Adhyaya 43
अभिमन्योर् दारुणः संमर्दः (Abhimanyu’s fierce melee amid chariot formations)
Upa-parva: Saindhava-niruddha–Saubhadra-raṇa (Episode: Abhimanyu presses the Kaurava host after the Pandavas are checked by Jayadratha)
Saṃjaya reports that, with the Pandavas’ advance checked by Saindhava (Jayadratha), the engagement intensifies into a severe clash between the Kaurava forces and their opponents. Abhimanyu (Saubhadra), described as truthful in resolve and difficult to assail, enters the hostile host and agitates it like a sea-creature churning the ocean. Kuru warriors converge upon him with dense arrow volleys, producing a sustained, close-quarters mêlée. In the exchange, Abhimanyu disables Vṛṣasena’s chariot capability by killing the charioteer and cutting the bow; he is then struck, and his horses carry the chariot away from the immediate press. As the chariot withdraws, opponents acclaim the tactical displacement. A warrior identified as Vasātīya charges and showers Abhimanyu with arrows while issuing a threat; Abhimanyu responds with a swift shot that pierces the attacker’s heart, causing him to fall. Angered Kṣatriya leaders then surround Abhimanyu with intensified combat. The narration shifts to battlefield effects: severed arms with weapons, fallen ornaments, broken standards, damaged chariots, dead elephants, and scattered equipment cover the ground. Abhimanyu’s movement becomes hard to perceive amid the chaos; only flashes of gold and weaponry are visible, and he is likened to the sun standing in the middle, taking down fighters with arrows.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २४ श्लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात | अर: त्रिचत्वारिशो<्ध्याय: पाण्डवोंके साथ जयद्रथका युद्ध और व्यूहद्वारको रोक रखना संजय उवाच यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सिन्धुराजस्य विक्रमम् । शृणु तत् सर्वमाख्यास्थे यथा पाण्डूनयोधयत्
సంజయుడు చెప్పెను—రాజేంద్రా! సింధురాజు జయద్రథుని పరాక్రమం గురించి నన్ను అడుగుతున్నావు కదా; అది అంతా వినుము. అతడు పాండవులతో ఏ విధంగా యుద్ధం చేశాడో ఆ సమస్త వృత్తాంతాన్ని నేను యథావిధిగా వివరిస్తాను.
Verse 2
तमूहुवाजिनो वश्या: सैन्धवा: साधुवाहिन: । विकुर्वाणा बृहन्तो5श्वा: श्वसनोपमरंहस:
సంజయుడు చెప్పెను—సింధుదేశపు ఆ మహాశ్వాలు బాగా శిక్షణ పొందినవి, లగ్గాముకు లోబడి, సారథి ఆజ్ఞను చక్కగా అనుసరించేవి; అవే జయద్రథుని మోసుకొనిపోయాయి. వివిధ గమనాలను ప్రదర్శిస్తూ, వాయువుతో సమానమైన వేగంతో, అతనిని యుద్ధరంగంలో ముందుకు తీసుకెళ్లాయి.
Verse 3
गन्धर्वनगराकारं विधिवत्कल्पितं रथम् । तस्याभ्यशो भयत् केतुर्वाराहो राजतो महान्
సంజయుడు చెప్పెను—విధివిధానముగా నిర్మించబడిన అతని రథము గంధర్వనగరంలా దివ్యంగా కనిపించెను. దాని సమీపంలో, వరాహచిహ్నముతో కూడిన మహా రజతధ్వజము ఎత్తుగా నిలిచి రథశోభను మరింత పెంచెను.
Verse 4
श्वैतच्छत्रपताकाभि क्षामरव्यजनेन च । स बभौ राजलिजड्लैस्तैस्तारापतिरिवाम्बरे,श्वेत छत्र, पताका, चँवर और व्यजन--इन राजचिह्वोंसे वह आकाशकमें चन्द्रमाकी भाँति सुशोभित हो रहा था
తెల్లని రాజఛత్రం, పతాకాలు, పలుచని వర్ణపు చామరాలు, వ్యజనాలు—ఈ రాజచిహ్నాలతో అలంకృతుడై అతడు ఆకాశంలో నక్షత్రాధిపతి చంద్రునివలె ప్రకాశించాడు.
Verse 5
मुक्तावज़मणिस्वर्णर्भूषितं तदयस्मयम् । वरूथं विबभौ तस्य ज्योतिर्भि: खमिवावृतम्,उसके रथका मुक्ता, मणि, सुवर्ण तथा हीरोंसे विभूषित लोहमय आवरण नक्षत्रोंसे व्याप्त हुए आकाशके समान सुशोभित होता था
అతని రథానికి ఉన్న ఇనుమయ వరూథం ముత్యాలు, మణులు, స్వర్ణం, వజ్రాలతో అలంకృతమై, నక్షత్రకాంతులతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది.
