Adhyaya 132
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata (Lākṣāgṛha Planning)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Lākṣāgṛha) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that after the king’s arrangements concerning the Pāṇḍavas, Duryodhana experiences pronounced satisfaction and draws Purocana aside for confidential counsel. Declaring Purocana his most trusted collaborator, Duryodhana issues a detailed operational directive: proceed immediately to Vāraṇāvata by swift conveyance; construct a four-halled, enclosed residence under the guise of an armory and lavish lodging; procure and embed highly combustible materials (fibers, resins, oils, ghee, lac) into the walls and structure; arrange furnishings and hospitality so the Pāṇḍavas and Kuntī remain unsuspecting and at ease during the festival period. Once they are fully unafraid and asleep, Purocana is to ignite the house from the doorway, ensuring that observers conclude the Pāṇḍavas perished in their own dwelling, thereby shaping public testimony and kin reports. Purocana assents and departs, then executes the plan exactly as instructed, aligning with Duryodhana’s intent and method.
Chapter Arc: भीष्म द्रोणाचार्य को विश्राम देकर राजकुमारों को शिष्यत्व में सौंपते हैं और गुरु के लिए धन-धान्य से परिपूर्ण गृह तथा विविध वसुओं की व्यवस्था करते हैं—कुरुवंश की शिक्षा अब एक ही धनुर्धर-आचार्य के हाथों में जाती है। → द्रोण अर्जुन को नित्य उद्युक्त देख कर एकांत में बुलाते हैं और उसके भीतर ‘सर्वश्रेष्ठ’ बनने की आकांक्षा को धार देते हैं; उसी समय वन में एकलव्य, बिना औपचारिक स्वीकृति के, द्रोण की प्रतिमा बनाकर कठोर नियम से धनुर्विद्या साधता है और अद्भुत लाघव दिखाता है। → एकलव्य की सिद्धि देखकर द्रोण उससे गुरुदक्षिणा मांगते हैं—“दाहिने हाथ का अंगूठा दे दो”; शिष्य-भाव में एकलव्य बिना हिचक अंगूठा अर्पित कर देता है, और उसकी अद्वितीय क्षमता का शिखर उसी क्षण काट दिया जाता है। → एकलव्य की गुरु-भक्ति अमिट रहती है, पर उसका धनुर्विद्या-वैभव सीमित हो जाता है; द्रोण का वचन/उद्देश्य सुरक्षित रहता है कि अर्जुन से बढ़कर कोई धनुर्धर न हो, और राजकुमारों की शिक्षा-व्यवस्था उसी अनुशासन में स्थिर हो जाती है। → एकलव्य के त्याग की छाया आगे चलकर हस्तिनापुर की राजनीति और युद्ध-न्याय पर प्रश्न बनकर लौटने वाली है—श्रेष्ठता किसकी: प्रतिभा की, या व्यवस्था की?
Shlokas
Verse 1
- जौके आकारकी बनी हुई काठकी मोटी गुल्लीको “बीटा” कहते हैं। एकत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यद्वारा राजकुमारोंकी शिक्षा
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—జనమేజయా! అనంతరం ద్విపదులలో శ్రేష్ఠుడైన మహాతేజస్సు గల ద్రోణుడు భీష్మునిచే సమ్యక్గా పూజింపబడి కురు గృహంలో విశ్రాంతి పొందాడు; అక్కడ అతనికి యథోచిత సత్కారం జరిగింది.
