Adhyaya 80
ध्वजवर्णनम् | Dhvaja-varṇanam (Description of War Standards)
Upa-parva: Dhvajavarṇana (Banner and Standards Description Episode)
Dhṛtarāṣṭra requests Sañjaya to describe the many splendid banners of both the Pāṇḍava and Kaurava forces. Sañjaya begins a structured identification by form, color, and name, portraying the standards as flame-like and gold-adorned, with multi-colored pennants moving in the wind like dancers. He enumerates prominent emblems: Arjuna’s formidable monkey-standard with leonine features; Aśvatthāman’s lion-tailed mark shining like a young sun; Karṇa’s banner glittering with gold garlands; Kṛpa’s well-crafted bull emblem; Vṛṣasena’s jeweled golden peacock; Śalya’s auspicious golden ‘Sītā’ figure likened to a flame; Jayadratha’s boar emblem with golden netting; Bhūriśravas (Saumadatti) with a sacrificial post (yūpa) motif; and other royal standards with elephants and peacocks. The chapter then transitions from heraldic description to battlefield dynamics: the convergence of forces, the mounting roar, and Arjuna—driven by Kṛṣṇa—advancing with resolve, releasing volleys that render opponents hard to perceive amid dense missile exchanges, as both sides envelop each other.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि रात्रि में कमलनयन श्रीकृष्ण अर्जुन की विजय-प्रतिज्ञा को सिद्ध करने हेतु उसके भवन में प्रवेश करते हैं और शास्त्रोक्त विधि से त्र्यम्बक (शिव) का नैश बलि-पूजन आरम्भ होता है। → दर्भ-वैदूर्य-सम शय्या सजती है, गन्ध-माल्य से अलंकरण होता है; कृष्ण अर्जुन के मन के शोक-अमर्ष को लक्ष्य कर अगले दिन के लिए रथ-सज्जा, युद्ध-व्यवस्था और संकेत-ध्वनियों तक का निर्देश देते हैं—क्योंकि सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा ही कल के युद्ध का प्राण है। → कृष्ण का कठोर संकल्प उद्घोषित होता है—अर्जुनार्थे वे हाथी-घोड़े सहित समस्त शत्रुबल, कर्ण और दुर्योधन तक का संहार करने को तत्पर हैं; और शंख-पाञ्चजन्य के ऋषभ-स्वर तथा भैरव-नाद को ‘संकेत’ बनाकर दारुक को आदेश देते हैं कि उस कोलाहल को सुनते ही वेग से उनके पास पहुँचे। → रात्रि का अनुष्ठान और योजना-निर्धारण पूर्ण होता है: प्रातः शास्त्रविधि से उत्तम रथ सुसज्जित कर युद्धस्थल चलने का आदेश, तथा लक्ष्य स्पष्ट—दिनकर के अस्त होने से पहले जयद्रथ का वध। → उधर यह समाचार सुनकर दुर्योधन मंत्रियों सहित ऐसी मन्त्रणा करेगा कि संग्राम में अर्जुन जयद्रथ को मार न सके—कल का दिन प्रतिज्ञा बनाम प्रतिरोध का निर्णायक रण बनेगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ “लोक मिलाकर कुल ४६३ *लोक हैं।) भीस्नआ+ज (2) आसमान एकोनाशीतितमो< ध्याय: श्रीकृष्णका अर्जुनकी विजयके लिये रात्रिमें भगवान शिवका किया करवाना
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం అపూర్వ తేజస్సుగల విభువు శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని నివాసంలో ప్రవేశించెను. పుండరీకాక్షుడు శుద్ధికై జలాన్ని స్పర్శించి, శుభలక్షణములు గల స్థండిలంపై కూర్చుండెను।
Verse 3
संतस्तार शुभां शय्यां दर्भवैदूर्यसंनिभै: । ततो माल्येन विधिवल्लाजैर्गन्धै: सुमज्रलै: २ ।। अलंचकार तां शय्यां परिवार्यायुधोत्तमै: । ततः स्पृष्टोदके पार्थे विनीता: परिचारका:
సంజయుడు పలికెను—వారు దర్భగడ్డి మరియు వైదూర్యమణి వంటి కాంతితో మెరిసే శుభశయ్యను పరచిరి. ఆపై విధిపూర్వకంగా పుష్పమాలలతోను, ఉత్తమ సుగంధ ద్రవ్యాల సుందర గుచ్ఛాలతోను ఆ శయ్యను అలంకరించిరి. చుట్టూరా శ్రేష్ఠ ఆయుధములను ఉంచి దాని శోభను సంపూర్ణం చేసిరి. అనంతరం పార్థుడు జలస్పర్శచే శుద్ధుడైనప్పుడు, వినీత పరిచారకులు సేవకు సిద్ధమై నిలిచిరి.
