Adhyaya 49
Āstīka’s Commission and Approach to Janamejaya’s Sarpa-satra (आस्तीक-प्रेषणं यज्ञप्रवेशोपक्रमश्च)
Upa-parva: Āstīkopākhyāna (Āstīka Episode) — Sarpa-satra Context
The chapter opens with Jaratkāru (Vāsuki’s sister) summoning her son Āstīka at Vāsuki’s request and stating that the decisive time has arrived for the purpose for which she was given in marriage. Āstīka asks for the factual cause; she recounts the nāgas’ origin under Kadru and the curse that condemns them to perish in Janamejaya’s serpent-sacrifice, a curse affirmed by Brahmā. The narrative recalls the gods’ petition and Brahmā’s resolution: a brahmin born of Jaratkāru and Jaratkāru will become the instrument of release. Jaratkāru then urges Āstīka to act, specifically to protect Vāsuki and his kin from the sacrificial fire. Āstīka consoles the distressed Vāsuki, vows truthful effort, and outlines a strategy: approach the consecrated king with auspicious speech so the rite’s procedure is satisfied while opening a space for intervention. He departs swiftly, reaches the radiant sacrificial arena filled with learned officiants, is halted by gatekeepers, and begins praising the sacrifice as a formal prelude to entry.
Chapter Arc: जनमेजय, पिता परीक्षित् के अंत का रहस्य जानने को व्याकुल होकर पूछता है—ऐसा धर्मात्मा राजा काल के वश कैसे आया? → सौति (उग्रश्रवा) के माध्यम से मंत्रियों का कथन आता है: परीक्षित् का रूप-गुण, सत्यवचन, दृढ़ पराक्रम और प्रजाप्रियता—सबका वर्णन होते हुए भी कथा शिकार-प्रसंग की ओर मुड़ती है, जहाँ राजधर्म और क्षणिक आवेग टकराने लगते हैं। → शिकार के थकान-तृष्णा से ग्रस्त राजा शमीक मुनि के आश्रम में पहुँचकर मौन-व्रती तपस्वी को अनादर करता है—और मुनि क्रोध न करके भी (सर्प-प्रसंग/अपमान-चिह्न) के साथ स्थिर रहता है; यही क्षण आगे के शाप और विनाश-श्रृंखला का बीज बनता है। → अध्याय का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि परीक्षित् मूलतः धर्ममय और गुणवान थे; पतन किसी स्थायी दुष्टता से नहीं, बल्कि परिस्थितिजन्य प्रमाद/अविवेक से आरम्भ हुआ—और मंत्रियों की वाणी से घटनाक्रम ‘यथावृत्त’ रूप में दर्ज हो जाता है। → मुनि ने कुछ कहा नहीं—पर यह मौन ही भयावह संकेत है: अब शाप किसके मुख से, किस रूप में प्रकट होगा, और राजा का अंत कैसे निश्चित होगा?
Shlokas
Verse 1
न 2ॉजजि:इ: एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: राजा परीक्षित्॒के धर्ममय आचार तथा उत्तम गुणोंका वर्णन
శౌనకుడు పలికెను—“హే సూతనందన! ఆ సమయంలో రాజు జనమేజయుడు తన మంత్రులను తన తండ్రి పరీక్షితుని స్వర్గగమనము గురించి ఏది అడిగెనో, దానిని నాకు విస్తారంగా మళ్లీ చెప్పుము।”
Verse 2
सौतिर्वाच शणु ब्रह्मन् यथापृच्छन्मन्त्रिणो नृपतिस्तदा । यथा चाख्यातवन्तस्ते निधनं तत् परीक्षित:
సౌతి పలికెను—“హే బ్రహ్మన్! వినుము. ఆ సమయంలో నృపతి మంత్రులను ఏవిధంగా ప్రశ్నించెనో, వారు పరీక్షితుని మరణము గురించి ఏవిధంగా వివరించిరో—అదంతా నేను చెప్పుచున్నాను।”
Verse 3
जनमेजय उवाच जानन्ति सम भवन्तस्तदू यथा वृत्तं पितुर्मम । आसीदू यथा स निधन गत: काले महायशा:
జనమేజయుడు అన్నాడు—నా తండ్రి యొక్క ఆచారవ్యవహారాలు, జీవనప్రవాహం నిజంగా ఎలా ఉన్నాయో మీరు తప్పక తెలుసు. అలాగే కాలం పూర్తైనప్పుడు ఆ మహాయశస్వి రాజు ఏ విధంగా అంతాన్ని పొందాడో కూడా చెప్పండి.
