Adhyaya 24
Garuḍa’s Inquiry on Permissible Prey and Vinatā’s Counsel (ब्राह्मणावध्यता–उपदेशः)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Nāga–Garuḍa Episode)
Chapter 24 records a dialogue framed by Sūta’s narration: Garuḍa, prompted by the serpents’ demand for amṛta, asks his mother Vinatā where he may obtain food while undertaking the retrieval. Vinatā directs him to a niṣāda habitation near the ocean and instructs him to consume many there, but she establishes a categorical prohibition against harming a brāhmaṇa, describing the brāhmaṇa as universally inviolable and, when angered, comparable to fire, sun, poison, and weaponry—an idiom for social and ritual power. Garuḍa requests identifying marks, and Vinatā provides a pragmatic test: if a swallowed being burns his throat like a hot coal or fishhook, he should be recognized as a brāhmaṇa-ṛṣabha and released/avoided. Vinatā then offers protective blessings invoking deities (wind, moon, fire, sun), after which Garuḍa flies, approaches the niṣādas, and begins a forceful feeding sequence described with cosmic-scale imagery (dust clouds, drying waters, shaking nearby mountains), emphasizing both his capacity and the narrative’s insistence on ethical constraint amid overwhelming power.
Chapter Arc: गरुड के प्रचण्ड, भीमरूप तेज से देवगण व्याकुल हो उठते हैं; स्वयं गरुड भी समझते हैं कि उनका देह-दर्शन ही भय का कारण बन रहा है। → देवताओं की घबराहट बढ़ती है और वे ब्रह्मा के पास जाकर पूछते हैं कि आज यह दाहकृत भय क्यों उत्पन्न हुआ। उधर सूर्य का क्रोधजनित तीव्र तेज लोकों को दग्ध करने को उद्यत होता है—सृष्टि-रक्षा का संकट सामने आ खड़ा होता है। → ब्रह्मा पूर्व-नियोजित उपाय प्रकट करते हैं: कश्यपपुत्र अरुण सूर्य के आगे रथ पर स्थित होकर सारथ्य करेंगे और सूर्य के दाहक तेज को शान्त/संयत करेंगे; गरुड अरुण को अपनी पीठ पर बैठाकर माता के निकट/समुद्र-तीर की ओर ले जाते हैं—उपाय क्रियान्वित होता है। → अरुण का सूर्य-रथ पर अग्रस्थित होना सूर्य के उग्र तेज को नियंत्रित करता है; लोक, ऋषि और देवगण स्वस्ति पाते हैं और दाह का भय टल जाता है। → रुरु का प्रश्न उठता है—सूर्य के मन में लोकदाह का क्रोध क्यों आया—जिससे आगे कारण-व्याख्या की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
पम्प छा अर: 2 चतुर्विशो$ध्याय: गरुडके द्वारा अपने तेज और शरीरका संकोच तथा सूर्यके क्रोधजनित तीव्र तेजकी शान्तिके लिये अरुणका उनके रथपर स्थित होना सौतिरुवाच स श्रुत्वाथात्मनो देहं सुपर्ण: प्रेक्ष्य च स्वयम् । शरीरप्रतिसंहारमात्मन: सम्प्रचक्रमे
సౌతి అన్నాడు— దేవులు చేసిన స్తుతిని విని సుపర్ణుడు (గరుడుడు) తన దేహాన్ని తానే పరిశీలించి, దానిని సంకోచింపజేయుటకు ప్రారంభించాడు.
Verse 2
युपर्ण उवाच न मे सर्वाणि भूतानि विभियुर्देहदर्शनात् । भीमरूपात् समुद्विग्नास्तस्मात् तेजस्तु संहरे
గరుడుడు అన్నాడు— ఓ దేవులారా! నా ఈ దేహాన్ని చూసి సమస్త ప్రాణులు నా భయంకర రూపంతో కలత చెంది భయపడకూడదు; అందుకే నేను నా తేజస్సును ఉపసంహరిస్తున్నాను.