Verse 6
स विस्फार्य महच्चापं किरजन्निषुगणान् बहून् । तत् खण्डं पूरयामास यद् व्यदारयदार्जुनि:
అతడు మహాధనుస్సును పూర్తిగా లాగి అనేక బాణసమూహాలను వర్షింపజేసి, అర్జునుడు చీల్చిన ఆ ఖాళీ భాగాన్ని నింపివేశాడు.
Verse 7
उसने अपना विशाल धनुष फैलाकर बहुत-से बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए व्यूहके उस भागको योद्धाओंद्वारा भर दिया, जिसे अभिमन्युने तोड़ डाला था ।।
తర్వాత అతడు సాత్యకిని మూడు బాణాలతో, వృకోదరుడు (భీముడు)ను ఎనిమిది బాణాలతో, ధృష్టద్యుమ్నుని అరవై బాణాలతో, విరాటుని పది శరాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 8
द्रुपदं पज्चभिस्ती3्ष्णै: सप्तभिश्न शिखण्डिनम् | केकयान् पज्चविंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि:
అతడు ద్రుపదుని ఐదు పదునైన బాణాలతో, శిఖండిని ఏడు బాణాలతో, కేకయులను ఇరవై ఐదు బాణాలతో, ద్రౌపదేయులను ఒక్కొక్కరిని మూడు మూడు బాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 9
युधिष्टिरं तु सप्तत्या तत: शेषानपानुदत् । इषुजालेन महता तदद्धभुतमिवाभवत्
అతడు డెబ్బై బాణాలతో యుధిష్ఠిరుణ్ణి అడ్డగించి, ఆపై మిగిలిన వారిని వెనక్కు తరిమివేశాడు. ఆ మహా బాణజాలంతో యుద్ధరంగం దివ్యాద్భుతంలా కనిపించింది.
Verse 10
उसने सात्यकिको तीन, भीमसेनको आठ, धृष्टद्युम्नको साठ, विराटको दस, ट्रुपदको पाँच, शिखण्डीको सात, केकयराजकुमारोंको पचीस, द्रौपदीपुत्रोंकी तीन-तीन तथा युधिष्ठिरको सत्तर तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया। तत्पश्चात् बाणोंका बड़ा भारी जाल-सा बिछाकर उसने शेष सैनिकोंकों भी पीछे हटा दिया। यह एक अद्भुत-सी बात थी | ७-- ९ || अथास्य शितपीतेन भल्लेनादिश्य कार्मुकम् चिच्छेद प्रहसन् राजा धर्मपुत्र: प्रतापवान्,तब प्रतापी राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिने एक तीखे और पानीदार भल्लके द्वारा उसके धनुषको काटनेकी घोषणा करके हँसते-हँसते काट डाला
అతడు సాత్యకిని మూడు, భీమసేనుణ్ణి ఎనిమిది, ధృష్టద్యుమ్నుణ్ణి అరవై, విరాటుణ్ణి పది, ద్రుపదుణ్ణి ఐదు, శిఖండిని ఏడు, కేకయ రాజకుమారులను ఇరవై ఐదు, ద్రౌపది కుమారులను ఒక్కొక్కరిని మూడు చొప్పున, యుధిష్ఠిరుణ్ణి డెబ్బై పదునైన బాణాలతో గాయపరిచాడు. ఆపై మహా బాణజాలాన్ని విస్తరించి మిగిలిన సైన్యాన్నికూడా వెనక్కు నెట్టివేశాడు; అది ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యం. అనంతరం పరాక్రమశాలి ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు నవ్వుతూ లక్ష్యాన్ని ప్రకటించి, ప్రకాశించే క్షురధార భల్లంతో ప్రత్యర్థి ధనుస్సును కోసివేశాడు.
Verse 11
अक्ष्णोनिमिषमात्रेण सो5न्यदादाय कार्मुकम् | विव्याध दशभि: पार्थ तांश्षैवान्यांस्त्रिभिस्त्रिभि:
కన్ను మిటకరించేంతలోనే అతడు మరో ధనుస్సును పట్టుకొని యుధిష్ఠిరుణ్ణి పది బాణాలతో, ఇతర వీరులను కూడా మూడు మూడు బాణాలతో వేధించాడు.
Verse 12
तत् तस्य लाघवं ज्ञात्वा भीमो भल्लैस्त्रिभिस्त्रिभि: | धनुर्ध्वजं च च्छत्र॑ च क्षितौ क्षिप्रमपातयत्
అతని చురుకుదనాన్ని గ్రహించిన భీముడు మూడు మూడు భల్లబాణాలతో అతని ధనుస్సు, ధ్వజం, ఛత్రాన్ని కోసి వెంటనే నేలకూల్చాడు.
