Adhyaya 92
द्रोणपर्व — द्विनवति-तमोऽध्यायः (Sātyaki Pressed by Kauravas; Duryodhana and Kṛtavarmā Engagements)
Upa-parva: Sātyaki–Kṛtavarmā–Duryodhana Saṅgrāma (Strategic Engagement Sequence)
Saṃjaya reports that multiple Kaurava prahāriṇas shower Yuyudhāna (Sātyaki/Śaineya) with volleys; Droṇa and several of Dhṛtarāṣṭra’s sons strike him with specified counts of arrows. Sātyaki answers with precise counter-hits against named opponents, demonstrating controlled retaliation under saturation fire. A focused exchange develops between Sātyaki and Duryodhana: Kṛṣṇa (Mādhava) intervenes tactically by severing Duryodhana’s bow; Sātyaki further degrades the chariot system by felling the banner, horses, and charioteer, forcing Duryodhana to flee and mount Citrasena’s vehicle. The battlefield reacts with alarm at the sight of the king being ‘grasped’ by Sātyaki, prompting Kṛtavarmā’s rapid arrival. A new duel ensues: Kṛtavarmā and Sātyaki trade dense missile fire; Sātyaki escalates with a decisive shaft that pierces armor and drops Kṛtavarmā into the chariot, after which Sātyaki breaks through the formation and advances, while Kṛtavarmā regains composure, takes up another bow, and resumes defensive resistance against the Pāṇḍavas.
Shlokas
Verse 1
अफड-४#--का+ नवतितमो< ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे हताहत होकर सेनासहित दुःशासनका पलायन धृतराष्ट उवाच तस्मिन् प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना । के तु तत्र रणे वीरा:ः प्रत्युदीयुर्धनंजयम्
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! కిరీటధారి అర్జునుడు ఆ ముందుబాట సేనాదళాన్ని ఛిన్నభిన్నం చేసి సంహరించుచుండగా, ఆ రణరంగమున ధనంజయుని ఎదుర్కొనుటకు ఏ వీరులు ముందుకు వచ్చిరి?
Verse 2
आहोस्विच्छकटबव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चया: । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तं प्राकारमकुतो भयम्
లేదా వారి సంకల్పము వ్యర్థమైపోయిన తరువాత, ప్రాకారంలా అచలంగా నిలిచిన ద్రోణాచార్యుని ఆశ్రయించి, భయములేక శకటవ్యూహములో ప్రవేశించిరా?
Verse 3
संजय उवाच तथार्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेडनघ । हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे
సంజయుడు పలికెను—నిష్పాప రాజా! ఇంద్రపుత్రుడు అర్జునుడు ఈ విధంగా మీ సేనను ఛిన్నభిన్నం చేసెను—వీరులు హతులయ్యిరి, ఉత్సాహము క్షీణించెను, అందరూ పారిపోవుటకే క్షణం వెదకిరి—అప్పుడు అతని శ్రేష్ఠ బాణముల నిరంతర దాడి మధ్య ఆ సంగ్రామమున ఎవ్వరూ అర్జునుని వైపు కన్నెత్తి చూడగలిగిన ధైర్యం పొందలేదు.