Verse 3
सौतिरुवाच तत: कामगम: पक्षी कामवीर्यों विहंगम: । अरुणं चात्मन: पृष्ठमारोप्य स पितुर्गहात्
సౌతి పలికెను—అనంతరం కోరికవలె వేగంగా గమించే, ఇష్టానుసార పరాక్రమం గల ఆ పక్షి అరుణుని తన వెన్నుపై ఎక్కించుకొని తండ్రి గృహమునుండి బయలుదేరెను।
Verse 4
मातुरन्तिकमागच्छत् परं तीरं महोदथे: । उग्रश्रवाजी कहते हैं--तदनन्तर इच्छानुसार चलने तथा रुचिके अनुसार पराक्रम प्रकट करनेवाले पक्षी गरुड अपने भाई अरुणको पीठपर चढ़ाकर पिताके घरसे माताके समीप महासागरके दूसरे तटपर आये || ३ $ ।।
అనంతరం గరుడుడు అరుణుని వెన్నుపై ఎక్కించుకొని మహాసముద్రపు అవతలి తీరం చేరి తల్లికి సమీపముగా వచ్చెను; అక్కడ మహాతేజస్సుగల అరుణుని తూర్పు దిశవైపు దింపెను।
Verse 5
रुरुर्वाच किमर्थ भगवान् सूर्यो लोकान् दग्धुमनास्तदा
రురు పలికెను—ఆ సమయంలో భగవాన్ సూర్యుడు లోకములను దహించుటకు ఎందుకు మనస్సు పెట్టెను?
Verse 6
प्रमतिरुवाच चन्द्रार्काभ्यां यदा राहुराख्यातो हामृतं पिबन्
ప్రమతి పలికెను—అనఘా! రాహువు అమృతము పానము చేయుచుండగా చంద్రుడు, సూర్యుడు అతని భేదమును వెల్లడించిరి; అందుచేత అతడు వారిద్దరిపై ఘోర వైరం కట్టుకొని వారిని బాధించసాగెను. రాహువిచే సూర్యుడు పీడింపబడినప్పుడు సూర్యుని మనస్సులో క్రోధావేశము ఉప్పొంగెను।
Verse 7
वैरानुबन्ध॑ं कृतवांश्वन्द्रादित्यौ तदानघ । वध्यमाने ग्रहेणाथ आदित्ये मन्युराविशत्
ప్రమతి పలికెను—అనఘా! ఆ సమయంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు అతనిని వెల్లడించుటవలన రాహువు వారిద్దరితో వైరానుబంధమును కట్టుకొనెను. ఆ గ్రహము సూర్యుని బాధించుచుండగా ఆదిత్యునిలో క్రోధము ప్రవేశించెను।
Verse 8
सुरार्थाय समुत्पन्नो रोषो राहोस्तु मां प्रति बह्ननर्थकरं पापमेको5हं समवाप्लुयाम्
అతడు ఇలా ఆలోచించాడు—“దేవతల హితార్థమే నేను రాహువు రహస్యాన్ని వెలికి తెచ్చాను; దాంతో నాపై రాహువు కోపం పెరిగింది. ఇప్పుడు ఆ మహా అనర్థకరమైన ఫలం దుఃఖరూపంగా ఒంటరిగా నాకే దక్కింది.”
Verse 9
सहाय एव कार्येषु न च कृच्छेषु दृश्यते । पश्यन्ति ग्रस्यमानं मां सहन्ते वै दिवौकस:
“సాధారణ కార్యాలలో సహాయకుడు కనిపిస్తాడు; కానీ ఆపదలో ఎవ్వరూ కనిపించరు. దేవతలు నన్ను రాహువు గ్రసిస్తున్నదాన్ని చూస్తూనే మౌనంగా సహిస్తారు—సహాయం చేయరు.”
Verse 10
तस्माललोकविनाशार्थ हावतिछे न संशय: । एवं कृतमति: सूर्यो हृस्तमभ्यगमद् गिरिम्
“కాబట్టి లోకవినాశార్థం—ఇందులో సందేహం లేదు—నేను అస్తాచలానికి వెళ్లి అక్కడే నిలిచిపోతాను।” అని నిశ్చయించుకొని, తన సంకల్పంతో సంతుష్టుడైన సూర్యదేవుడు ఆ పర్వతం వైపు వెళ్లాడు.