Verse 13
सोडन्यदादाय बलवान् सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् । भीमस्यापातयत् केतु धनुरश्चांश्ष मारिष,आर्य! तब उस बलवान वीरने दूसरा धनुष ले उसपर प्रत्यंचा चढ़ाकर भीमके धनुष, ध्वज और घोड़ोंको धराशायी कर दिया
అప్పుడు ఆ బలవంతుడు మరో ధనుస్సును తీసుకొని దానికి తీగ కట్టి, భీముని ధ్వజాన్ని కూల్చి, అతని ధనుస్సును విరిచివేసి, అతని గుర్రాలను కూడా నేలకూల్చాడు.
Verse 14
स हताश्चादवप्लुत्य च्छिन्नधन्वा रथोत्तमात् | सात्यकेराप्लुतो यान गिर्यग्रमिव केसरी,धनुष कट जानेपर अपने अश्वहीन उत्तम रथसे कूदकर भीमसेन सात्यकिके रथपर जा बैठे, मानो कोई सिंह पर्वतके शिखरपर जा चढ़ा हो
ధనుస్సు తెగిపోయినా, మనస్సు కుంగక, అతడు తన అశ్వహీనమైన ఉత్తమ రథం నుండి దూకి సాత్యకి రథంపైకి ఎగిరి ఎక్కాడు—పర్వతశిఖరాన్ని అధిరోహించే సింహంలా।
Verse 15
ततस्त्वदीया: संहृष्टा: साधु साध्विति वादिन: । सिन्धुराजस्य तत् कर्म प्रेक्ष्याश्रद्धेयमद्भुतम्
అప్పుడు మీ సైన్యం పరమ హర్షంతో “సాధు! సాధు!” అని నినదించింది; ఎందుకంటే సింధురాజు చేసిన ఆ అద్భుతమైన, వినగానే నమ్మలేనంత కార్యాన్ని వారు ప్రత్యక్షంగా చూశారు।
Verse 16
संक्रुद्धान् पाण्डवानेको यद् दधारास्त्रतेजसा । तत् तस्य कर्म भूतानि सर्वाण्येवाभ्यपूजयन्
జయద్రథుడు ఒంటరిగా తన అస్త్రతేజస్సుతో కోపంతో ఉప్పొంగిన పాండవులను అడ్డుకున్నప్పుడు, అతని ఆ కార్యాన్ని సమస్త ప్రాణులు ప్రశంసించాయి।
Verse 17
सौभद्रेण हतै: पूर्व सोत्तरायोधिभिर्दिपै: । पाण्डूनां दर्शित: पन्था: सैन्धवेन निवारित:
ముందుగా సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) సారథులతో కూడిన ఏనుగులను సంహరించడంతో పాండవులకు మార్గం కనిపించింది; కానీ ఆ మార్గాన్నే సైంధవుడు (జయద్రథుడు) అడ్డగించాడు।
Verse 18
सुभद्राकुमार अभिमन्युने पहले गजारोहियोंसहित बहुत-से गजराजोंको मारकर व्यूहमें प्रवेश करनेके लिये जो पाण्डवोंको मार्ग दिखा दिया था, उसे जयद्रथने बंद कर दिया ।।
ఆ వీరులు—మత్స్యులు, పాంచాలులు, కేకయులు మరియు పాండవులు—పునఃపునః ప్రయత్నించి వ్యూహంపై దాడి చేసేవారు; కానీ సైంధవుడు (సింధురాజు) ఎదుట నిలువలేకపోయారు।
Verse 19
यो यो हि यतते भेत्तुं द्रोणानीकं तवाहितः । त॑ तमेव वर प्राप्य सैन्धव: प्रत्यवारयत्
నీ శత్రువులలో ఎవరు ఎవరు ద్రోణాచార్యుని వ్యూహాన్ని ఛేదించేందుకు యత్నించారో, వారివారినే శ్రేష్ఠవీరుని వద్దకు చేరి సైంధవుడు జయద్రథుడు అడ్డగించి వెనక్కు తిప్పేవాడు.
Verse 42
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें जयद्रथयुद्धविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత అభిమన్యువధపర్వంలో జయద్రథయుద్ధవిషయక నలభై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 43
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि जयद्रथयुद्धे त्रिचत्वारिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वरमें जयद्रथका युद्धविषयक तैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత అభిమన్యువధపర్వంలో జయద్రథయుద్ధవిషయక నలభై మూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The ethical tension is implicit rather than debated: whether extreme, concentrated force used to regain momentum under strategic obstruction remains within kṣātra-dharma, especially when engagements become crowded, perception is degraded, and decisions must be made without full situational clarity.
The chapter underscores that agency operates within constraint: when broader strategy is impeded, disciplined initiative and clarity of resolve can restore local advantage, yet the same intensity amplifies systemic destruction—highlighting the dual-edge of heroic action in contested dharma.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-commentary is conveyed through Saṃjaya’s descriptive framing—visibility loss, the sun-simile, and the inventory of shattered matériel—positioning the episode as a study in the costs and opacity of large-scale conflict.
Ask anything about Adhyaya 43 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.