Verse 4
दर्शयन्तो$न्तिके चक्रुर्नैंशं त्रैयम्बक॑ बलिम् । संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनके अनुपम भवनमें प्रवेश करके जलका स्पर्श किया और शुभ लक्षणोंसे युक्त वेदीपर वैदूर्यमणिके सदृश कुशोंकी सुन्दर शय्या बिछायी। तत्पश्चात् विधिपूर्वक परम मंगलकारी अक्षत
సంజయుడు పలికెను—రాజా! వారు సమీపంలోనే అందరికీ కనిపించేలా త్ర్యంబకునికి (శివునికి) రాత్రికాల బలిని నిర్వహించిరి.
Verse 5
अलंकृत्योपहारं त॑ नैशं तस्मै न्यवेदयत् । स्मयमानस्तु गोविन्द: फाल्गुन॑ प्रत्यभाषत
అర్జునుడు రాత్రి ఉపహారములతో (సుగంధాలు, మాలలు) శ్రీకృష్ణుని అలంకరించి, ఆ సమస్తాన్ని ఆయనకే సమర్పించెను. అప్పుడు చిరునవ్వుతో గోవిందుడు ఫాల్గుణునితో పలికెను.
Verse 6
सुप्यतां पार्थ भद्रें ते कल्याणाय व्रजाम्पहम् | स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थान् 8 श्चात्तायुधान् नरान्
ఓ పార్థా! నీవు నిద్రించుము; నీకు మంగళం కలుగుగాక. నీ క్షేమార్థం నేను బయలుదేరుదును. ఆపై ద్వారమున శస్త్రాయుధధారులైన పురుషులను కాపలాగా నిలిపి నేను ముందుకు సాగుదును.
Verse 7
शिश्ये च शयने शुभ्रे बहुकृत्यं विचिन्तयन्
సంజయుడు పలికెను—చేయవలసిన అనేక కార్యాలను మనసులో తలచుకుంటూ అతడు ప్రకాశవంతమైన, మంగళకరమైన శయ్యపై నిద్రించెను. కమలనయనుడైన శ్రీకృష్ణుడు—దేవేశ్వరులకూ ఈశ్వరుడు, మహాయశస్సు గలవాడు, విష్ణురూప గోవిందుడు—అర్జునునికి అత్యంత ప్రియుడు, సదా అతని క్షేమాన్ని కోరువాడు. ఆ యుక్తాత్ముడైన శ్రీహరి ఉత్తమయోగాన్ని ఆశ్రయించి, అర్జునుని శోకదుఃఖాలను తొలగించి, తేజస్సు కాంతులను పెంపొందించే సమస్త విధివిధానాలను సంపూర్ణం చేసెను.
Verse 8
पार्थाय सर्व भगवान् शोकदुःखापहं विधिम् । व्यदधात् पुण्डरीकाक्षस्तेजोद्युतिविवर्धनम्
పార్థుని (అర్జునుని) కొరకు పద్మనేత్రుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు శోకదుఃఖాలను తొలగించి, తేజస్సు, దీప్తి, కాంతిని వృద్ధి చేసే విధి-విధానాన్ని సంపూర్ణంగా నిర్వహించాడు. యుద్ధభారం మధ్యలో ప్రభువు కరుణ కేవలం వ్యూహంలోనే కాదు—పవిత్ర ఆచారంతో యోధుని అంతఃస్థైర్యాన్ని పునఃస్థాపించి, వేదనచేత నలిగిపోకుండా ధర్మాన్ని మోయగలిగేలా చేయడంలోనూ వెల్లడైంది।
Verse 9
योगमास्थाय युक्तात्मा सर्वेषामीश्ररेश्वर: । श्रेयस्काम: पृथुयशा विष्णुर्जिष्णुप्रियंकर:
యోగాన్ని ఆశ్రయించి యుక్తాత్ముడై, సమస్తాధిపతులకూ అధిపతిగా, శ్రేయస్సును కోరువాడై, విస్తారయశస్సుతో విరాజిల్లే విష్ణురూప గోవిందుడు—జిష్ణు (అర్జునుడు)కు ప్రీతికరుడైనవాడు—అర్జునుని హితార్థం శోకదుఃఖాలను తొలగించి అతని దీప్తి, బలాన్ని పెంపొందించే ఆ పవిత్ర విధి-విధానాన్ని ఆచరించాడు।
Verse 10
न पाण्डवानां शिबिरे कश्ित् सुष्वाप तां निशाम् । प्रजागर: सर्वजनं हााविवेश विशाम्पते,राजन्! उस रातमें पाण्डवोंके शिविरमें कोई नहीं सोया। सब लोगोंमें जागरणका आवेश हो गया था
రాజా! ఆ రాత్రి పాండవుల శిబిరంలో ఎవ్వరూ నిద్రపోలేదు. అందరినీ జాగరణం, అప్రమత్తత అనే ఉద్ధృతి ఆవరించింది।
Verse 11
पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञातो महात्मना । सहसा सिन्धुराजस्य वधो गाण्डीवधन्चना
పుత్రశోకంతో దగ్ధుడైన గాండీవధారి మహాత్మ అర్జునుడు అకస్మాత్తుగా సింధురాజు జయద్రథుని వధిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. అందరూ ఇదే ఆందోళనలో మునిగిపోయారు—శత్రువీర సంహారకుడైన ఆ మహాబాహు ఇంద్రపుత్రుడు తన ప్రతిజ్ఞను ఎలా నెరవేర్చగలడు?
