండి రక్షించునట్లే.
Verse 7
वासश्न ते सदा देव सागरे मकरालये
ఓ దేవా, మకరాలయమైన సముద్రంలో మీరు సదా నివసించుచున్నారు.
Verse 8
समुद्रोडयं तव वशे भविष्यति नदीपति: । सोमेन सार्थ च तव हानिवृद्धी भविष्यत:
వైశంపాయనుడు పలికెను—నదీపతి అయిన సముద్రము తన అలలతో కూడ నీ వశములోనికి వచ్చును. అలాగే సోముడు (చంద్రుడు) తో కలిసి నీ హాని మరియు వృద్ధి—క్షయమూ సమృద్ధియూ—నీ అధీనములోనే ఉండును॥
Verse 9
“देव! मकरालय समुद्रमें आपका सदा निवासस्थान होगा और यह नदीपति समुद्र सदा आपके वशरमें रहेगा। चन्द्रमाके साथ आपकी भी हानि और वृद्धि होगी” ।।
దేవతలు పలికిరి—హే దేవా! మకరాలయమైన సముద్రమే నిత్యము నీ నివాసస్థానమగును; ఈ నదీపతి సముద్రము సదా నీ వశములోనే ఉండును. చంద్రునితో పాటు నీకును హాని మరియు వృద్ధి కలుగును॥ వైశంపాయనుడు పలికెను—“అలానే కావుగాక.” అని వరుణుడు ఆ దేవతలకు ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను. ఆపై అందరూ సముద్రనివాసి వరుణుని సమీపమునకు చేరిరి॥
Verse 10
अभिषिच्य ततो देवा वरुणं यादसां पतिम्
ఆపై దేవతలు జలచరుల అధిపతి వరుణుని అభిషేకించిరి॥
Verse 11
अभिषिक्तस्ततो देवैर्वरुणो5पि महायशा:
ఆపై మహాయశస్సుగల వరుణుడును దేవతలచే అభిషిక్తుడయ్యెను॥
Verse 12
सरित: सागरांश्षैव नदांक्षापि सरांसि च । पालयामास विधिना यथा देवान् शतक्रतु:
అతడు విధివిధానముగా నదులు, సముద్రాలు, ప్రవాహినులు మరియు సరస్సులను పాలించెను—శతక్రతువు ఇంద్రుడు దేవతలను రక్షించునట్లు॥
Verse 13
देवताओंद्वारा अभिषिक्त होकर महायशस्वी वरुण देवगणोंकी रक्षा करनेवाले इन्द्रके समान सरिताओं, सागरों, नदों और सरोवरोंका भी विधिपूर्वक पालन करने लगे ।।
దేవతలచే అభిషిక్తుడైన మహాయశస్వి వరుణుడు, దేవగణరక్షకుడైన ఇంద్రునివలె, నదులు, సముద్రాలు, సరితలు, సరస్సుల క్రమాన్ని విధిపూర్వకంగా కాపాడుతూ నిర్వహించసాగాడు। అనంతరం ప్రలంబాసురవధకుడు మహాప్రాజ్ఞుడైన బలరాముడు అనేక తీర్థాలలో స్నానమాచరించి వివిధ ధనాన్ని దానమిచ్చి, ఆపై అగ్నితీర్థానికి బయలుదేరాడు।
Verse 14
नष्टो न दृश्यते यत्र शमीगर्भे हुताशन: । लोकालोकविनाशे च प्रादुर्भूते तदानघ
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—శమీ వృక్ష గర్భంలో దాగిన హుతాశనుడు (అగ్ని) నశించినట్లుగా ఎక్కడా దర్శనమివ్వకపోయినప్పుడు, అదే సమయంలో లోక-అలోకము—ప్రకాశం మరియు అంధకారపు క్రమబద్ధ జగత్తు—వినాశ లక్షణం ప్రబలిన వేళ, ఓ అనఘా!