Verse 2
विश्रान्तेडथ गुरौ तस्मिन् पौत्रानादाय कौरवान् | शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ గురువు విశ్రాంతి తీసుకున్న తరువాత, పరాక్రమశాలి భీష్ముడు కురు వంశపు మనవళ్లను వెంటబెట్టుకొని శిష్యులుగా ఆచార్యునికి అప్పగించి, నానావిధమైన ధనాన్ని కూడా సమర్పించాడు।
Verse 3
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् । भारद्वाजाय सुप्रीत: प्रत्यपादयत प्रभु:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అత్యంత సంతోషించిన ఆ ప్రభువు భారద్వాజునికి సుసజ్జితమైన, ధనధాన్యాలతో నిండిన గృహాన్ని ప్రసాదించాడు।
Verse 4
स ताज्थशिष्यान् महेष्वास: प्रतिजग्राह कौरवान् | पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश् द्रोणो मुदितमानस:,महाधनुर्धर आचार्य द्रोणने प्रसन्नचित्त होकर उन धुृतराष्ट्र-पुत्रों तथा पाण्डवोंको शिष्यरूपमें ग्रहण किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాధనుర్ధరుడైన ద్రోణుడు ఆనందమనస్సుతో ధృతరాష్ట్రపుత్రులైన కౌరవులను, పాండవులను శిష్యులుగా స్వీకరించాడు।
Verse 5
प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमत्रवीत् | रहस्येक: प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा
వారందరినీ శిష్యులుగా స్వీకరించిన ద్రోణుడు వారితో మాటలాడాడు. తరువాత ఒక రోజు ఏకాంతంలో—మనస్సు నిశ్చింతగా, సంపూర్ణ విశ్వాసంతో, వారి ఉపనయనము మరియు గురుకులవాసము విధివిధానంగా పూర్తైన తరువాత—సమీపంలో కూర్చున్న శిష్యులకు ఒక రహస్యమైన మాట చెప్పాడు।
Verse 6
द्रोण उदाच कार्य मे काड्क्षितं किंचिद्धृदि सम्परिवर्तते | कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघा:
ద్రోణుడు పలికెను—నిష్పాప రాజకుమారులారా! నా హృదయంలో ఒక కార్యాన్ని చేయాలనే కోరిక పదేపదే తిరుగుతోంది। మీరు అస్త్రవిద్యలో నిపుణులైన తరువాత నా ఆ అభ్యర్థనను నెరవేర్చాలి। దీనిపై మీ అభిప్రాయం ఏమిటి?
Verse 7
वैशम्पायन उवाच 8 त्वा कौरवेयास्ते तृष्णीमासन् विशाम्पते । अजनसत ततः सर्व प्रतिजज्ञे परंतप
వైశంపాయనుడు పలికెను—హే జనమేజయ, ప్రజాపతీ! అప్పుడు ఆ కౌరవకుమారులు మౌనమై నిలిచిరి. అనంతరం శత్రుసంతాపకుడైన అర్జునుడు ఆ సమస్త కార్యాన్ని పూర్తిచేయుదునని ప్రతిజ్ఞ చేసెను.
Verse 8
ततोरर्जुनं तदा मूर्थ्नि समाप्राय पुन: पुन: । प्रीतिपूर्व परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा,तब आचार्यने बारंबार अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें प्रेमपूर्वक हृदयसे लगाकर वे हर्षके आवेशमें रो पड़े
అప్పుడు ఆచార్యుడు మళ్లీ మళ్లీ అర్జునుని శిరస్సు సమీపించి స్నేహభావంతో మస్తకాన్ని మ్రొక్కి (సూంఘి) ప్రేమపూర్వకంగా ఆలింగనం చేసి ఆనందావేశంతో కన్నీరు పెట్టెను.
Verse 9
ततो द्रोण: पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च । ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्
అనంతరం పరాక్రమశాలియైన ద్రోణాచార్యుడు పాండుపుత్రులకు (మరియు ఇతర శిష్యులకు) నానావిధమైన దివ్యములును మానుషములును అయిన అస్త్రశస్త్ర విద్యను బోధించసాగెను.
Verse 10
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ । अभिजममुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्,भरतश्रेष्ठ] उस समय दूसरे-दूसरे राजकुमार भी अस्त्रविद्याकी शिक्षा लेनेके लिये द्विजश्रेष्ठ द्रोणके पास आने लगे
హే భరతవృషభా! అప్పుడు ఇతర రాజకుమారులు కూడా అస్త్రవిద్య నేర్చుకొనుటకై ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుని వద్దకు సమేతులై వచ్చిరి.