Verse 12
तत् कथं नु महाबाहुर्वासवि: परवीरहा । प्रतिज्ञां सफलां कुर्यादेति ते समचिन्तयन्
“అయితే శత్రువీర సంహారకుడైన ఆ మహాబాహు వాసవిపుత్రుడు తన ప్రతిజ్ఞను ఎలా సఫలీకృతం చేస్తాడు?”—అని వారు అందరూ ఆలోచించారు।
Verse 13
कष्ट हीदं व्यवसितं पाण्डवेन महात्मना । पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञा महती कृता
సంజయుడు పలికెను—మహాత్ముడైన పాండవుడు ఇది అత్యంత దుఃఖకరమైన సంకల్పం చేశాడు. పుత్రశోకంతో దగ్ధుడై అతడు మహాప్రతిజ్ఞను స్వీకరించాడు.
Verse 14
सच राजा महावीर्य: पारयत्वर्जुन: स ताम् । भ्रातरश्चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च
సంజయుడు పలికెను—ఆ రాజు (జయద్రథుడు) నిజంగా మహావీరుడు; అయినా అర్జునుడు ఆ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చును. ఎందుకంటే అతని సోదరులూ విక్రమశాలులు, అతని పక్షాన అనేక బలగాలు ఉన్నాయి.
Verse 15
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्व तस्मै निवेदितम् । स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनरेतु धनंजय:
సంజయుడు పలికెను—ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడు అతనికి ఇవన్నీ నివేదించాడు. ధనంజయుడు (అర్జునుడు) యుద్ధంలో సైంధవుడైన (జయద్రథుడిని) సంహరించి మళ్లీ క్షేమంగా తిరిగి రావాలని మా ఆకాంక్ష.
Verse 16
जित्वा रिपुगणांश्वैव पारयत्वर्जुनो व्रतम् । श्वो5हत्वा सिन्धुराजं वै धूमकेतु प्रवेक्ष्यति
సంజయుడు పలికెను—అర్జునుడు శత్రుసమూహాన్ని జయించి తన వ్రతాన్ని నెరవేర్చుగాక. రేపు సింధురాజును సంహరించలేకపోతే, అతడు నిశ్చయంగా ధూమకేతువలె జ్వలించే అగ్నిలో ప్రవేశించును.
Verse 17
न हासावनृतं कर्तुमलं पार्थो धनंजय: । धर्मपुत्र: कथं राजा भविष्यति मृते$र्जुने
సంజయుడు పలికెను—పార్థుడైన ధనంజయుడు తన మాటను అసత్యం చేయగలవాడు కాదు. అర్జునుడు మరణిస్తే, ధర్మపుత్రుడు (యుధిష్ఠిరుడు) ఎలా రాజవుతాడు?
