Adhyaya 223
Śārṅgaka-stuti to Agni during the Khāṇḍava Conflagration (शार्ङ्गक-स्तुतिः / अग्नि-स्तुतिः)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha Upākhyāna (Episode of the Khāṇḍava Forest Conflagration and the Śārṅgaka Birds)
This chapter stages a tightly structured crisis dialogue among the Śārṅgaka birds and Agni. Jarītāri opens with a maxim on foresight: the intelligent remain awake before adversity and do not succumb to distress when hardship arrives; the unmindful, surprised by crisis, becomes confused. The brothers affirm Jarītāri’s courage and wisdom, while also articulating jyeṣṭha-dharma—the eldest must protect; if the elder lacks discernment, the younger cannot compensate. As the fire approaches (depicted with vivid epithets: seven-tongued, emaciated, licking flames), Vaiśaṃpāyana frames Jarītāri’s response: he offers stuti with folded hands. The hymns identify Agni as cosmic mediator—wind’s essence, water’s womb, sun-like rays, sustainer of beings, consumer and transformer of offerings, and cyclical agent of creation and reconstitution. The birds explicitly seek refuge, claiming no protector other than Agni. Agni responds that Droṇa’s words are brahman-like and recalls Mandapāla’s prior notification to spare the young; he invites a request. Droṇa petitions that predatory cats be placed into Agni’s jaws, removing the immediate threat. Agni assents, spares the birds, and continues to burn Khāṇḍava, fulfilling the broader narrative trajectory while honoring the negotiated protection.
Chapter Arc: खाण्डववन-दाह की योजना में अग्नि अपने पूर्व-पराभव का वृत्तान्त और बाधा का संकेत देता है—इन्द्र की वर्षा से वह बार-बार रोका गया है; अब उसे ऐसे सहायक चाहिए जो देव-वर्षा को भी निष्फल कर दें। → अग्नि ब्रह्मा के पास जाकर ‘यथान्याय’ सब निवेदन करता है; ब्रह्मा विचार कर उपाय बताता है कि उचित काल-क्षण और समर्थ मानव-वीर के सहारे ही खाण्डव दहेगा। उधर अर्जुन अपनी व्यावहारिक कठिनाइयाँ रखता है—उसके बाहुबल के अनुरूप धनुष नहीं, अक्षय बाणों का भार साधारण रथ नहीं ढो सकता, और कृष्ण के पराक्रम के तुल्य आयुध भी चाहिए। → अर्जुन सीधे लक्ष्य पर आता है: ‘भगवन्, ऐसा उपाय बताइये जिससे मैं इन्द्र की वर्षा को रोक सकूँ’—यानी देव-शक्ति के प्रतिरोध का संकल्प, और साथ ही दिव्य अस्त्र-शस्त्र/रथ/अश्व की माँग, ताकि अग्नि का कार्य सिद्ध हो। → अग्नि अर्जुन-कृष्ण की शर्तों और आवश्यकताओं को स्वीकारते हुए उन्हें ‘करणानि समर्थानि’ देने की दिशा में संवाद को स्थिर करता है—पुरुषार्थ वे करेंगे, साधन वह उपलब्ध कराएगा; इस प्रकार खाण्डव-दाह की तैयारी निर्णायक रूप से आगे बढ़ती है। → दिव्य साधनों का वास्तविक दान और इन्द्र-वर्षा के विरुद्ध प्रत्यक्ष प्रतिरोध अगले प्रसंग में फूटने को है—क्या मनुष्य-वीर देव-राज की वर्षा को रोक पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत खाण्डवदाहपर्वमें अग्निपराभवविषयक दो सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२२ ॥। ऑपनआक्राा बछ। अर: 2 त्रयोविशर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: अर्जुनका अग्निकी प्रार्थना स्वीकार करके उनसे दिव्य धनुष एवं रथ आदि माँगना वैशम्पायन उवाच स तु नैराश्यमापन्न: सदा ग्लानिसमन्वित: । पितामहमुपागच्छत् संक्रुद्धो हव्यवाहन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! విఫలతచేత అగ్నిదేవుడు తీవ్ర నిరాశకు లోనయ్యాడు. అతడు ఎల్లప్పుడూ అలసటతో కుంగిపోయి, కోపంతో పితామహుడు బ్రహ్మదేవుని సమీపమునకు వెళ్లెను।
Verse 2
तच्च सर्व यथान्यायं ब्रह्मुणे संन्यवेदयत् । उवाच चैनं भगवान् मुहूर्त स विचिन्त्य तु,वहाँ उन्होंने ब्रह्माजीसे सब बातें यथोचित रीतिसे कह सुनायीं। तब भगवान् ब्रह्माजी दो घड़ीतक विचार करके उनसे बोले--
అతడు జరిగిన సంగతులన్నిటిని యథావిధిగా బ్రహ్మదేవునికి నివేదించెను. అప్పుడు భగవాన్ బ్రహ్ముడు కొంతసేపు ఆలోచించి అతనితో పలికెను।
Verse 3
उपाय: परिदृष्टो मे यथा त्वं धक्ष्यसेडनघ । कालं च कंचित् क्षमतां ततस्त्वं धक्ष्यसेडनल
“అనఘా! నీవు ఖాండవవనాన్ని దహించగల ఉపాయం నాకు దృష్టిగోచరమైంది. అయితే కొంతకాలం సహనం వహించి వేచియుండుము; ఆపై, హే అనల, నీవు ఖాండవాన్ని దహించగలవు.”
Verse 4
भविष्यत: सहायौ ते नरनारायणौ तदा । ताभ्यां त्वं सहितो दावं धक्ष्यसे हव्यवाहन,“हव्यवाहन! उस समय नर और नारायण तुम्हारे सहायक होंगे। उन दोनोंके साथ रहकर तुम उस वनको जला सकोगे”
“హవ్యవాహనా! రాబోయే కాలమున నరనారాయణులు నీకు సహాయకులుగా ఉంటారు. ఆ ఇద్దరితో కలిసి నీవు ఆ వనాన్ని దహించగలవు.”
Verse 5
एवमस्त्विति त॑ वल्निब्रह्याणं प्रत्यभाषत । सम्भूतौ तौ विदित्वा तु नरनारायणावृषी
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు బ్రహ్మను, అగ్నిదేవుని ఉద్దేశించి “అలాగేనుగాక” అని ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను. దీర్ఘకాలానంతరం నర-నారాయణ ఋషులు అవతరించారని అగ్ని తెలిసికొనగా, బ్రహ్ముని పూర్వవాక్యం అతనికి స్మరణకు వచ్చెను; ఓ రాజా, అప్పుడు అతడు మరల బ్రహ్ముని వద్దకు వెళ్లెను.
Verse 6
कालस्य महतो राजंस्तस्य वाक्यं स्वयम्भुव: । अनुस्मृत्य जगामाथ पुनरेव पितामहम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా, మహాకాలం గడిచిన తరువాత స్వయంభూ బ్రహ్ముని వాక్యాన్ని స్మరించి అతడు మరల పితామహుడైన బ్రహ్ముని వద్దకు వెళ్లెను.
Verse 7
अब्रवीच्च तदा ब्रह्मा यथा त्वं धक्ष्यसेडनल । खाण्डवं दावमद्यैव मिषतो5स्य शचीपते:,उस समय ब्रह्माजीने कहा--'अनल! अब जिस प्रकार तुम इन्द्रके देखते-देखते अभी खाण्डववन जला सकोगे, वह उपाय सुनो
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు బ్రహ్ముడు చెప్పెను—“ఓ అనల! శచీపతి ఇంద్రుడు చూస్తుండగానే నేడు ఖాండవ వనాన్ని దహించగలిగే ఉపాయాన్ని వినుము.”
Verse 8
नरनारायणोौ यौ तौ पूर्वदेवी विभावसो । सम्प्राप्ती मानुषे लोके कार्यार्थ हि दिवौकसाम्,“विभावसो! आदिदेव नर और नारायण मुनि इस समय देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये मनुष्यलोकमें अवतीर्ण हुए हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—“ఓ విభావసు! ఆ ఆదిదేవులైన నర-నారాయణులు దేవతల కార్యసిద్ధి కొరకు ఇప్పుడు మనుష్యలోకానికి వచ్చియున్నారు.”