Verse 15
उपतस्थु: सुरा यत्र सर्वतलोकपितामहम् । अग्नि: प्रणष्टो भगवान् कारणं च न विद्यहे
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—అక్కడ సమస్త దేవతలు సర్వలోకపితామహుడైన బ్రహ్మదేవుని సమీపానికి వచ్చారు. అయితే భగవానుడైన అగ్ని అంతర్హితుడయ్యాడు; దానికి కారణం ఏదీ తెలిసిరాలేదు।
Verse 16
सर्वभूतक्षयो मा भूत् सम्पादय विभोडनलम् । निष्पाप नरेश! जब शमीके गर्भमें छिप जानेके कारण कहीं अग्निदेवका दर्शन नहीं हो रहा था और सम्पूर्ण जगतके प्रकाश अथवा दृष्टिशक्तिके विनाशकी घड़ी उपस्थित हो गयी
దేవతలు అన్నారు—“ప్రభూ! భగవానుడైన అగ్నిదేవుడు అదృశ్యుడయ్యాడు; దానికి కారణం మాకు తెలియదు. సమస్త భూతాల వినాశం కలగకుండునట్లు, ఓ విభో, అగ్నిని ప్రదర్శింపజేయండి.” జనమేజయుడు అడిగాడు—“లోకాలను పోషించే భగవాన అగ్ని ఏ కారణంతో అంతర్హితుడయ్యాడు?”
Verse 17
वैशम्पायन उवाच भूगो: शापाद् भृशं भीतो जातवेदा: प्रतापवान्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—భృగువు శాపం వల్ల తీవ్రమైన భయంతో పట్టుబడి, ప్రతాపవంతుడైన జాతవేదుడు (అగ్ని) (అలా చేయవలసి వచ్చింది).
Verse 18
प्रणष्टे तु तदा वह्लौ देवा: सर्वे सवासवा:
ఆ సమయంలో పవిత్ర అగ్ని అంతర్ధానమైపోయినప్పుడు, వాసవుడు (ఇంద్రుడు) సహితంగా సమస్త దేవతలు యజ్ఞధర్మవ్యవస్థలో భంగం కలిగిందని గ్రహించి భయాక్రాంతులయ్యారు।
Verse 19
अन्वैषन्त तदा नष्ट ज्वलनं भृशदु:खिता: । उस समय अग्निदेवके दिखायी न देनेपर इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता बहुत दुःखी हो उनकी खोज करने लगे ।। ततोडग्नितीर्थमासाद्य शमीगर्भस्थमेव हि
ఆ సమయంలో అగ్నిదేవుడు కనబడకపోవడంతో, ఇంద్రుడు సహితంగా సమస్త దేవతలు తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఆయనను వెదకసాగారు। తరువాత వారు అగ్నితీర్థానికి చేరి, అగ్ని శమీ వృక్షపు గర్భంలో (పొరలో) దాగి ఉన్నాడని కనుగొన్నారు।
Verse 20
देवा: सर्वे नरव्यात्र बृहस्पतिपुरोगमा:
హే నరవ్యాఘ్రా! బృహస్పతిని ముందుంచి సమస్త దేవతలు అక్కడ సమవేతులయ్యారు।
Verse 21
ज्वलनं तं॑ समासाद्य प्रीताभूवन् सवासवा: । नरव्याप्र! इन्द्रसहित सब देवता बृहस्पतिको आगे करके अग्निदेवके समीप आये और उन्हें देखकर बड़े प्रसन्न हुए || २० ह ।। पुनर्यथागतं जग्मु: सर्वभक्षश्च सो5भवत्
ఆ జ్వలించే అగ్నిని సమీపించి, ఇంద్రుడు సహితంగా సమస్త దేవతలు ఆనందితులయ్యారు। తరువాత వారు వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లారు; అగ్ని ఆపై సర్వభక్షుడయ్యాడు।
Verse 22
भगो: शापान्महाभाग यदुक्तं ब्रह्मवादिना । महाभाग! फिर वे जैसे आये थे, वैसे लौट गये और अग्निदेव महर्षि भृूगुके शापसे सर्वभक्षी हो गये। उन ब्रह्मवादी मुनिने जैसा कहा था, वैसा ही हुआ ।।
హే మహాభాగ! బ్రహ్మవాది ముని చెప్పినదే భృగువు శాపం వల్ల యథాతథంగా జరిగింది. వారు వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లారు; అగ్ని సర్వభక్షుడయ్యాడు. అక్కడ కూడా ఆ బుద్ధిమంతుడు (అగ్ని) స్నానం చేసి బ్రహ్మయోని వైపు వెళ్లాడు।
Verse 23
तत्राप्लुत्य ततो ब्रह्मा सह देवै: प्रभु: पुरा,ससर्ज तीर्थानि तथा देवतानां यथाविधि । पूर्वकालमें देवताओंसहित भगवान् ब्रह्माने वहाँ स्नान करके विधिपूर्वक देवतीर्थोंकी रचना की थी
అక్కడ స్నానం చేసి, ప్రాచీనకాలంలో దేవతలతో కూడిన ప్రభువు బ్రహ్ముడు విధివిధానంగా దేవతీర్థాలను, దేవస్నానస్థలాలను స్థాపించాడు.