Verse 4
पाकशासनिनाभीक्षणं वध्यमाने शरोत्तमै: | नतत्र वक्चित् संग्रामे शशाकार्जुनमी क्षितुम्
సంజయుడు పలికెను—నిష్పాప నరేశా! పాకశాసనుని కుమారుడైన అర్జునుడు ఉత్తమ బాణాలతో వారిని పదేపదే సంహరిస్తుండగా, ఆ యుద్ధభూమిలో ఎవ్వరూ అర్జునుని వైపు కన్నెత్తి చూడగల ధైర్యం పొందలేదు।
Verse 5
ततस्तव सुतो राजन् दृष्टवा सैन्यं तथागतम् | दुःशासनो भशं क्ुद्धों युद्धायार्जुनमभ्यगात्,राजन! सेनाकी वह दुरवस्था देखकर आपके पुत्र दुःशासनको बड़ा क्रोध हुआ और वह युद्धके लिये अर्जुनके सामने जा पहुँचा
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సైన్యం ఆ స్థితిలో ఉన్నదని చూచి, మీ కుమారుడైన దుశ్శాసనుడు తీవ్రమైన కోపంతో యుద్ధార్థం అర్జునుని ఎదుటికి దూసుకొచ్చెను।
Verse 6
स काजञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृत: । जाम्बूनदशिरस्त्राण: शूरस्तीव्रपराक्रम:
సంజయుడు పలికెను—అతడు విచిత్రమైన స్వర్ణ కవచంతో తనను కప్పుకొనెను; అతని శిరస్సుపై జాంబూనద స్వర్ణంతో చేసిన శిరస్త్రాణం ప్రకాశించెను. అతడు తీవ్రమైన పరాక్రమముగల శూరుడు।
Verse 7
नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम् | दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत्
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! దుశ్శాసనుడు తన మహత్తర గజసేనతో సవ్యసాచి అర్జునుని చుట్టుముట్టెను; అది যেন ఈ భూమినంతటిని మింగివేయబోయేలా కనిపించెను।
Verse 8
ह्रादेन गजघण्टानां शड्खानां निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदैश्वैव विरावेण च दन्तिनाम्
గజఘంటల హ్రాదం, శంఖనాదం, ధనుష్య టంకారం, దంతుల ఘోర గర్జనలతో భూమి, దిక్కులు, ఆకాశం—అన్నీ మార్మోగిపోయాయి।
Verse 9
भूर्दिशश्वान्तरिक्षं च शब्देनासीत् समावृतम् । स मुहूर्त प्रतिभयो दारुण: समपद्यत
సంజయుడు పలికెను—ఏనుగుల గంటల నాదం, శంఖధ్వని, ధనుస్సుల టంకారం, గజరాజుల ఘోషలతో భూమి, దిక్కులు, అంతరిక్షం—అన్నీ గర్జనతో నిండిపోయాయి. కొద్దిసేపు దృశ్యం అత్యంత భయంకరంగా, కఠినంగా, దారుణంగా మారింది; ఆ వేళ దుశ్శాసనుడూ రెండు ఘడియలపాటు ప్రబలంగా, క్రూరంగా కనిపించాడు.
Verse 10
तान् दृष्टवा पततस्तृूणमड्कुशैरभिचोदितान् । व्यालम्बहस्तान् संरब्धान् सपक्षानिव पर्वतान्
సంజయుడు పలికెను—మహావతుల అంకుశాలతో తోలబడుతూ, సొండలు పైకెత్తి, కోపంతో ఉప్పొంగి, రెక్కలున్న పర్వతాలవలె కనిపించే ఆ ఏనుగులు మహావేగంతో అర్జునునిపై దూసుకొచ్చాయి. వాటిని తనపై పడివస్తూ చూచి, మనుష్యులలో సింహసమ పరాక్రమి అర్జునుడు ఘోర సింహనాదం చేసి, భయములేక బాణాలతో శత్రువుల గజసేనను నాశనం చేశాడు.
Verse 11
सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजय: । गजानीकममित्राणामभीतो व्यधमच्छरै:
సంజయుడు పలికెను—మనుష్యులలో సింహసముడైన ధనంజయుడు మహా సింహనాదం చేసి, భయములేక శత్రువుల గజసేనను బాణాలతో చీల్చివేశాడు. మహావతుల అంకుశాలతో ప్రేరేపింపబడి, సొండలు ఎత్తి, కోపంతో ఉప్పొంగి, రెక్కలున్న పర్వతాలవలె ఉన్న ఆ మహా ఏనుగులు వేగంగా అతనిపై దూసుకొచ్చినప్పుడు, పార్థుడు నిశ్శంకగా శరవర్షంతో వాటిని నాశనం చేశాడు.
Verse 12
महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् । किरीटी तद् गजानीकं प्राविशन््मकरो यथा,वायुद्वारा ऊपर उठाये हुए ऊँची-ऊँची तरंगोंसे युक्त महासागरके समान उस गजसैन्यमें किरीटधारी अर्जुनने मकरके समान प्रवेश किया
సంజయుడు పలికెను—గాలివల్ల పైకెత్తబడిన ఎత్తెత్తు అలలతో మహాసముద్రం ఉప్పొంగినట్లే, ఆ గజసైన్యం కూడా ఉప్పొంగింది. ఆ గజానీకంలో కిరీటధారి అర్జునుడు మకరంలా నిర్భయంగా ప్రవేశించాడు.