Verse 4
श्रुत्वा भवत्सकाशाद्ि पितुर्वत्तमशेषत: । कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित्,आपलोगोंसे अपने पिताके सम्बन्धमें सारा वृत्तान्त सुनकर ही मुझे शान्ति प्राप्त होगी; अन्यथा मैं कभी शान्त न रह सकूँगा
మీ వద్ద నుండి నా తండ్రి విషయమైన సమస్త వృత్తాంతాన్ని ఏమీ మిగలకుండా విన్నప్పుడే నాకు శాంతి, క్షేమం లభిస్తుంది; లేకపోతే నేను ఎప్పటికీ దానికి విరుద్ధమైన స్థితిలో పడిపోకుండా ఉండలేను.
Verse 5
सौतिर्वाच मन्त्रिणो5थाब्रुवन् वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना । सर्वे धर्मविद: प्राज्ञा राजानं जनमेजयम्
సౌతి అన్నాడు—ఆ మహాత్మ రాజు ప్రశ్నించగా, ధర్మజ్ఞులు, ప్రాజ్ఞులు అయిన మంత్రులందరూ రాజు జనమేజయునికి ఈ విధంగా పలికారు.
Verse 6
मन्त्रिण ऊचु. शृणु पार्थिव यद् ब्रूषे पितुस्तव महात्मन: । चरित॑ पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च॒ सः
మంత్రులు అన్నారు—ఓ రాజా, నీవు అడిగినదాన్ని విను. నీ మహాత్మ తండ్రి, సమ్రాట్ పరీక్షితుని చరిత్రను, అలాగే ఆయన ఏ విధంగా అంతాన్ని పొందాడో మేము వివరిస్తాము.
Verse 7
धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापाल: पिता तव | आसीदिह यथावृत्त: स महात्मा शृणुष्व तत्
మహారాజా, నీ తండ్రి ధర్మాత్ముడు, మహాత్ముడు, ప్రజాపాలకుడు. ఈ లోకంలో ఆ మహామనస్క రాజు ఎలా ప్రవర్తించేవాడో విను.
Verse 8
चातुर्वर्ण्य स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत । धर्मतो धर्मविद् राजा धर्मो विग्रहवानिव
ఆయన నాలుగు వర్ణాలను వారి వారి స్వధర్మాలలో దృఢంగా స్థాపించి, ధర్మానుసారంగా వారిని పరిరక్షించెను. ఆ రాజు పరీక్షితుడు కేవలం ధర్మజ్ఞుడే కాదు—మనుష్యరూపంలో ధర్మమే అవతరించినట్లుండెను.
Verse 9
ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रम: । देष्टारस्तस्य नैवासन् स च द्वेष्टि न कंचन
శ్రీమంతుడై, అతుల విక్రముడై ఆయన దేవీభూమిని పరిరక్షించెను. లోకంలో ఆయనపై ద్వేషముంచువారు ఎవరూ లేరు; ఆయనే కూడా ఎవ్వరినీ ద్వేషించలేదు.
Verse 10
सम: सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवा भवत् । ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्वैव स्वकर्मसु
ఆయన ప్రజాపతివలె సమస్త ప్రాణుల పట్ల సమభావముతో ఉండెను. ఆయన పాలనలో బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు—అందరూ తమ తమ నియత కర్మములలో నిమగ్నులై ఉండిరి.
Verse 11
स्थिता: सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधिष्ठिता: । विधवानाथविकलान् कृपणांश्व बभार स:
రాజా, ఆ రాజు సుస్థిరంగా స్థాపించిన పాలనలో ప్రజలు స్థిరంగా, ప్రసన్నచిత్తులుగా ఉండిరి. ఆయన విధవలు, అనాథులు, వికలాంగులు మరియు దీనదరిద్రులను కూడా పోషించెను.
Verse 12
सुदर्श: सर्वभूतानामासीत् सोम इवापर: । तुष्टपुष्टजन: श्रीमान् सत्यवाग दृढविक्रम:
ఆయన రెండవ చంద్రునివలె సమస్త ప్రాణులకు సుదర్శనుడై ఉండెను. ఆయన రాజ్యంలో ప్రజలు తృప్తిగా, పుష్టిగా ఉండిరి. ఆయన శ్రీమంతుడు, సత్యవాక్కు గలవాడు, దృఢవిక్రముడు.
Verse 13
धनुर्वेदे तु शिष्यो5भून्रुप: शारद्वतस्य सः । गोविन्दस्य प्रियश्वञासीत् पिता ते जनमेजय,राजा परीक्षित् धरनुर्वेदमें कृपाचार्यके शिष्य थे। जनमेजय! तुम्हारे पिता भगवान् श्रीकृष्णके भी प्रिय थे
ఓ జనమేజయ రాజా, నీ తండ్రి రాజు పరీక్షితుడు ధనుర్విద్యలో శారద్వత కృపాచార్యుని శిష్యుడయ్యెను; అతడు గోవిందుడు (శ్రీకృష్ణుడు)కూ ప్రియుడే.