Verse 24
।। तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसूनि विविधानि च
అక్కడ స్నానం చేసి, నానావిధమైన ధనాన్ని దానం చేసి, శుద్ధి మరియు దానధర్మానికి సంబంధించిన నియత కర్మలను ఆచరించాడు.
Verse 25
कौबेरं प्रययौ तीर्थ तत्र तप्त्वा महत्तप: । धनाधिपत्यं सम्प्राप्तो राजन्नैलविल: प्रभु:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఓ రాజా! బలరాముడు కౌబేరతీర్థానికి వెళ్లాడు. అక్కడ స్నానం చేసి నానావిధ ధనాన్ని దానం చేశాడు. అదే స్థలంలో ప్రభువు ఐలవిల కుబేరుడు మహత్తపస్సు చేసి ధనాధిపత్యాన్ని పొందినవాడని ప్రసిద్ధి.
Verse 26
तत्रस्थमेव तं राजन् धनानि निधयस्तथा । उपतस्थुर्नरश्रेष्ठ तत् तीर्थ लाड़ली बल:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఓ రాజా! అతడు అక్కడే ఉండగానే ధనములు, నిధులు ఆ నరశ్రేష్ఠుని సేవకు తానే వచ్చి చేరాయి; ఆ తీర్థమూ తన ప్రియమైన బల-ఆధారంతో కూడి సేవకు సిద్ధమై నిలిచినట్లు అయ్యింది.
Verse 27
गत्वा स्नात्वा च विधिवद् ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ । नरेश्वर! वहीं उनके पास धन और निधियाँ पहुँच गयी थीं। नरश्रेष्ठ हलधारी बलरामने उस तीर्थमें जाकर स्नानके पश्चात् ब्राह्मणोंके लिये विधिपूर्वक धनका दान किया || २६३ || ददृशे तत्र तत् स्थानं कौबेरे काननोत्तमे
అక్కడికి వెళ్లి ఆయన విధివిధానంగా స్నానం చేసి, బ్రాహ్మణులకు యథావిధిగా ధనాన్ని దానం చేశాడు.
Verse 28
पुरा यत्र तपस्तप्तं विपुलं सुमहात्मना । यक्षराज्ञा कुबेरेण वरा लब्धाश्न पुष्कला:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆపై వారు ఆ శ్రేష్ఠ వనములో యక్షరాజుడు కుబేరుని పవిత్ర స్థలమును దర్శించిరి; అక్కడ పూర్వకాలమున ఆ మహాత్ముడు విస్తారమైన తపస్సు చేసి అనేక మహత్తర వరములను పొందెను।
Verse 29
धनाधिपत्यं सख्यं च रुद्रेणामिततेजसा । सुरत्वं लोकपालत्वं पुत्र च नलकूबरम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు ధనాధిపత్యమును, అమితతేజస్సుగల రుద్రునితో స్నేహమును పొందెను; అలాగే దేవత్వమును, లోకపాలత్వమును, నలకూబరుడు అనే కుమారుని కూడా పొందెను।
Verse 30
यत्र लेभे महाबाहो धनाधिपतिरञ्जसा । महाबाहो! धनपति कुबेरने वहाँ अमिततेजस्वी रुद्रके साथ मित्रता, धनका स्वामित्व, देवत्व, लोकपालत्व और नलकूबर नामक पुत्र अनायास ही प्राप्त कर लिये ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహాబాహో! అదే స్థలములో ధనాధిపతి కుబేరుడు అనాయాసముగా అమితతేజస్సుగల రుద్రునితో స్నేహమును, ధనాధిపత్యమును, దేవత్వమును, లోకపాలత్వమును, నలకూబరుడు అనే కుమారుని పొందెను. ఆపై దేవతలు మరుత్గణములతో కలిసి అక్కడికి వచ్చి అతనికి అభిషేకము చేసి, హంసలతో యుక్తమై మనోవేగముతో దూసుకుపోవు దివ్య పుష్పక విమానమును ప్రసాదించి, అతనిని యక్షరాజుగా నియమించిరి।