Verse 9
अर्जुन वासुदेवं च यौ तौ लोको5भिमन्यते । तावेतौ सहितावेहि खाण्डवस्य समीपत:,“वहाँके लोग उन्हें अर्जुन और वासुदेवके नामसे जानते हैं। वे दोनों इस समय खाण्डववनके पास ही एक साथ बैठे हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—“ప్రజలు అర్జునుడు మరియు వాసుదేవుడు అని భావించే ఆ ఇద్దరే వారు; తెలుసుకొనుము, వారు ఈ క్షణం ఖాండవ వనానికి సమీపంలో కలిసి కూర్చున్నారు.”
Verse 10
तौ त्वं याचस्व साहाय्ये दाहार्थ खाण्डवस्य च । ततो थक्ष्यसि त॑ दावं रक्षितं त्रिदशैरपि
ఖాండవవనాన్ని దహించుటకు సహాయమని నీవు ఆ ఇద్దరినీ ప్రార్థించు. అప్పుడు ఇంద్రాది త్రిదశులు రక్షించినా కూడా నీవు ఆ దావానలాన్ని దహించగలవు.
Verse 11
तौ तु सत्त्वानि सर्वाणि यत्नतो वारयिष्यत: । देवराजं च सहितौ तत्र मे नास्ति संशय:
ఆ ఇద్దరు వీరులు కలిసి యత్నపూర్వకంగా అరణ్యంలోని సమస్త జీవులను అడ్డుకుంటారు; దేవరాజు ఇంద్రునికీ ఎదురుగా నిలుస్తారు—ఇందులో నాకు సందేహం లేదు.
Verse 12
एतच्छुत्वा तु वचन त्वरितो हव्यवाहनः । कृष्णपार्थावुपागम्य यमर्थ त्वभ्यभाषत
ఆ మాటలు విని హవ్యవాహనుడు (అగ్ని) వెంటనే త్వరిస్తూ, కృష్ణుడు మరియు పార్థుడు (అర్జునుడు) వద్దకు వెళ్లి తాను వచ్చిన ఉద్దేశ్యాన్ని తెలియజేశాడు.
Verse 13
त॑ ते कथितवानस्मि पूर्वमेव नृपोत्तम | तच्छुत्वा वचन त्वग्नेर्बीभत्सुर्जातवेदसम्
ఓ నృపోత్తమా! ఇది నేను నీకు ముందే చెప్పాను. అగ్ని వాక్యాన్ని విని బీభత్సుడు (అర్జునుడు) ఆ క్షణానికి తగినట్లుగా జాతవేదసుడు (అగ్నిదేవుడు)తో పలికాడు.
Verse 14
अब्रवीन्नपशार्दूल तत्कालसदृशं वच: । दिधक्षुं खाण्डवं दावमकामस्य शतक्रतो:
నరశార్దూలుడు (అర్జునుడు) ఆ క్షణానికి తగిన మాటలు పలికాడు—ఖాండవవనాన్ని దహించదలచిన (అగ్ని) విషయమై, శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) ఇష్టపడకపోయినా.
Verse 15
अजुन उवाच उत्तमास्त्राणि मे सन्ति दिव्यानि च बहूनि च । यैरहं शक्नुयां योद्धुमपि वज्धरान् बहून्
అర్జునుడు పలికెను—భగవన్! నా వద్ద అనేక ఉత్తమమైన, దివ్యమైన అస్త్రాలు ఉన్నాయి; వాటితో నేను ఒకడితోనే కాదు, అనేక వజ్రధారులతో కూడ యుద్ధం చేయగలను.