Verse 14
लोकस््य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशा: । परिक्षीणेषु कुरुषु सोत्तरायामजीजनत्
ఆ మహాయశస్సు గలవాడు సమస్త లోకానికి ప్రియుడై యుండెను. కురువంశము క్షీణప్రాయమై ఉన్న వేళ, ఉత్తరా గర్భమున అతడు జన్మించెను.
Verse 15
परीक्षिदभवत् तेन सौभद्रस्यात्मजो बली । राजधर्मार्थकुशलो युक्त: सर्वगुणैर्वत:
అందువల్ల సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) యొక్క బలవంతుడైన కుమారుడు పరీక్షితుడు జన్మించెను—రాజధర్మములోను అర్థనీతిలోను నిపుణుడై, సమస్త గుణములతో యుక్తుడై.
Verse 16
जितेन्द्रियश्षात्मवांक्ष॒ मेधावी धर्मसेविता । षड्वर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तम:
అతడు ఇంద్రియజయుడై, మనస్సును వశములో ఉంచినవాడై, మేధావియై ధర్మసేవకుడై యుండెను. కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం, మదం, మాత్సర్యం—ఈ ఆరు అంతఃశత్రువులను జయించెను. అతని బుద్ధి విశాలము; నీతిశాస్త్రవేత్తలలో అతడు ఉత్తముడు.
Verse 17
प्रजा इमास्तव पिता षष्टिवर्षाण्यपालयत् | ततो दिष्टान्तमापन्न: सर्वेषां दु:खमावहन्
నీ తండ్రి ఈ ప్రజలను అరవై సంవత్సరములు పాలించి రక్షించెను. ఆపై విధి నిర్ణయించిన అంత్యాన్ని పొందించి, సమస్తులకు దుఃఖమును కలిగించెను.
Verse 18
ततस्त्व॑ पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् । इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम् । बाल एवाभिकषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालक:
అనంతరం, పురుషశ్రేష్ఠా, ధర్మానుసారంగా నీవు కురు వంశంలో సహస్ర సంవత్సరాలుగా పరంపరగా వచ్చిన ఈ రాజ్యాన్ని స్వీకరించావు. బాలుడిగానే నీకు అభిషేకం జరిగింది; అప్పటినుంచి నీవు ఈ రాజ్యంలో ఉన్న సమస్త ప్రాణులకు పాలకుడిగా, రక్షకరాజుగా ఉన్నావు.
Verse 19
जनमेजय उवाच नास्मिन् कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां प्रियकृत् प्रियश्न । विशेषत: प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम्
జనమేజయుడు అన్నాడు—మంత్రులారా! మా వంశంలో ప్రజలకు ప్రియమైన కార్యాలు చేయని, ప్రజల ప్రేమపాత్రుడు కాని రాజు ఎప్పుడూ లేడు. ముఖ్యంగా మహాత్ములైన మా పూర్వికులు, మహత్తర ఆచారాలలో నిబద్ధులైన వారి వృత్తాంతాన్ని పరిశీలిస్తే, వారు ఎక్కువగా ధర్మంలో స్థిరులై ఉండేవారని అనిపిస్తుంది.
Verse 20
कथं निधनमापन्न: पिता मम तथाविध: । आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:
నా ఆ ధర్మాత్ముడైన తండ్రి ఎలా మరణించాడు? మీరు నాకు యథావిధిగా వివరించండి; ఈ విషయాన్ని నేను తత్త్వంగా, సత్యంగా వినాలని కోరుతున్నాను.
Verse 21
सौतिर्वाच एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् | ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञ: प्रियहितैषिण:
సౌతి అన్నాడు—శౌనకా! రాజు ఈ విధంగా ప్రేరేపించగా, రాజుకు ప్రియులూ హితైషులూ అయిన ఆ మంత్రులు జరిగినదంతా యథావిధిగా నరాధిపునికి వివరించారు.
Verse 22
मन्त्रिण ऊचु. स राजा पृथिवीपाल: सर्वशस्त्रभृतां वर: । बभूव मृगयाशीलस्तव राजन् पिता सदा
మంత్రులు అన్నారు—ఆ రాజు భూమిని పాలించే రక్షకుడు, ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడు. ఓ రాజా, నీ తండ్రి ఎల్లప్పుడూ మృగయా—వేట—పట్ల ఆసక్తి కలవాడే.
Verse 23
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि । अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषत:
జనమేజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠుడైన మహాబాహు పాండువు, మాపై ఆధారపడి రాజకార్యములన్నిటిని అవశేషములేక సంపూర్ణంగా నిర్వహించెను.