Verse 31
वाहनं चास्य तद् दत्त हंसयुक्तं मनोजवम् | विमान पुष्पकं दिव्य॑ नैर्ऋतैश्वर्यमेव च
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారు అతనికి హంసలతో యుక్తమై మనోవేగముతో సాగే ఆ వాహనమును—దివ్య పుష్పక విమానమును—ప్రసాదించిరి; అలాగే నైరృతులకు సంబంధించిన ఐశ్వర్యమును కూడా అనుగ్రహించిరి।
Verse 32
तत्राप्लुत्य बलो राजन् दत्त्वा दायांश्व पुष्कलान् | जगाम त्वरितो रामस्तीर्थ श्वेतानुलेपन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! అక్కడ స్నానము చేసి విస్తారమైన దానములు ఇచ్చి, శ్వేత చందనలేపనముతో ఉన్న బలరాముడు త్వరగా తదుపరి తీర్థమునకు బయలుదేరెను।
Verse 33
निषेवितं सर्वसत्त्वैनाम्ना बदरपाचनम् | नानर्तुकवनोपेतं सदापुष्पफलं शुभम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! సమస్త జీవులచే సేవింపబడిన, నానా ఋతువుల శోభతో విరాజిల్లే వనవిహారాలతో అలంకృతమైన, నిత్యము పుష్పఫలసమృద్ధిగా ఉండే ‘బదరపాచన’ అనే శుభ తీర్థానికి బలరాముడు వెళ్లెను. అక్కడ స్నానమాచరించి, విరివిగా దానమిచ్చి, శ్వేత చందనధారి అయిన ఆయన వేగంగా ఆ తీర్థమునకు సాగెను.
Verse 46
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑में बलदेवजीकी तीर्थयात्रा एवं सारस्वतोपाख्यानके प्रसंगरमें तारकायुरका वधविषयक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత శల్యపర్వాంతర్గత గదాపర్వములో, బలదేవుని తీర్థయాత్రా-ప్రసంగమునందు మరియు సారస్వతోపాఖ్యానమునందు, తారకాయువు వధవిషయక నలభై ఆరవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 47
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత శల్యపర్వములోని గదాపర్వమునందు, బలదేవుని తీర్థయాత్రా-ప్రసంగములో సారస్వతోపాఖ్యాన సంబంధమైన నలభై ఏడవ అధ్యాయము సమాప్తము.
Verse 53
वरुणं देवता: सर्वा यमेत्येदमथाब्रुवन् वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! इस विचित्र प्रसंगको यथार्थरूपसे सुनो। पूर्वकल्पकी बात है
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! ఈ విచిత్రమైన ప్రసంగాన్ని యథార్థంగా వినుము. పూర్వకల్పమున, ఆద్య కృతయుగము ప్రవహించుచుండగా, సమస్త దేవతలు వరుణుని సమీపమునకు వెళ్లి ఈ విధంగా పలికిరి—
Verse 66
तथा त्वमपि सर्वासां सरितां वै पतिर्भव । 'जैसे देवराज इन्द्र सदा भयसे हमलोगोंकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार आप भी समस्त सरिताओंके अधिपति हो जाइये (और हमारी रक्षा कीजिये)
దేవరాజు ఇంద్రుడు ఎల్లప్పుడూ భయమునుండి మమ్మల్ని రక్షించునట్లు, అలాగే నీవు కూడా సమస్త నదులకు అధిపతిగా మారి మమ్మల్ని రక్షించుము.