Verse 11
वृष्णयश्चान्धकाश्रैव नानादेश्याश्न पार्थिवा: | सूतपुत्रश्न राधेयो गुरु द्रोणमियात् तदा
వృష్ణివంశీయులు, అంధకవంశీయులు, నానాదేశాల రాజకుమారులు, అలాగే రాధానందనుడైన సూతపుత్రుడు కర్ణుడు—ఇవన్నీ ఆ సమయంలో గురు ద్రోణుని వద్దకు (అస్త్రశిక్ష కొరకు) వచ్చిరి.
Verse 12
स्पर्थमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रो5त्यमर्षण: । दुर्योधनं समाश्रित्य सोडवमन्यत पाण्डवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను— పార్థుడు (అర్జునుడు) పట్ల పోటీతో మండిపడుతూ, సూతపుత్రుడు కర్ణుడు—అత్యంత అమర్షుడు, అవమానాన్ని సహించలేని వాడు—దుర్యోధనుని ఆశ్రయించి, ఆ బలంతో పాండవులను పదేపదే అవమానించుచుండెను.
Verse 13
अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया । शिक्षाभुजबलोेथ्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डव: । अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टो5भवदर्जुन:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆపై పాండునందనుడు అర్జునుడు ధనుర్వేదాన్ని సంపూర్ణంగా నేర్చుకొనుటకు సంకల్పించి ద్రోణుని సమీపమునకు వెళ్లెను. శిక్షణ, భుజబలం, నిరంతర ప్రయత్నం వలన అతడు ఆ శిష్యులందరిలో శ్రేష్ఠుడైయెను; ఆయుధవిద్యపై గాఢమైన అనురాగం వలన అర్జునుడు విశిష్టుడై నిలిచెను.
Verse 14
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिको<र्जुन:
వైశంపాయనుడు పలికెను— సమానమైన ఆయుధప్రయోగాలలోను, చురుకుదనములోను, నైపుణ్యములోను పాండునందనుడు అర్జునుడు శిష్యులందరిలో అధికుడై నిలిచెను.
Verse 15
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत । एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఉపదేశాన్ని గ్రహించుటలో ద్రోణుడు అర్జునుని ఇంద్రసమానమైన అపూర్వ ప్రతిభ కలవాడని భావించెను. ఈ విధంగా ఆయన సమస్త రాజకుమారులకు ఇష్వస్త్రవిద్యను బోధించుచుండెను.
Verse 16
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఇతర శిష్యులు ఆలస్యంగా రావాలనే ఉద్దేశ్యంతో వారికి కమండలును ఇచ్చెను; కాని తన కుమారుడు ఆలస్యం కాకుండా ఉండుటకు అతనికి పెద్ద కుంభమును ఇచ్చెను. అందువల్ల అశ్వత్థామ ముందుగా నీరు తీసుకొని వచ్చెను; ఇతర శిష్యులు వచ్చేవరకు ద్రోణుడు అతనికి ఆయుధసంచలనంలోని ఉత్తమ విధానాలను రహస్యంగా బోధించుచుండెను. అర్జునుడు ఈ ప్రవర్తనను గ్రహించెను.
Verse 17
यावत् ते नोपगच्छन्ति तावदस्मै परां क्रियाम् द्रोण आचष्ट पुत्राय तत् कर्म जिष्णुरौहत
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇతర శిష్యులు తిరిగి రాని వరకు ద్రోణుడు తన కుమారుడు అశ్వత్థామునికి ఆయుధాభ్యాసంలోని శ్రేష్ఠమైన, సూక్ష్మమైన విధానాలను రహస్యంగా బోధించేవాడు. ఇతర శిష్యులకు నీరు తెచ్చేందుకు చిన్న కమండలాలను ఇచ్చి ఆలస్యం కలిగించేవాడు; కానీ కుమారునికి పెద్ద కుండను ఇచ్చి త్వరగా తిరిగివచ్చేలా చేసేవాడు. ఈ విధమైన ఆచార్యుని పక్షపాతాన్ని జిష్ణు అర్జునుడు గమనించాడు.
