Adhyaya 34
Droṇa’s Defensive Stand and Abhimanyu Commissioned to Breach the Cakravyūha (द्रोणानीक-प्रतिरोधः; सौभद्र-नियोजनम्)
Upa-parva: Cakravyūha-praveśa (Abhimanyu’s Entry into the Cakravyūha) — Episode Context within Droṇa Parva
Saṃjaya reports that the Pāṇḍava-led coalition—featuring Bhīma at the fore and numerous allied mahārathas—advances toward Droṇa’s well-guarded formation. Droṇa (Bhāradvāja) calmly repels them with dense volleys, likened to a shoreline halting a flood, preventing the attackers from holding position at the front. Observing the difficulty of countering Droṇa directly, Yudhiṣṭhira deliberates and then assigns the critical burden to Abhimanyu (Saubhadra), stating that the coalition does not know the method of breaking the cakravyūha except through a very limited set of warriors. Abhimanyu accepts, affirming he was instructed by his father in the technique of entry, while acknowledging uncertainty about exit under adverse conditions. Yudhiṣṭhira and Bhīma pledge support: Abhimanyu is to create an opening, and the others will follow, protect, and repeatedly widen any breach. The chapter closes with Abhimanyu directing his charioteer to drive swiftly toward Droṇa’s array, marking the transition from deliberation to execution.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्धभूमि का दृश्य सुनाते हुए पहले पाण्डव-पक्ष के तेजस्वी गुणों की प्रशंसा करता है—विशेषतः युधिष्ठिर की सत्य-धर्मनिष्ठा और भाइयों के स्वभाव-पराक्रम का स्मरण कराकर कथा को ऊँचे नैतिक धरातल पर रख देता है। → इसी पृष्ठभूमि पर द्रोणाचार्य एक निर्णायक रणनीति रचते हैं—चक्रव्यूह का निर्माण। राजाओं और महारथियों को इन्द्र-सम तुल्य क्रम से व्यूह में विन्यस्त किया जाता है; रथों पर रक्त-ध्वज, स्वर्ण-मालाएँ, चन्दन-अगरु की सुगन्ध और सूक्ष्म वस्त्रों का वैभव युद्ध को उत्सव-सा और मृत्यु को निकट-सा बना देता है। → चक्रव्यूह का ‘स्थापन’ ही इस अध्याय का शिखर है—द्रोण द्वारा रचित अभेद्य घेरा, जिसमें कौरव-महारथी देवताओं-से दीप्त होकर खड़े हैं और दोनों पक्ष ‘मृत्यु को ही निवृत्ति’ मानकर उग्र प्रतिज्ञा से भर उठते हैं। → व्यूह पूर्ण रूप से तैयार हो जाता है; सेनाएँ अपने-अपने स्थानों पर जम जाती हैं और युद्ध का स्वरूप साधारण रण से बदलकर एक योजनाबद्ध वध-यंत्र जैसा हो जाता है। → अब प्रश्न यह रह जाता है—इस चक्रव्यूह को कौन भेदेगा, और भीतर प्रवेश करने वाला क्या बाहर निकल पाएगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: संजयके द्वारा अभिमन्युकी प्रशंसा
సంజయుడు పలికెను—రాజా! శ్రీకృష్ణునితో కూడిన ఐదుగురు పాండవులు దేవతలకైనా జయించలేనివారు. యుద్ధభూమిలో వారు అత్యంత ఉగ్రకర్మలు చేస్తారు; ఆ కర్మల ద్వారానే వారి శ్రమ స్పష్టమవుతుంది.
Verse 2
सत्त्वकर्मान्वयैर्बुद्धा कीर्त्या च यशसा श्रिया । नैव भूतो न भविता नैव तुल्यगुण: पुमान्
సత్త్వగుణం, కర్మ, వంశం, బుద్ధి, కీర్తి, యశస్సు, శ్రీ—ఇవన్నీ కలిగిన యుధిష్ఠిరునితో సమానగుణుడు గతంలో ఎవరూ లేరు; భవిష్యత్తులోనూ ఉండడు.