Verse 18
तस्मिन् हि विजय: कृत्स्न: पाण्डवेन समाहित: । यदि नोड<स्ति कृतं किज्चिद् यदि दत्त हुतं यदि
సంజయుడు పలికెను—ఆ పాండవునిలోనే సమస్త విజయము దృఢముగా సమాహితమై నిలిచియున్నది. ఏదియు చేయబడకపోయినను, దానము ఇవ్వబడకపోయినను, హోమమున ఆహుతి సమర్పింపబడకపోయినను…
Verse 19
एवं कथयतां तेषां जयमाशंसतां प्रभो
సంజయుడు పలికెను—ప్రభూ, వారు ఈ విధముగా మాటలాడుచు విజయమును ఆశించుచుండగా (తదుపరి సంఘటనలు కొనసాగినవి)।
Verse 20
तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दन:
సంజయుడు పలికెను—ఆ రాత్రి మధ్యలో జనార్దనుడు (కృష్ణుడు) మేల్కొనెను।
Verse 21
अर्जुनेन प्रतिज्ञातमार्तेन हतबन्धुना
సంజయుడు పలికెను—ఇది అర్జునుడు చేసిన ప్రతిజ్ఞ—ఆర్తుడై, తన బంధువులు హతులైనందున శోకసంతప్తుడై చేసినది।
Verse 22
तत्तु दुर्योधन: श्रुत्वा मन्सत्रिभिर्मन्त्रयिष्यति
సంజయుడు పలికెను—అది విని దుర్యోధనుడు తన మంత్రులతో మంత్రణ చేయును।
Verse 23
अक्षौहिण्यो हि ता: सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम्
సంజయుడు అన్నాడు—నిశ్చయంగా ఆ సమస్త అక్షౌహిణీ సేనలు జయద్రథుని కాపాడుతాయి।
Verse 24
द्रोणश्न॒ सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारग: । “वे सारी अक्षौहिणी सेनाएँ जयद्रथकी रक्षा करेंगी तथा सम्पूर्ण अस्त्र-विधिके पारंगत विद्वान् द्रोणाचार्य भी अपने पुत्र अश्वत्थामाके साथ उसकी रक्षामें रहेंगे ।।
సంజయుడు అన్నాడు—సర్వాస్త్రవిధుల్లో పారంగతుడైన ద్రోణాచార్యుడు కూడా తన కుమారునితో కలిసి అతని రక్షణకు నిలుస్తాడు. ఇంకా ఆ ఒక్క వీరుడు—సహస్రాక్ష ఇంద్రుని సమానుడు—దైత్యదానవుల గర్వాన్ని అణిచివేయువాడు।
Verse 25
सो हं श्वस्तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो<र्जुन:
సంజయుడు అన్నాడు—రేపు నేను కుంతీపుత్రుడైన అర్జునుడు చేసే విధంగా అలాగే చేస్తాను।
Verse 26
न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवा:
సంజయుడు అన్నాడు—ఇక్కడ భార్య గాని, మిత్రులు గాని, బంధువులు గాని, జ్ఞాతులు గాని—ఎవరూ నిజమైన ఆశ్రయంగా నిలువరు।
Verse 27
अनर्जुनमिमं लोकं मुहूर्तमपि दारुक
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ దారుకా, ఈ లోకం క్షణమాత్రమైనా అర్జునుడు లేనిదిగా కనిపిస్తోంది।
Verse 28
अहं विजित्य तान् सर्वान् सहसा सहयद्विपान्
సంజయుడు అన్నాడు—“నేను వారందరినీ—వారి ఏనుగులతో సహా—అతి వేగంగా జయించాను…”
Verse 29
श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्य त्रयो लोका महाहवे
సంజయుడు అన్నాడు—“రేపు మహాసమరంలో మూడు లోకాలు నా పరాక్రమాన్ని చూడుగాక.”
Verse 30
श्वो नरेन्द्रसहस्राणि राजपुत्रशतानि च
సంజయుడు అన్నాడు—“రేపు వేలాది రాజులు, వందలాది రాజకుమారులూ…”
Verse 31
श्वेस्तां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्य्से नूपवाहिनीम्
సంజయుడు అన్నాడు—“నీవు ఆ శ్వేత-దీప్తమైన సేనావిభాగాన్ని చూస్తావు—రథచక్రపు దాడితో నలిగిపోయి, గందరగోళంలో పడినదాన్ని.”
Verse 32
श्र: सदेवा: सगन्धर्वा: पिशाचोरगराक्षसा:
సంజయుడు అన్నాడు—“దేవులతో పాటు, గంధర్వులతో పాటు—పిశాచులు, నాగులు, రాక్షసులు కూడా…”
Verse 33
यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तं चानु स मामनु
ఎవడు అతనిని ద్వేషిస్తాడో, వాడు నన్ను కూడా ద్వేషిస్తాడు; ఎవడు అతనిని అనుసరిస్తాడో, వాడు నన్ను కూడా అనుసరిస్తాడు.