Verse 24
स कदाचिद् वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा । विद्ध्वा चान्वसरत् तूर्ण तं॑ मृगं गहने वने
ఒకసారి ఆయన అరణ్యానికి వెళ్లి పక్షపత్రములుగల బాణంతో ఒక మృగాన్ని బేధించెను. బేధించిన వెంటనే ఆ గాయపడిన మృగాన్ని ఘన అరణ్యంలో వేగంగా అనుసరించెను.
Verse 25
मन्त्री बोले--राजन्! समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ तुम्हारे पिता भूपाल परीक्षित्का सदा महाबाहु पाण्डुकी भाँति हिंसक पशुओंको मारनेका स्वभाव था और युद्धमें वे उन्हींकी भाँति सम्पूर्ण धनुर्थर वीरोंमें श्रेष्ठ सिद्ध होते थे। एक दिनकी बात है
పాదచారిగా, పక్కన ఖడ్గం బిగించి, ఆయుధసామగ్రితో సన్నద్ధుడై నీ తండ్రి ముందుకు సాగెను; కాని ఆ ఘన అరణ్యంలో ఆ గాయపడిన మృగం కనుమరుగైపోయి, ఎంత వెదికినా ఆయన దానిని పొందలేకపోయెను.
Verse 26
परिश्रान्तो वयःस्थश्न षष्टिवर्षो जरान्वित: । क्षुधित: स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम्
వయస్సు భారంతో—ప్రౌఢుడై, అరవై ఏండ్ల వయసుతో, జరాగ్రస్తుడై—అతడు బాగా అలసిపోయెను. ఆ మహారణ్యంలో ఆకలితో బాధపడుతూ, అక్కడ మునిశ్రేష్ఠుడైన శమీకుని దర్శించెను.
Verse 27
सतं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रते स्थितम् । न च किंचिदुवाचैनं पृष्टोडपि स मुनिस्तदा
రాజేంద్రుడు మౌనవ్రతంలో ఉన్న ఆ మునిని ప్రశ్నించెను; అయితే అడిగినప్పటికీ ఆ సమయంలో ఆ ముని ఏమీ పలుకలేదు.
Verse 28
ततो राजा क्षुच्छुमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत् स्थितम् | मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं गत:
అప్పుడు ఆకలి-దాహాలు, అలసటతో బాధపడుతున్న రాజు, స్థంభంలా నిశ్చలంగా నిలిచిన, మౌనవ్రతధారి, శాంతమైన ఆ మునిని చూసి వెంటనే కోపావేశానికి లోనయ్యాడు.
Verse 29
न बुबोध च तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् । सतं क्रोधसमाविष्टो धर्षबामास ते पिता,राजाको यह पता नहीं था कि महर्षि मौनव्रतधारी हैं; अतः क्रोधमें भरे हुए आपके पिताने उनका तिरस्कार कर दिया
ఆ రాజు ఆ ముని మౌనవ్రతధారి అని గ్రహించలేదు; అందువల్ల కోపావేశంతో ఆ సద్గుణ సంపన్న తపస్విని అవమానించాడు.
Verse 30
मृतं सर्प धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्प धरातलात् | तस्य शुद्धात्मन: प्रादात् स्कन्धे भरतसत्तम
భరతశ్రేష్ఠా! అతడు ధనుస్సు మొనతో నేలపై పడివున్న ఒక మృత సర్పాన్ని ఎత్తి, ఆ శుద్ధాత్మ మహర్షి భుజంపై ఉంచాడు.
Verse 31
न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा । तस्थौ तथैव चाक्रुद्ध: सर्प स्कन्धेन धारयन्
కానీ ఆ మేధావి ముని అతనిని గురించి మంచి గానీ చెడు గానీ ఏమీ పలకలేదు. కోపం లేకుండా భుజంపై మృత సర్పాన్ని మోస్తూనే, మునుపటిలాగే శాంతంగా నిలిచివున్నాడు.
Verse 48
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरवके अन्तर्गत आस्तीकपव॑र्में आस्तीककी उत्पत्तिविषयक अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని ఆస్తీకపర్వంలో ఆస్తీకుని జన్మవృత్తాంతాన్ని తెలిపే నలభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 49
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पारीक्षितीये एकोनपज्चाशत्तमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें परीक्षित्-चरित्रविषयक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతమున ఆదిపర్వములోని ఆస్తీకపర్వమున, పరిక్షిత్చరిత్రవిషయక నలభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
Āstīka must reconcile loyalty to maternal kin (nāgas) with respect for a king’s consecrated ritual authority, choosing an ethically compliant method—truthful, auspicious speech and procedural engagement—rather than disruption.
The chapter models how satya and kāla operate together: truthful intent must be enacted at the correct moment and through culturally valid forms (praise, respectful address, ritual etiquette) to become effective moral agency.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-teleological—identifying Āstīka as the prophesied agent whose understanding of curse-causality and ritual protocol enables a later salvific outcome.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.