Verse 3
सत्यधर्मरतो दान्तो विप्रपूजादिभिग्गुणै: । सदैव त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिषछिर:
రాజా యుధిష్ఠిరుడు సత్యధర్మాలలో నిమగ్నుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు, బ్రాహ్మణపూజ వంటి సద్గుణాలతో యుక్తుడు; అందువల్ల అతడు যেন ఎల్లప్పుడూ త్రిదివం—స్వర్గలోకాన్ని—ప్రాప్తుడైనవాడే.
Verse 4
युगान्ते चान्तको राजन् जामदम्न्यश्न वीर्यवान् रथस्थो भीमसेनश्व कथ्यन्ते सदृशास्त्रय:,राजन! प्रलयकालके यमराज, पराक्रमी परशुराम और रथपर बैठे हुए भीमसेन--ये तीनों एक समान कहे जाते हैं
రాజా! యుగాంతంలో అంతకుడు (మరణదేవుడు), పరాక్రమశాలి జామదగ్న్యుడు పరశురాముడు, మరియు రథస్థుడైన భీమసేనుడు—ఈ ముగ్గురూ సమానులని చెప్పబడతారు.
Verse 5
प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्चन: । उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षिती
యుద్ధంలో ప్రతిజ్ఞాబద్ధమైన కార్యాలను నెరవేర్చడంలో నిపుణుడైన గాండీవధారి పార్థుడు అర్జునునికి, ఈ భూమిపై సరితూగే ఉపమానం నాకు దొరకదు.
Verse 6
गुरुवात्सल्यमत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दम: । नकुले<प्रातिरूप्यं च शौर्य च नियतानि षट्
సంజయుడు పలికెను—పెద్దలయందు, గురువులయందు అత్యంత భక్తి-వాత్సల్యం, తన పరాక్రమాన్ని ప్రకటించకుండుట, వినయం, ఇంద్రియనిగ్రహం, ఉపమలేని సౌందర్యం, శౌర్యం—ఈ ఆరు గుణములు నకులునందు నిశ్చయముగా నివసించుచున్నవి.
Verse 7
श्रुतगाम्भीर्यमाधुर्यसत्यरूपपराक्रमै: । सदृशो देवयोरवीर: सहदेव: किलाब्विनो:
సంజయుడు పలికెను—శ్రుతి-శాస్త్రజ్ఞానం, గంభీరత్వం, మధురవాక్యం, సత్యనిష్ఠ, రూపసౌందర్యం, పరాక్రమం—ఇవన్నిటిలో వీర సహదేవుడు దేవతులైన అశ్వినీకుమారుల సమానుడని సర్వత్ర ప్రసిద్ధం.
Verse 8
ये च कृष्णे गुणा: स्फीता: पाण्डवेषु च ये गुणा: । अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते गुणसंचया:
సంజయుడు పలికెను—శ్రీకృష్ణునందు ప్రకాశించే గుణములు, పాండవులందు ప్రకాశించే గుణములు—ఆ సమస్త గుణసంచయమూ అభిమన్యునందు నిశ్చయంగా ఒకచోట కూడినట్లు కనిపించెను.
Verse 9
युधिष्ठिरस्य वीर्येण कृष्णस्य चरितेन च । कर्मभिर्भीमसेनस्य सदृशो भीमकर्मण:
సంజయుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరుని వలె అతనికి పరాక్రమం, శ్రీకృష్ణుని వలె ఉత్తమాచారం, భీమసేనుని వలె భయంకర కర్మలు; ఆ మహావీరుడు ధైర్యం, చరిత్ర, కార్యములలో వారితో సమానుడే.
Verse 10
धनंजयस्य रूपेण विक्रमेण श्रुतेन च । विनयात् सहदेवस्य सदृशो नकुलस्य च,वह रूप, पराक्रम और शास्त्रज्ञानमें अर्जुनके समान तथा विनयशीलतामें नकुल और सहदेवके तुल्य था
సంజయుడు పలికెను—రూపంలో, విక్రమంలో, శాస్త్రజ్ఞానంలో అతడు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) సమానుడు; వినయం, శీలంలో సహదేవుడు మరియు నకులుడు సమానుడు.