Verse 34
यथा त्वं मे प्रभातायामस्यां निशि रथोत्तमम्
నీవు నాకు ఈ రాత్రిలోనే—ఇది ఇప్పుడు ఉదయానికి చేరువవుతోంది—ఆ ఉత్తమ రథం గురించి చెప్పినట్లే…
Verse 35
कल्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय व्रज संयत: । “कल प्रातःकाल तुम शास्त्रविधिके अनुसार मेरे उत्तम रथको सुसज्जित करके सावधानीके साथ लेकर युद्धस्थलमें चलना ।।
శాస్త్రవిధి ప్రకారం సమస్తాన్ని సన్నద్ధం చేసి, రథాన్ని తీసుకొని సంయమంతో జాగ్రత్తగా బయలుదేరు. అందులో దివ్య కౌమోదకీ గద, శక్తి, చక్రం, ధనుస్సు, బాణాలు మరియు ఇతర అవసరమైన సామగ్రి ఉంచు; అలాగే వెనుక భాగంలో వైనతేయ (గరుడ) చిహ్నధ్వజానికి స్థానం కల్పించు, యుద్ధరంగంలో వీరుని రథం ప్రకాశించునట్లు.
Verse 36
आरोप्य वै रथे सूत सर्वोपकरणानि च । स्थानं च कल्पयित्वाथ रथोपस्थे ध्वजस्य मे
హే సూతా, రథంపై అవసరమైన సమస్త ఉపకరణాలను ఎక్కించి, ఆపై ధ్వజానికి సమీపంగా రథమంచంపై నాకు తగిన స్థలాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేయి…
Verse 37
छत्र॑ जाम्बूनदैजलैरकींज्वलनसप्रभै:
ఓ దారుకా, ఛత్రాన్ని అమర్చి, అగ్ని సూర్యులవలె ప్రకాశించే జాంబూనద స్వర్ణపు దివ్య జాలాలతో అలంకరించు. నా నాలుగు ఉత్తమ అశ్వాలు—బలాహక, మేఘపుష్ప, శైబ్య, సుగ్రీవ—ను కట్టివేయి; నీవు కూడా కవచం ధరించి సిద్ధంగా నిలుచు.
Verse 38
विश्वकर्मकृतर्दिव्यैरश्वानपि विभूषितान् बलाहकं मेघपुष्पं शैब्यं सुग्रीवमेव च
సంజయుడు పలికెను—విశ్వకర్మ నిర్మించిన దివ్య అశ్వాలను కూడా అతడు అలంకరించి రథానికి జోడించాడు—బలాహక, మేఘపుష్ప, శైబ్య, మరియు సుగ్రీవ।
Verse 39
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषमार्षभेणैव पूरितम्
సంజయుడు పలికెను—పాంచజన్య శంఖధ్వని ఘోరంగా మ్రోగి, మహావృషభ గర్జనవలె ఆకాశమంతా నింపెను।
Verse 40
एकाह्वाहममर्ष च सर्वदु:खानि चैव ह
సంజయుడు పలికెను—నేను ఆ దినమంతా కలిగిన అవమానకర ప్రేరణను, ఆగ్రహాన్ని, నిజంగా సమస్త దుఃఖాలను కూడా సహించితిని।
Verse 41
सर्वोपायैर्यतिष्यामि यथा बीभत्सुराहवे
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో బీభత్సు (అర్జునుడు) విషయంలో ఉద్దేశించినట్లు జరగునట్లు నేను సమస్త ఉపాయాలతో యత్నించెదను।
Verse 42
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम् । “सभी उपायोंसे ऐसा प्रयत्न करूँगा, जिससे अर्जुन युद्धमें धृतराष्ट्रपुत्रोंक देखते-देखते जयद्रथको मार डालें ।।
సంజయుడు పలికెను—ధృతరాష్ట్ర కుమారులు చూస్తుండగానే అతడు జయద్రథుణ్ని సంహరించును। మరియు, ఓ సారథీ, బీభత్సు (అర్జునుడు) ఏ ఏ వీరుని వధించుటకు యత్నించునో, అక్కడక్కడ అతనికి విజయము నిశ్చయంగా ధృవమగును।
Verse 43
दारुक उवाच जय एव ध्रुवस्तस्य कुत एव पराजय: । यस्य त्वं पुरुषव्याप्र सारथ्यमुपजग्मिवान्,दारुक बोला--पुरुषसिंह! आप जिनके सारथि बने हुए हैं, उनकी विजय तो निश्चित है ही। उनकी पराजय कैसे हो सकती है?