Verse 13
काष्ठातीत इवादित्य: प्रतपन् स युगक्षये । ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थ: परपुरंजय:
సంజయుడు పలికెను—యుగాంతంలో సూర్యుడు హద్దులు దాటి దహించునట్లు ప్రకాశించునట్లే, శత్రు దుర్గవిజేత పార్థ అర్జునుడు అన్ని దిక్కులలో అపార పరాక్రమంతో దర్శనమిచ్చాడు.
Verse 14
खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च । तेन चोत्कृष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च
సంజయుడు పలికెను—గుర్రాల కాళ్ల మ్రోగుడు, రథచక్రాల గర్జన, ఉచ్చ స్వర యుద్ధనాదాలు, ధనుస్సు జ్యా టంకారం—ఆ ఘోర కలకలంలో అనేకులు భయంతో కలవరపడి బుద్ధి చెదిరిపోయిరి। నానావిధ వాద్యధ్వనులు, పాంచజన్య హుంకారం, దేవదత్త గంభీర ఘోష, గాండీవ నినాదం—ఇవన్నీ కలిసి మనుష్యులకును ఏనుగులకును వేగం మందగించెను; వారు భయంతో అచేతనప్రాయులైరి। అప్పుడు సవ్యసాచి అర్జునుడు విషధర సర్పస్పర్శసమమైన భయంకర బాణములతో వారిని విదీర్ణము చేసెను।
Verse 15
नानावादित्रशब्देन पाज्चजन्यस्वनेन च । देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च
సంజయుడు పలికెను—నానావిధ వాద్యశబ్దాలు, పాంచజన్య స్వనం, దేవదత్త గంభీర ఘోష, గాండీవ నినాదం కలిసి భయంకర కలకలాన్ని రేపి శత్రువుల ఉత్సాహవేగాన్ని విరిచివేసెను. మనుష్యులూ ఏనుగులూ భయంతో అచేతనప్రాయులైరి; అప్పుడు సవ్యసాచి అర్జునుడు విషధరసమమైన భయంకర బాణములతో వారిని చీల్చివేసెను।
Verse 16
मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतस: । शरैराशीविषस्पर्श्निर्भिन्ना: सव्यसाचिना
సంజయుడు పలికెను—సవ్యసాచి అర్జునుని బాణాలు విషధర సర్పస్పర్శసమంగా ప్రాణాంతకమై తాకగానే ఆ మనుష్యులూ ఏనుగులూ చిత్తభ్రాంతులైరి. వారి వేగం మందగించి, వారు విదీర్ణమై ఛిన్నభిన్నమయ్యిరి।
Verse 17
ते गजा विशिखैस्ती&णैर्युधि गाण्डीवचोदितै: । अनेकशतसाहसी: सर्वाज्भिषु समर्पिता:
సంజయుడు పలికెను—ఆ యుద్ధంలో గాండీవం నుండి ప్రయోగింపబడిన పదునైన బాణములతో ఆ ఏనుగులు గాయపడిరి. వందల సాహసకృత్యములు చేసిన వీరులైనప్పటికీ—అందరూ—ఆ దాడికి లోనై వినాశనమునకు అప్పగింపబడిరి।
Verse 18
गाण्डीव धनुषद्वारा चलाये हुए लाखों तीखे बाण युद्ध-स्थलमें खड़े हुए उन हाथियोंके सम्पूर्ण अंगोंमें बिंध गये थे ।।
సంజయుడు పలికెను—కిరీటధారి అర్జునునిచే వధింపబడుచు ఆ ఏనుగులు ఘోరమైన కేకలు వేయుచు, రెక్కలు తెగిన పర్వతాలవలె పదేపదే భూమిపై కూలిపోతుండిరి।
Verse 19
अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरै: समर्पिता नागा: क्रौज्चवद् व्यनदन् मुहुः
సంజయుడు అన్నాడు—మరికొన్ని గజరాజులు దిగువ పెదవులు, కుంభస్థానాలు, గండస్థలాలలో బాణాలతో ఛిద్రింపబడి క్రౌంచ పక్షిలా మళ్లీ మళ్లీ దుఃఖార్తనాదం చేసేవి.