Verse 18
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् । सममाचार्यपुत्रेण गुरुम भ्येति फाल्गुन:
అప్పుడు ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) వారుణాస్త్రంతో క్షణంలోనే తన కమండలాన్ని నింపి, ఆచార్యపుత్రునితో సమానంగా గురువుని సమీపించాడు. అందువల్ల ఏ గుణవృద్ధిలోనూ అతడు ఆచార్యపుత్రునికి వెనుకబడలేదు. అందుకే మేధావి అర్జునుడు అశ్వత్థామునికి ఏ విషయంలోనూ తక్కువకాడు; ఆయుధవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడయ్యాడు, గురుసేవా-పూజలతోను నిరంతరాభ్యాసంతోను ద్రోణునికి అత్యంత ప్రియుడయ్యాడు.
Verse 19
आचार्य पुत्रात् तस्मात् तु विशेषोपचयेडपृथक् । न व्यहीयत मेधावी पार्थो5प्यस्त्रविदां वर:
అందువల్ల ప్రత్యేకమైన అభివృద్ధి, సూక్ష్మమైన పరిపక్వత విషయాలలో కూడా మేధావి పార్థుడు (అర్జునుడు)—అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైనా—ఆచార్యపుత్రుని నుండి వేరుగా నిలువలేదు, వెనుకబడలేదు. గురుభక్తి, సేవ, నిరంతర శ్రమలతో అతడు అశ్వత్థామునితో అన్ని విషయాలలో సమానంగా నిలిచి, ద్రోణునికి అత్యంత ప్రియుడయ్యాడు.
Verse 20
अर्जुन: परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने । अस्त्रे च परम॑ योगं प्रियो द्रोणस्प चाभवत्
అర్జునుడు గురుపూజా-సేవలలో పరమ ప్రయత్నం చేసేవాడు. ఆయుధాభ్యాసంలో కూడా అత్యున్నత నియమశిక్షను పాటించేవాడు; అందుచేత ద్రోణునికి అతడు అత్యంత ప్రియుడయ్యాడు.
Verse 21
त॑ं दृष्टवा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् । आहूय वचन द्रोणो रह: सूदमभाषत
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) ధనుర్బాణాభ్యాసంలో నిత్యం నిమగ్నుడై ఉండటాన్ని చూసి ద్రోణుడు వంటవాడిని ఏకాంతంగా పిలిచి ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు—“అర్జునునికి ఎప్పుడూ చీకటిలో భోజనం వడ్డించకూడదు; ఇది నా ఆజ్ఞ అని కూడా అతనికి ఎప్పటికీ చెప్పకూడదు.”
Verse 22
अन्धकारेअर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन । न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया
ద్రోణాచార్యుడు అర్జునుడు ధనుస్సు-బాణాల అభ్యాసంలో నిరంతరం లీనమై ఉన్నాడని చూసి వంటవాడిని ఏకాంతంగా పిలిచి ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు—“చీకటిలో అర్జునునికి ఎప్పుడూ భోజనం పెట్టకూడదు; నా ఈ మాటను కూడా అర్జునునికి ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చెప్పకూడదు।”
Verse 23
ततः कदाचिद् भुज्जाने प्रववौ वायुरज्ुने । तेन तत्र प्रदीप: स दीप्यमानो विलोपित:,तदनन्तर एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, बड़े जोरसे हवा चलने लगी; उससे वहाँका जलता हुआ दीपक बुझ गया
తర్వాత ఒక రోజు అర్జునుడు భోజనం చేస్తున్న వేళ అకస్మాత్తుగా బలమైన గాలి వీచింది; దాని వల్ల అక్కడ వెలుగుతున్న దీపం ఆరిపోయింది.