Verse 11
तस्माललोकविनाशाय संतापयत भास्कर: । ततो देवानुपागम्य प्रोचुरेवं महर्षय:
ఆపై లోకవినాశార్థం భాస్కరుడు అక్కడినుంచే సమస్త ప్రాణులను దహించేలా తాపాన్ని ప్రారంభించాడు. అప్పుడు మహర్షులు దేవతల వద్దకు వెళ్లి ఇలా పలికారు—
Verse 12
अद्यार्धरात्रसमये सर्वलोकभयावह: । उत्पत्स्यते महान् दाहस्त्रैलोक्यस्य विनाशन:,“देवगण! आज आधी रातके समय सब लोकोंको भयभीत करनेवाला महान् दाह उत्पन्न होगा, जो तीनों लोकोंका विनाश करनेवाला हो सकता है'
“దేవగణములారా! ఈ రోజు అర్ధరాత్రి సమయమున సమస్త లోకాలను భయపెట్టే మహాదాహం ఉద్భవించబోతోంది; అది త్రిలోక వినాశకరమై ఉండవచ్చు.”
Verse 13
ततो देवा: सर्षिगणा उपगम्य पितामहम् । अन्रुवन् किमिवेहाद्य महद् दाहकृतं भयम्
అప్పుడు దేవతలు ఋషిగణాలతో కలిసి పితామహుడు బ్రహ్మదేవుని సమీపించి ఇలా పలికారు— “భగవన్! ఈ రోజు ఇక్కడ ఏ మహాదాహజనిత భయం ఉద్భవించబోతోంది? సూర్యుడు ఇంకా దర్శనమివ్వకముందే ఇంతటి వేడి, లోకవినాశం సమీపించినట్టుగా అనిపిస్తోంది. సూర్యోదయం అయిన తరువాత ఆ వేడి ఎంత భయంకరంగా ఉంటుందో— ఎవరు చెప్పగలరు?”
Verse 14
न तावद् दृश्यते सूर्य: क्षयो5यं प्रतिभाति च । उदिते भगवन् भानौ कथमेतद् भविष्यति
యుపర్ణుడు అన్నాడు— “సూర్యుడు ఇంకా కనిపించడం లేదు, అయినా వినాశం సమీపించినట్టుగా అనిపిస్తోంది. భగవన్, సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు ఇది ఎలా ఉంటుంది?” అనంతరం దేవతలు ఋషులను వెంటబెట్టుకుని బ్రహ్మదేవుని వద్దకు వెళ్లి పలికారు— “ప్రభూ! ఈ రోజు ఏ మహాదాహజనిత భయం ఉద్భవించబోతోంది? సూర్యుడు కనిపించకముందే లోకనాశం జరుగబోతున్నట్టుగా వేడి ఉంది. సూర్యోదయం అయితే ఆ వేడి ఎంత తీవ్రంగా మారుతుందో— ఎవరు చెప్పగలరు?”
Verse 15
पितामह उवाच एष लोकविनाशाय रविरुद्यन्तुमुद्यत: । दृश्यन्नेव हि लोकान् स भस्मराशीकरिष्यति
పితామహుడు పలికాడు— “ఈ సూర్యుడు లోకాల వినాశానికే ఉదయించబోతున్నట్టు ఉంది. దర్శనమిచ్చిన క్షణమే సమస్త లోకాలను భస్మరాశిగా మార్చివేస్తాడు.”
Verse 16
तस्य प्रतिविधानं च विहितं पूर्वमेव हि । कश्यपस्य सुतो धीमानरुणेत्यभिविश्रुत:
“అతని భయంకరమైన తాపానికి ప్రతివిధానం నేను ముందే ఏర్పాటు చేశాను. మహర్షి కశ్యపుని ఒక జ్ఞానవంతుడైన కుమారుడు ఉన్నాడు; అతడు ‘అరుణ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు.”
Verse 17
महाकायो महातेजा: स स्थास्यति पुरो रवे: । करिष्यति च सारथ्यं तेजश्नलास्य हरिष्यति
పితామహుడు పలికాడు— “మహాకాయుడు, మహాతేజస్సుగల ఆ అరుణుడు సూర్యుని ముందర నిలుస్తాడు. అతడే సారథ్యాన్ని నిర్వహించి, తన స్వతేజపు ఆవర్తనంతో సూర్యుని దాహక కాంతిని హరించివేస్తాడు.”