దారుకుడు అన్నాడు—ఓ పురుషసింహా! నీవు ఎవరికీ సారథ్యాన్ని స్వీకరించావో, అతనికి జయం ధ్రువం; పరాజయం ఎలా సంభవిస్తుంది?
Verse 44
एवं चैतत् करिष्यामि यथा मामनुशाससि । सुप्रभातामिमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि,अर्जुनकी विजयके लिये कल सबेरे जो कुछ करनेकी आप मुझे आज्ञा देते हैं, उसे उसी रूपमें मैं अवश्य पूर्ण करूँगा
నీవు నాకు ఆజ్ఞాపించినట్లే నేను అలాగే చేస్తాను. ఈ రాత్రి శుభప్రభాతంగా మారుగాక—విజయార్థం, అర్జునుని జయార్థమే.
Verse 66
दारुकानुगत: श्रीमान् विवेश शिबिरं स्वकम् | “कुन्तीकुमार! तुम्हारा कल्याण हो। अब शयन करो। मैं तुम्हारे कल्याण-साधनके लिये ही जा रहा हूँ" ऐसा कहकर वहाँ अस्त्र-शस्त्र लिये हुए मनुष्योंको द्वारपाल एवं रक्षक नियुक्त करके भगवान् श्रीकृष्ण दारुकके साथ अपने शिविरमें चले गये
దారుకుని వెంటబెట్టుకొని శ్రీమంతుడైన భగవాన్ తన శిబిరంలో ప్రవేశించాడు. కుంతీపుత్రునితో—“నీకు మంగళం కలుగుగాక. ఇప్పుడు విశ్రాంతి తీసుకో; నీ హితసాధనార్థమే నేను వెళ్తున్నాను” అని చెప్పి, ఆయుధధారులను ద్వారపాలకులుగా, రక్షకులుగా నియమించి, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు దారుకునితో కలిసి తన శిబిరానికి వెళ్లాడు.
Verse 78
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें सुभद्रा-विलापविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత ప్రతిజ్ఞాపర్వంలో సుభద్రా విలాపవిషయక డెబ్బై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 79
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि कृष्णदारुकसम्भाषणे एकोनाशीतितमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలోని ప్రతిజ్ఞాపర్వంలో కృష్ణ-దారుక సంభాషణవిషయక ఏకోనాశీతితమ అధ్యాయం.
Verse 183
फलेन तस्य सर्वस्य सव्यसाची जयत्वरीन् । पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने अर्जुनपर ही सारा विजयका भार रख दिया। यदि हमलोगोंका किया हुआ कुछ भी सत्कर्म शेष हो
ఆ సమస్త పుణ్యఫలములతో సవ్యసాచి అర్జునుడు శత్రువులపై విజయాన్ని పొందుగాక. పాండునందన యుధిష్ఠిరుడు సమస్త విజయభారాన్ని అర్జునుని మీదనే ఉంచాడు. మా చేత చేయబడిన ఏదైనా సత్కర్మపు పుణ్యం మిగిలి ఉంటే, మేము దానములు, హోమములు చేసినట్లయితే, ఆ శుభకర్మఫలములచేత సవ్యసాచి అర్జునుడు శత్రువులను జయించుగాక.
Verse 193
कृच्छेण महता राजन् रजनी व्यत्यवर्तत । राजन! प्रभो! इस प्रकार बातें करते और अर्जुनकी विजय चाहते हुए उन सभी सैनिकोंकी वह रात्रि महान् कष्टसे बीती थी
రాజా! ఈ విధంగా పరస్పరం మాటలాడుతూ, పార్థుని విజయాన్ని కోరుతూ, ఆ సమస్త యోధుల రాత్రి మహా కష్టంతో గడిచిపోయింది.
Verse 203
स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुक॑ प्रत्यभाषत । भगवान् श्रीकृष्ण उस रात्रिके मध्यकालमें जाग उठे और अर्जुनकी प्रतिज्ञाको स्मरण करके दारुकसे बोले--
పార్థుని ప్రతిజ్ఞను స్మరించి (భగవాన్) దారుకునితో పలికెను. ఆ రాత్రి మధ్యకాలంలో భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు మేల్కొని, అర్జునుని ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేసుకొని దారుకునితో ఇలా అన్నాడు—
Verse 216
जयद्रथं वधिष्यामि श्वोभूत इति दारुक । “दारुक! अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेसे शोकार्त होकर अर्जुनने यह प्रतिज्ञा कर ली है कि मैं कल जयद्रथका वध कर डालूँगा'
దారుకా! ‘రేపు పగలు పొడిచిన వెంటనే నేను జయద్రథుని వధిస్తాను’—అభిమన్యువు హతుడైన దుఃఖంతో కలత చెందిన అర్జునుడు ఈ ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.