Verse 11
धृतराष्ट उवाच अभिमन्युमहं सूत सौभद्रमपराजितम् । श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्येन कथमायोधने हत:
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు— “ఓ సూతా! సుభద్రాపుత్రుడు, ఎవరికీ అపరాజితుడైన అభిమన్యుని విషయమై సమగ్ర వృత్తాంతం వినదలుచున్నాను. అతడు యుద్ధంలో ఎలా హతుడయ్యాడు?”
Verse 12
संजय उवाच स्थिरो भव महाराज शोकं धारय दुर्धरम् महान्तं बन्धुनाशं ते कथयिष्यामि तच्छुणु
సంజయుడు అన్నాడు— “మహారాజా! స్థిరంగా ఉండండి; భరించుటకు కఠినమైన ఈ శోకాన్ని మీలోనే అదుపులో ఉంచండి. మీ బంధువుల మహావినాశాన్ని నేను వివరిస్తాను—వినండి.”
Verse 13
चक्रव्यूह़ो महाराज आचार्येणाभिकल्पित: । तत्र शक्रोपमा: सर्वे राजानो विनिवेशिता:
సంజయుడు అన్నాడు— “మహారాజా! ఆచార్య ద్రోణుడు చక్రవ్యూహాన్ని నిర్మించాడు. అందులో ఇంద్రసమాన పరాక్రమం గల సమస్త రాజులను స్థాపించాడు.”
Verse 14
आरास्थानेषु विन्यस्ता: कुमारा: सूर्यवर्चस: । संघातो राजपुत्राणां सर्वेषामभवत् तदा
సంజయుడు అన్నాడు— “రథస్థానాలుగా నిర్ణయించిన చోట్ల సూర్యసమాన తేజస్సు గల యువరాజులను నిలిపారు. ఆ సమయంలో అక్కడ సమస్త రాజపుత్రుల సమూహం కూడింది.”
Verse 15
कृताभिसमया: सर्वे सुवर्णविकृतध्वजा: । रक्ताम्बर धरा: सर्वे सर्वे रक्तविभूषणा:
సంజయుడు అన్నాడు— “వారందరూ ప్రాణముండగా యుద్ధం నుండి వెనుదిరగమని దృఢ సంకల్పం చేసుకున్నారు. వారి ధ్వజాలు స్వర్ణంతో అలంకరించబడ్డవి; అందరూ ఎర్ర వస్త్రాలు ధరించారు, అందరి ఆభరణాలూ ఎర్రవే.”
Verse 16
सर्वे रक्तपताकाश्ष सर्वे वै हेममालिन: । चन्दनागुरुदिग्धाड़ा ख्रग्विण: सूक्ष्मवासस:
అందరి రథాలపై ఎర్రని పతాకాలు ఎగురుతున్నాయి; అందరూ బంగారు మాలలు ధరించారు; అందరి దేహాలపై చందనం, అగరు లేపనం ఉంది; పుష్పహారాలు, సన్నని వస్త్రాలతో అందరూ సుసజ్జితులయ్యారు।
Verse 17
सहिता: पर्यधावन्त कार्ष्णि प्रति युयुत्सव: । तेषां दश सहस्राणि बभूवुर्दृडधन्विनाम्
వారు అందరూ కలిసి యుద్ధాసక్తితో కార్ష్ణి—అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యువైపు పరుగెత్తారు. దృఢంగా వంగిన ధనుస్సులు ధరించిన ఆ దాడిచేసే వీరులు పదివేల మంది.