Verse 18
प्रमतिरु्वाच ततः: पितामहाज्ञात: सर्व चक्रे तदारुण:
ప్రమతి అన్నాడు—ఆ తరువాత పితామహుడు బ్రహ్మ ఆజ్ఞచేత అరుణుడు ఆ సమయంలో కావలసిన విధంగా సమస్త కార్యములను నిర్వహించాడు. అరుణునిచే ఆవరింపబడి సూర్యుడు ఉదయించాడు. వత్సా! సూర్యుని మనస్సులో క్రోధావేశం ఎందుకు కలిగిందో—నీ ప్రశ్నకు సమాధానంగా నేను ఇవన్నీ వివరించాను.
Verse 19
उदितश्चैव सविता हारुणेन समावृत: । एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् सूर्य मन्युराविशत्
ఇలా అరుణునిచే ఆవరింపబడి సూర్యుడు ఉదయించాడు. సూర్యుని మనస్సులో క్రోధం ఎలా ప్రవేశించిందో—అది సంబంధించిన సమస్తమును నేను నీకు వివరించాను.
Verse 20
अरुण श्न यथैवास्य सारथ्यमकरोत् प्रभु: । भूय एवापरं प्रश्न॑ं शृणु पूर्वमुदाह्ूतम्
ఈ వృత్తాంతంలో పరాక్రమశాలి అరుణుడు సూర్యుని సారథిగా ఎలా సేవ చేశాడో కూడా స్పష్టమైంది. ఇప్పుడు నీవు ముందుగా అడిగిన మరొక ప్రశ్నను—దాని సమాధానాన్ని మళ్లీ విను.
Verse 23
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत आस्तीकपरवर्में गरुडचरित्रविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని ఆస్తీకపర్వంలో గరుడచరిత్ర విషయక ఇరవైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 24
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे चतुर्विशो5ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని ఆస్తీకపర్వంలోని సౌపర్ణ విభాగంలో ఇరవైనాలుగవ అధ్యాయం.
Verse 46
सूर्यस्तेजोभिरत्युग्रैलोकान् दग्धुमना यदा । जब सूर्यने अपने भयंकर तेजके द्वारा सम्पूर्ण लोकोंको दग्ध करनेका विचार किया, उस समय गरुडजी महान् तेजस्वी अरुणको पुनः पूर्व दिशामें लाकर सूर्यके समीप रख आये
సూర్యుడు తన అత్యంత ఉగ్ర తేజస్సుతో సమస్త లోకాలను దహించాలనే సంకల్పం చేసినప్పుడు, మహాతేజస్సుగల గరుడుడు అరుణుణ్ణి మళ్లీ తూర్పు దిశకు తీసుకువచ్చి సూర్యుని సమీపంలో నిలిపాడు।
Verse 56
किमस्यापद्त॑ देवै्येनेमं मन्युराविशत् । रुरुने पूछा--पिताजी! भगवान् सूर्यने उस समय सम्पूर्ण लोकोंको दग्ध कर डालनेका विचार क्यों किया? देवताओंने उनका क्या हड़प लिया था
ఆయనకు ఏ అపాయం కలిగింది? దేవతలు ఏమి చేశారు, దాని వల్ల ఆయనలో ఇంత కోపం ప్రవేశించింది? ఆ సమయంలో భగవాన్ సూర్యుడు సమస్త లోకాలను దహించాలనే ఆలోచన ఎందుకు చేశాడు?
Verse 1736
लोकानां स्वस्ति चैवं स्वाद ऋषीणां च दिवौकसाम् । उनका शरीर विशाल है। वे महान् तेजस्वी हैं। वे ही सूर्यके आगे रथपर बैठेंगे। उनके सारथिका कार्य करेंगे और उनके तेजका भी अपहरण करेंगे। ऐसा करनेसे सम्पूर्ण लोकों
ఇలా సమస్త లోకాలకూ, అలాగే ఋషులకూ స్వర్గవాసులైన దేవతలకూ క్షేమం కలుగుగాక. ఈ కార్యం ద్వారా లోకాలు, ఋషి-మహర్షులు, దేవతలు—అందరి మంగళం రక్షింపబడుగాక.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to meet urgent survival needs (food for a powerful agent on a mission) without violating categorical ethical prohibitions—specifically, the injunction against harming brāhmaṇas, framed as a non-negotiable boundary.
Capability does not license indiscriminate action: the text models dharma as constraint, requiring discernment and self-limitation even when objectives are extraordinary and the actor possesses overwhelming force.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit through Vinatā’s normative instruction and blessings, positioning ethical restraint and protection of ritual authority as stabilizing principles within the broader epic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.