Verse 243
सो<पि त॑ नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम् “त्रिलोकीके एकमात्र वीर हैं सहसखनेत्रधारी इन्द्र
ద్రోణాచార్యుడు రక్షిస్తున్న జయద్రథుని యుద్ధంలో అతడూ సంహరించలేడు. త్రిలోకాల్లో సహస్రనేత్రధారి దేవరాజు ఇంద్రుడే ఏకైక మహావీరుడు—దైత్యదానవుల గర్వాన్ని అణచివేసేవాడు; అయినా ద్రోణాచార్యుని సంరక్షణలో ఉన్న జయద్రథుని అతడూ రణంలో చంపలేడు.
Verse 253
अप्राप्ते5स्तं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम् । “अतः मैं कल वह उद्योग करूँगा, जिससे कुन्तीपुत्र अर्जुन सूर्यदेवके अस्त होनेसे पहले जयद्रथको मार डालेंगे
సంజయుడు అన్నాడు—“సూర్యుడు అస్తమించకముందే అతడు జయద్రథుణ్ని సంహరిస్తాడు.”
Verse 266
कश्चिदन्य: प्रियतर: कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात् | “मुझे स्त्री, मित्र, कुटुम्बीजन, भाई-बन्धु तथा दूसरा कोई भी कुन्तीपुत्र अर्जुनसे अधिक प्रिय नहीं है
సంజయుడు అన్నాడు—“కుంతీపుత్రుల్లో అర్జునునికంటే నాకు మరెవరు ఎక్కువ ప్రియులు?”
Verse 276
उदीक्षितुं न शक्तो5हं भविता न च तत् तथा । “दारुक! मैं अर्जुनसे रहित इस संसारको दो घड़ी भी नहीं देख सकता। ऐसा हो ही नहीं सकता (कि मेरे रहते अर्जुनका कोई अनिष्ट हो)
సంజయుడు అన్నాడు—“దారుకా! నేను ఇది చూడలేను; నా జీవితం ఉన్నంతవరకు అర్జునునికి అలాంటి అపాయం కలగడం అసంభవం.”
Verse 283
अर्जुनार्थे हनिष्पामि सकर्णान् ससुयोधनान् । “मैं अर्जुनके लिये हाथी, घोड़े, कर्ण और दुर्योधनसहित उन समस्त शत्रुओंको जीतकर सहसा उनका संहार कर डालूँगा
సంజయుడు అన్నాడు—“అర్జునుని కోసం కర్ణుడితో, సుయోధనుడితో సహా ఆ శత్రువులందరినీ నేను సంహరిస్తాను.”
Verse 296
धनंजयार्थे समरे पराक्रान्तस्य दारुक । “दारुक! कलके महासमरमें तीनों लोक धनंजयके लिये युद्धमें पराक्रम प्रकट करते हुए मेरे बल और प्रभावको देखें
సంజయుడు అన్నాడు—“దారుకా! రేపటి మహాసమరంలో ధనంజయుని కోసం యుద్ధంలో పరాక్రమం ప్రదర్శించే నా బలప్రభావాలను మూడు లోకాలు చూడుగాక.”