Verse 16
धनुर्मे नास्ति भगवन् बाहुवीर्येण सम्मितम् । कुर्वतः समरे यत्नं वेगं यद् विषहेन्मम,परंतु मेरे पास मेरे बाहुबलके अनुरूप धनुष नहीं है, जो समरभूमिमें युद्धके लिये प्रयत्न करते समय मेरा वेग सह सके
కానీ, భగవన్! నా భుజబలానికి తగిన ధనుస్సు నా వద్ద లేదు; సమరంలో ప్రయత్నించునప్పుడు నా వేగాన్ని తట్టుకోగలదైనది లేదు.
Verse 17
शरैश्व मे<र्थों बहुभिरक्षयै: क्षिप्रमस्यत: । न हि वोढुं रथ: शक्त: शरान् मम यथेप्सितान्
ఇంకా, వేగంగా నిరంతరం బాణాలు సంధించుటకు నాకు ఎన్నటికీ తరుగని అనేక బాణాలు కావాలి; అలాగే నా ఇష్టానుసారం ఆ బాణాలను మోయగల శక్తిమంతమైన రథం కూడా నా వద్ద లేదు.
Verse 18
अश्वांश्व दिव्यानिच्छेयं पाण्डुरान् वातरंहस: । रथं च मेघनिर्घोष॑ सूर्यप्रतिमतेजसम्
నేను వాయువులా వేగముగల తెల్లని దివ్య అశ్వాలను కోరుతున్నాను; అలాగే మేఘగర్జనవలె ఘనమైన నాదముతో, సూర్యసమాన తేజస్సుతో కూడిన రథాన్ని కూడా కోరుతున్నాను.
Verse 19
तथा कृष्णस्य वीर्येण नायुधं विद्यते समम् । येन नागान् पिशाचांश्व निहन्यान्माधवो रणे
అలాగే శ్రీకృష్ణుని వీర్యానికి సమానమైన ఆయుధం ఏదీ లేదు; దానితో మాధవుడు రణంలో నాగులను, పిశాచులను సంహరించగలడు.
Verse 20
उपायं कर्मसिद्धौ च भगवन् वक्तुमहसि । निवारयेयं येनेन्द्रं वर्षमाणं महावने,भगवन्! इस कार्यकी सिद्धिके लिये जो उपाय सम्भव हो, वह मुझे बताइये, जिससे मैं इस महान् वनमें जल बरसाते हुए इन्द्रको रोक सकूँ
అర్జునుడు అన్నాడు— ఓ భగవన్! ఈ కార్యసిద్ధికి తగిన ఉపాయాన్ని నాకు చెప్పుము; ఈ మహావనంలో వర్షం కురిపిస్తున్న ఇంద్రుని నేను ఆపగలిగే విధానమేదో తెలియజేయుము।
Verse 21
पौरुषेण तु यत् कार्य तत् कर्तारौ स्व पावक । करणानि समर्थानि भगवन् दातुमहसि
అర్జునుడు అన్నాడు— ఓ భగవన్ అగ్నిదేవా! పురుషప్రయత్నంతో సాధ్యమయ్యే కార్యాన్ని చేయడానికి మేమిద్దరం సిద్ధంగా ఉన్నాము; అయితే ఆ కార్యానికి తగిన సమర్థమైన సాధనాలు, ఆయుధోపకరణాలు మీరు దయచేసి ప్రసాదించాలి।
Verse 223
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि अर्जुनाग्निसंवादे त्रयोविंशत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గత ఖాండవదాహపర్వంలో అర్జున-అగ్ని సంభాషణను వర్ణించే రెండువందల ఇరవైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond ethically and effectively to unavoidable crisis: whether to panic and lose discernment or to exercise foresight, assume protective responsibility (especially as the eldest), and seek refuge through appropriate, truthful, and purposeful speech.
The chapter teaches apramāda (non-negligence): preparedness and wakeful intelligence reduce suffering during adversity. It also affirms that leadership is protective service, and that calibrated speech (stuti/petition) can mediate outcomes even when facing overwhelming forces.
No explicit phalaśruti is stated. The meta-commentary is implicit in the frame: Vaiśaṃpāyana’s narration positions the episode as an instructive exemplar of dharma under pressure—how prior commitments, right praise, and clear requests shape a constrained but meaningful resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.