Verse 20
गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना । छिद्यन्ते चोत्तमाड़ानि भल्लै: संनतपर्वभि:,किरीटधारी अर्जुन झुकी हुई गाँठवाले भलल नामक बाणोंद्वारा हाथीकी पीठपर बैठे हुए पुरुषोंके मस्तक भी धड़ाधड़ काटते जा रहे थे
సంజయుడు అన్నాడు—కిరీటధారి అర్జునుడు వంగిన సంధులు గల భల్ల బాణాలతో ఏనుగుల వెన్నుపై కూర్చున్న యోధుల శిరస్సులను వరుసగా తెగదెంపులు చేస్తూ పోయాడు.
Verse 21
सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले । पद्मानामिव संघातै: पार्थश्चक्रे निवेदनम्
సంజయుడు అన్నాడు—భూమిపై పడుతున్న కుండలాలతో కూడిన శిరస్సులు కమలపుష్పాల గుట్టలవలె కనిపించాయి; పార్థుడు ఆ శిరస్సుల రూపంలో భూమికి పద్మగుచ్ఛాలను అర్పించినట్టుగా అనిపించింది.
Verse 22
यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिता: । भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे
సంజయుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో తిరుగుతూ ఊగుతున్న ఏనుగులపై మనుష్యులు యంత్రబద్ధులైనట్టుగా వేలాడుతూ ఉన్నారు; వారి కవచాలు చీలిపోయి, గాయాలతో బాధపడుతూ, రక్తంతో తడిసి ఉన్నారు.
Verse 23
युद्धके मैदानमें चक्कर काटते हुए हाथियोंपर बहुत-से मनुष्य इस प्रकार लटक रहे थे, मानो उन्हें किसी यन्त्रसे वहाँ जड़ दिया गया हो। उनके कवच नष्ट हो गये थे। वे घावसे पीड़ित और खूनसे लथपथ हो रहे थे ।।
సంజయుడు అన్నాడు—మరికొందరు ఒకే చక్కగా లక్ష్యసాధించిన, అందమైన రెక్కలున్న బాణంతో ఇద్దరు లేదా ముగ్గురు ఒకేసారి ఛేదింపబడి భూమిపై పడిపోయారు.
Verse 24
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । सारोहा न््यपतन् भूमौ द्रुमवन््त इवाचला:
నారాచ బాణాలతో పదేపదే తీవ్రంగా గాయపడిన, అశ్వారోహులతో కూడిన అనేక ఏనుగులు నోటి నుండి రక్తం వాంతి చేస్తూ భూమిపై కూలిపోయాయి—చెట్లతో కప్పబడిన పర్వతాలు కూలినట్లుగా.
Verse 25
मौर्वी ध्वजं धनुश्वैव युगमीषां तथैव च । रथिनां कुट्टयामास भल्लै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले भल्लोंद्वारा रथियोंकी प्रत्यंचा, ध्वजा, धनुष, जुआ तथा ईषादण्डके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
ఆపై అర్జునుడు వంగిన సంధులు గల భల్ల బాణాలతో రథయోధుల ధనుర్జ్య, ధ్వజం, ధనుస్సు, యుగం మరియు ఈషాదండం వరకు చిత్తుచిత్తుగా చేశాడు.
Verse 26
न संदधन् न चाकर्षन् न विमुज्चन् न चोद्वहन् । मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन् पार्थ: सम दृश्यते
ఆ సమయంలో అర్జునుడు వృత్తాకారంగా తిరిగే ధనుస్సుతో అన్ని వైపులా నర్తిస్తున్నట్లే కనిపించాడు. అతడు ఎప్పుడు బాణం ఎక్కిస్తాడో, ఎప్పుడు జ్యా లాగుతాడో, ఎప్పుడు విడిచిపెడతాడో, ఎప్పుడు తూనీరం నుంచి తీస్తాడో—ఎవరికీ కనిపించలేదు.
Verse 27
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले,दो ही घड़ीमें और भी बहुत-से हाथी नाराचोंकी मारसे अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर मुँहसे रक्त वमन करते हुए धरतीपर लोटने लगे
నారాచ బాణాల దెబ్బలకు తీవ్రంగా చిత్తుచిత్తుగా గాయపడి, నోటి నుండి రక్తం వాంతి చేస్తూ, కొద్ది సేపులోనే మరెన్నో ఏనుగులు భూమిపై కూలిపోయాయి.