Verse 303
साश्रृद्धिपरथान्याजौ विद्रविष्यामि दारुक । “दारुक! कल युद्धमें मैं सहस्नों राजाओं तथा सैकड़ों राजकुमारोंको उनके घोड़े, हाथी एवं रथोंसहित मार भगाऊँगा
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ దారుకా! నేడు యుద్ధంలో నేను వారిని తరిమివేస్తాను—వేలాది రాజులను, వందలాది రాజకుమారులను, వారి అశ్వాలు, గజాలు, రథాలతో సహా।”
Verse 313
मया क्ुद्धेन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम् । “तुम कल देखोगे कि मैंने समरांगणमें कुपित होकर पाण्डुपुत्र अर्जुनके लिये सारी राजसेनाको चक्रसे चूर-चूर करके धरतीपर मार गिराया है
సంజయుడు అన్నాడు— “రేపు మీరు చూస్తారు—నేను కోపంతో సమరంలో పాండవుల హితార్థం ఆ రాజసేనను చక్రంతో చూర్ణం చేసి నేలకూల్చాను।”
Verse 323
ज्ञास्यन्ति लोका: सर्वे मां सुहृंदे सव्यसाचिन: । “कल देवता, गन्धर्व, पिशाच, नाग तथा राक्षस आदि समस्त लोक यह अच्छी तरह जान लेंगे कि मैं सव्यसाची अर्जुनका हितैषी मित्र हूँ
సంజయుడు అన్నాడు— “రేపు దేవతలు, గంధర్వులు, పిశాచులు, నాగులు, రాక్షసులు—సర్వలోకమూ స్పష్టంగా తెలుసుకుంటుంది: నేను సవ్యసాచి అర్జునుని హితైషి మిత్రుడను।”
Verse 333
इति संकल्प्यतां बुद्धया शरीरार्द्ध ममार्जुन: । “जो अर्जुनसे द्वेष करता है
సంజయుడు అన్నాడు— “మీ బుద్ధితో ఇది నిశ్చయించుకోండి—అర్జునుడు నా శరీరార్ధం. అర్జునుని ద్వేషించేవాడు నన్ను ద్వేషించినవాడే; అర్జునుని అనుసరించేవాడు నన్ను అనుసరించినవాడే।”
Verse 363
वैनतेयस्य वीरस्यथ समरे रथशोभिन: । 'सूत! कौमोदकी गदा
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ సూతా! రథంపై కౌమోదకీ గద, దివ్య శక్తి, చక్రం, ధనుస్సు, బాణాలు మరియు ఇతర అవసరమైన సామగ్రి ఉంచు; అలాగే రథపు వెనుక భాగంలో వినతానందన గరుడచిహ్న ధ్వజానికి కూడా స్థానం కల్పించు—యుద్ధంలో ఆ వీరుడు రథంపై దివ్యంగా ప్రకాశించునట్లు।”
Verse 383
युक्तान् वाजिवरान् यत्त: कवची तिष्ठ दारुक । “दारुक! साथ ही उसमें छत्र लगाकर अग्नि और सूर्यके समान प्रकाशित होनेवाले तथा विश्वकर्माके बनाये हुए दिव्य सुवर्णमय जालोंसे विभूषित मेरे चारों श्रेष्ठ घोड़ों--बलाहक
సంజయుడు అన్నాడు— “దారుకా! వెంటనే శ్రేష్ఠ అశ్వాలను జూచి, కవచం ధరించి సిద్ధంగా నిలుచు.”
Verse 393
श्रुत्वा च भैरवं नादमुपेयास्त्वं जवेन माम् | “पाज्चजन्य शंखका ऋषभ स्वरसे बजाया हुआ शब्द और भयंकर कोलाहल सुनते ही तुम बड़े वेगसे मेरे पास पहुँच जाना
సంజయుడు అన్నాడు— “భయంకరమైన నాదం వినగానే నీవు మహావేగంతో నా వద్దకు రా.”
Verse 406
भ्रातुः पैतृष्वसेयस्य व्यपनेष्यामि दारुक | “दारुक! मैं अपनी बुआजीके पुत्र भाई अर्जुनके सारे दुःख और अमर्षको एक ही दिनमें दूर कर दूँगा
సంజయుడు అన్నాడు— “దారుకా! నా పితృసంబంధ బంధువు అర్జునుని దుఃఖమును, అంతరాగ్నిలాంటి అమర్షమును ఒకే దినంలో తొలగిస్తాను.”
Verse 2236
यथा जयद्रथं पार्थो न हन्यादिति संयुगे । “यह सब सुनकर दुर्योधन अपने मन्त्रियोंक साथ ऐसी मन्त्रणा करेगा” जिससे अर्जुन समरभूमिमें जयद्रथको मार न सकें
సంజయుడు అన్నాడు— “పార్థుడు (అర్జునుడు) యుద్ధంలో జయద్రథుని వధించలేకుండా ఉండునట్లు—అని.”
Frequently Asked Questions
Rather than a single explicit dharma-sankat, the chapter frames an ethical tension indirectly: identity and prestige are displayed through symbols while combat rapidly intensifies, raising the implicit question of how reputation and duty operate when violence becomes impersonal and overwhelming.
The passage illustrates how symbols and perception shape human action: banners function as condensed narratives of identity, and the reported ‘seeing’ of war emphasizes that knowledge is mediated—through signs, testimony, and interpretation.
No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is archival and diagnostic—cataloging martial insignia and transitioning into the sensory density of battle to situate subsequent events within a recognizable field of actors.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.