Verse 18
पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् । अन्योन्यसमदु:खास्ते अन्योन्यसमसाहसा:
మీ ప్రియదర్శనుడైన మనవడు లక్ష్మణుణ్ని ముందుంచి వారు దాడి చేశారు. వారు ఒకరి దుఃఖాన్ని మరొకరు తమదిగా భావించారు; పరస్పరం సమాన ధైర్యంతో నిలిచారు।
Verse 19
अन्योनयं स्पर्थमानाश्न अन्योन्यस्य हिते रता: । दुर्योधनस्तु राजेन्द्र सैन्यमध्ये व्यवस्थित:
వారు పరస్పరం పోటీ పడుతూనే, ఒకరి హితంలో మరొకరు నిమగ్నులై ఉండేవారు. రాజేంద్రా! రాజు దుర్యోధనుడు సైన్యమధ్యంలో స్థిరంగా నిలిచాడు।
Verse 20
कर्णदु:शासनकृपैर्वृतो राजा महारथै: । देवराजोपम: श्रीमाञ्छवेतच्छत्राभिसंवृत:,उसके ऊपर श्वेतच्छत्र तना हुआ था। वह कर्ण, दुःशासन तथा कृपाचार्य आदि महारथियोंसे घिरकर देवराज इन्द्रके समान शोभा पा रहा था
అతని మీద తెల్లని రాజఛత్రం తానుగా నిలిచింది. కర్ణుడు, దుఃశాసనుడు, కృపాచార్యుడు మొదలైన మహారథులు చుట్టుముట్టగా, ఆ శ్రీమంతుడు దేవరాజు ఇంద్రుని వలె శోభించాడు।
Verse 21
चामरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्कर: । प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणो5वस्थितनायक:
చామరాలు, వ్యజనాల ఊపులతో ద్రోణాచార్యుడు ఉదయించే సూర్యునివలె ప్రకాశించాడు. ఆ సేన ముందుభాగంలో ప్రధాన సేనానాయకుడిగా ఆయన నిలిచెను.
Verse 22
उसके दोनों ओर चँवर और व्यजन डुलाये जा रहे थे। वह उदयकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहा था। उस सेनाके अग्रभागमें सेनापति द्रोणाचार्य खड़े थे ।।
అతని ఇరుప్రక్కల చామరాలు, వ్యజనాలు ఊపబడుతున్నాయి; అతడు ఉదయసూర్యునివలె ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఆ సేన ముందుభాగంలో సేనాపతి ద్రోణాచార్యుడు నిలిచెను. అలాగే సింధురాజు శ్రీమంతుడు జయద్రథుడు మేరుపర్వతంలా అచలంగా నిలిచెను; అతని సమీపంలో అశ్వత్థామ నేతృత్వంలో మహారథులు ఉన్నారు.
Verse 23
सुतास्तव महाराज त्रिंशत्त्रिदशसंनिभा: । गान्धारराज: कितव: शल्यो भूरिश्रवास्तथा
మహారాజా! దేవతలవలె కాంతిమంతులైన మీ ముప్పై మంది కుమారులు, కపట క్రీడలో నిపుణుడైన గాంధారరాజు శకుని, శల్యుడు, భూరిశ్రవుడు—ఈ మహారథులు సింధురాజు జయద్రథుని పార్శ్వంలో ప్రకాశించుచున్నారు.
Verse 24
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
ఆ తరువాత ఘోరమైన, గర్జనతో నిండిన, రోమాంచకరమైన యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
Verse 25
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
మీ వారికీ శత్రువారికీ—ఇరువురికీ—మరణమే వెనుదిరుగుట అని నిర్ణయించి, “చనిపోయిన తరువాతనే యుద్ధం విడిచిపెడతాం” అని సంకల్పించి, మీ యోధులకూ ప్రత్యర్థి సేనకూ మధ్య అత్యంత భయంకరమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధం చెలరేగింది.
Verse 33
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें अभिमन्युवधका संक्षेपसे वर्णनविषयक तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి అభిమన్యువధపర్వములో అభిమన్యువధాన్ని సంక్షేపంగా వర్ణించిన ముప్పైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 34
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि चक्रव्यूहनिर्माणे चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें चक्रव्यूहका निर्माणविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి అభిమన్యువధపర్వములో చక్రవ్యూహ నిర్మాణాన్ని వర్ణించిన ముప్పైనాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
Leadership must assign a high-risk task to a capable but younger ally when the coalition lacks complete procedural knowledge (entry versus exit), raising questions about proportional risk, duty to protect, and necessity under strategic pressure.
Effective action in crisis requires frank recognition of constraints, clear delegation aligned with competence, and explicit support commitments—while acknowledging that specialized knowledge can be partial and must be operationalized with contingency planning.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—positioning the breach plan as a narrative and ethical pivot within Droṇa-parva’s escalation.
Ask anything about Adhyaya 34 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.