Verse 96
अपां पतिं प्रचक्रुर्हि विधिदृष्टेन कर्मणा । तब वरुणने उन देवताओंसे कहा--'एवमस्तु”। इस प्रकार उनकी अनुमति पाकर सब देवता इकट्ठे होकर उन्होंने समुद्रनिवासी वरुणको शास्त्रीय विधिके अनुसार जलका राजा बना दिया
శాస్త్రవిధి ప్రకారం దేవతలు జలాలకు ఒక అధిపతిని నియమించారు. అప్పుడు వరుణుడు దేవతలతో—“ఏవమస్తు” అని అన్నాడు. అతని సమ్మతి పొందిన తరువాత దేవతలందరూ సమవేతులై, శాస్త్రోక్త విధానంతో సముద్రనివాసి వరుణుని జలరాజుగా స్థాపించారు.
Verse 103
जग्मुः स्वान्येव स्थानानि पूजयित्वा जलेश्वरम् । जलजन्तुओंके स्वामी जलेश्वर वरुणका अभिषेक और पूजन करके सम्पूर्ण देवता अपने-अपने स्थानको ही चले गये
జలజంతువుల అధిపతి జలేశ్వరుడు వరుణుని విధివిధానంగా పూజించిన తరువాత, సమస్త దేవతలు తమ తమ స్థానాలకు వెళ్లిపోయారు.
Verse 166
विज्ञातश्ष कथं देवैस्तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः । जनमेजयने पूछा--ब्रह्म! लोकभावन भगवान् अग्नि क्यों अदृश्य हो गये थे और देवताओंने कैसे उनका पता लगाया? यह यथार्थरूपसे बताइये
జనమేజయుడు అడిగాడు—“ఓ బ్రాహ్మణా! లోకధారకుడైన భగవాన్ అగ్ని ఎందుకు అదృశ్యుడయ్యాడు? దేవతలు ఆయన ఆచూకీని ఎలా కనుగొన్నారు? యథార్థంగా వివరించండి.”
Verse 173
शमीगर्भमथासाद्य ननाश भगवांस्तत: । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! एक समयकी बात है कि प्रतापी भगवान् अग्निदेव महर्षि भूगुके शापसे अत्यन्त भयभीत हो शमीके भीतर जाकर अदृश्य हो गये
వైశంపాయనుడు చెప్పాడు—“రాజా! ఒకప్పుడు మహర్షి భృగువు శాపానికి అత్యంత భయపడిన ప్రతాపశాలి భగవాన్ అగ్నిదేవుడు శమీ వృక్ష గర్భంలో ప్రవేశించి అదృశ్యుడయ్యాడు.”
Verse 196
ददृशुर्ज्वलनं तत्र वसमानं यथाविधि । तत्पश्चात् अग्नितीर्थमें आकर देवताओंने अग्निको शमीके गर्भमें विधिपूर्वक निवास करते देखा
ఆ తరువాత అగ్నితీర్థానికి వచ్చి దేవతలు, అగ్ని శమీ వృక్ష గర్భంలో శాస్త్రవిధి ప్రకారం నివసిస్తున్నట్లు చూశారు.
Verse 223
ससर्ज भगवान् यत्र सर्वलोकपितामह: । उस तीर्थमें गोता लगाकर बुद्धिमान् बलरामजी ब्रह्मयोनि तीर्थमें गये, जहाँ सर्वलोकपितामह ब्रह्माने सृष्टि की थी
సర్వలోకపితామహుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ సృష్టిని ఆవిర్భవింపజేసిన ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసి, జ్ఞానవంతుడైన బలరాముడు బ్రహ్మయోని తీర్థానికి వెళ్లాడు।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between hospitality and personal vow: Srucāvatī must honor the visiting ascetic with service while maintaining strict fidelity to her declared intention, refusing marriage to the disguised visitor without violating guest-reception ethics.
Tapas is presented as outcome-bearing discipline when aligned with sustained niyama and clarity of intention; the narrative frames endurance and restraint as ethically formative acts that can transform both personal destiny and communal sacred geography.
Yes. The episode explicitly states that three nights of pure residence with fasting at the tīrtha yields the fruit of a twelve-year austerity, and that even a single night’s disciplined stay and bathing grants access to rare worlds otherwise difficult to attain.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.