Verse 28
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत:ः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले,महाराज! उस अत्यन्त भयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध (धड़) उठे दिखायी देते थे
మహారాజా! ఆ అత్యంత సంకులమైన, భయంకర యుద్ధంలో చుట్టూ లెక్కలేనన్ని కబంధాలు—తలలేని ధడాలు—లేచి నిలిచినట్లు కనిపించాయి.
Verse 29
सचापा: साड्गुलित्राणा: सखड्गा: साड्रदा रणे | अदृश्यन्त भूजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధభూమిలో స్వర్ణాభరణాలతో అలంకరింపబడిన తెగిన భుజాలు, ధనుస్సులు, అంగులిత్రాణాలు, ఖడ్గాలు, భుజబంధాలతో కూడి పడివున్నట్లు కనిపించెను।
Verse 30
सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । चक्रैविमथितैरक्षैर्भग्नैश्न बहुधा युगे
సంజయుడు పలికెను—సుందర ఉపకరణాలు, ఆసనాలు, ఈషాదండాలు, బంధనరజ్జువులు కలిగిన రథాలు చూర్ణమైపోయినవి; చక్రాలు వికృతమై, అక్షాలు నలిగిపోయి, యుగాలు అనేకచోట్ల విరిగిపడి ఉండెను. ఆ విధ్వంసంతో భూమి భయంకరంగా కనిపించెను।
Verse 31
चर्मचापधरैश्रैव व्यवकीर्णस्ततस्तत: । स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रै: पतितैश्न महाध्वजै:
సంజయుడు పలికెను—కవచాలు (చర్మాలు) మరియు ధనుస్సులు ధరించిన వీరులతో ఆ భూమి అంతటా నిండిపోయెను; పడిపోయిన మాలలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, మహాధ్వజాలు కూడా చుట్టూ చెల్లాచెదురుగా ఉండెను।
Verse 32
निहतैववरिणैरश्रैः क्षत्रियैश्न निपातितै: । अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना
సంజయుడు పలికెను—అస్త్రవర్షంతో నలిగిపోయి పడిపోయిన క్షత్రియుల వల్ల అక్కడి భూమి దారుణంగా, భయంకరంగా కనిపించెను।
Verse 33
एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना । सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम्,महाराज! इस प्रकार किरीटधारी अर्जुनकी मार खाकर अत्यन्त व्यथित हुई दुःशासनकी सेना अपने नायकसहित भाग चली
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఈ విధంగా కిరీటధారి అర్జునుని చేత వధింపబడుతూ దుశ్శాసనుని బలం తీవ్రంగా కలవరపడి, నాయకులతో కూడి పారిపోయెను।
Verse 34
ततो दुःशासनस्त्रस्त: सहानीक: शरार्दित: | द्रोणं त्रातारमाकाड्क्षन् शकटब्यूहमभ्यगात्
అప్పుడు అర్జునుని బాణాలచేత తీవ్రంగా బాధపడి భయాక్రాంతుడైన దుశ్శాసనుడు, తన సేనలతో కూడి రక్షకుడైన ద్రోణాచార్యుని ఆశ్రయించాలనే కోరికతో శకట-వ్యుహంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 89
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अर्जुनयुद्धविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని జయద్రథవధపర్వమందు అర్జునయుద్ధవిషయక ఎనభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ముగిసినది।
Verse 90
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुःशासनसैन्यपराभवे नवतितमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో జయద్రథవధపర్వమందు దుశ్శాసనసైన్యపరాభవవిషయక తొంభైవ అధ్యాయం సమాప్తము।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the tension between collective targeting (many warriors concentrating on one) and the ideal of balanced contest; it also raises the question of proportional response when survival requires disabling an opponent’s mobility and signaling (banner, horses, charioteer) rather than only exchanging arrows.
Agency under constraint is emphasized: disciplined counter-action, prioritizing the immediate source of harm, and maintaining composure amid saturation pressure—illustrating how outcomes follow from methodical choices, not only from strength.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is contextual—documenting how tactical interventions and targeted disablement can shift battlefield momentum, thereby clarifying the epic’s broader causal logic (karma-phala) within war narrative.
Ask anything about Adhyaya 92 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.