Verse 24
भुड्ुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते । हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्
అప్పటికీ కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు భోజనం ఆపలేదు. ఆ తేజోవంతుడి చేయి, నిరంతర అభ్యాసబలంతో, చీకటిలో కూడా నోటి దారి తప్పి మరెక్కడికీ పోనిది.
Verse 25
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डव: । योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दन:,उसे अभ्यासका ही चमत्कार मानकर महाबाहु पाण्डुनन्दन अर्जुन रातमें भी धनुर्विद्याका अभ्यास करने लगे
ఇది అభ్యాసఫలమేనని భావించిన మహాబాహువు పాండునందనుడు అర్జునుడు రాత్రివేళల్లో కూడా ధనుర్విద్యాభ్యాసాన్ని ప్రారంభించాడు.
Verse 26
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोण: शुश्राव भारत । उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्,भारत! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका टंकार द्रोणने सोते समय सुना। तब वे उठकर उनके पास गये और उन्हें हृदयसे लगाकर बोले
ఓ భారతా! నిద్రలో ఉన్నప్పటికీ ద్రోణుడు అతని ధనుస్సు జ్యా మ్రోగును విన్నాడు. వెంటనే లేచి అతని వద్దకు వెళ్లి, అతనిని హృదయపూర్వకంగా ఆలింగనం చేసి ఇలా పలికాడు.
Verse 27
द्रोण उदाच प्रयतिष्ये तथा कर्तु यथा नान्यो धरनुर्धर: । त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ద్రోణుడు అన్నాడు—అర్జునా! ఈ లోకంలో నీతో సమానమైన మరొక ధనుర్ధరుడు లేకుండా నిన్ను అలా శిక్షించేందుకు నేను యథాశక్తి ప్రయత్నిస్తాను. ఇది నేను నీకు చెప్పే సత్యం.
Verse 28
वैशम्पायन उवाच ततो द्रोणो<र्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च । रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—రాజా! ఆ తరువాత ద్రోణుడు మళ్లీ అర్జునునికి గుర్రాలపై, ఏనుగులపై, రథాలపై, అలాగే నేలపై నడుచుకుంటూ యుద్ధం చేసే విద్యను బోధించాడు.
Verse 29
गदायुद्धे$सिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु । द्रोण: संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ద్రోణుడు కౌరవులకు గదాయుద్ధం, ఖడ్గచర్య, అలాగే తోమర, ప్రాస, శక్తి ఆయుధాల ప్రయోగాన్ని బోధించాడు; ఇంకా సంకీర్ణయుద్ధంలో—అనేక ఆయుధాలను వరుసగా వేగంగా వినియోగించడం, ఒంటరిగా అనేక శత్రువులను ఎదుర్కొనడం కూడా నేర్పించాడు.
Verse 30
तस्य तत् कौशल श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षव: । राजानो राजपुत्राश्न समाजग्मु: सहस्रश:,द्रोणाचार्यका वह अस्त्रकौशल सुनकर सहस्रों राजा और राजकुमार धरनुर्वेदकी शिक्षा लेनेके लिये वहाँ एकत्रित हो गये
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఆయన యొక్క ఆ అస్త్రకౌశల్యాన్ని విని ధనుర్వేదాన్ని గ్రహించాలనుకున్న వేలాది రాజులు, రాజకుమారులు అక్కడికి సమూహాలుగా చేరారు.
Verse 31
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुष: सुतः । एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह,महाराज! तदनन्तर निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र एकलव्य द्रोणके पास आया
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—మహారాజా! అప్పుడు నిషాదరాజు హిరణ్యధనుస్సు కుమారుడు ఏకలవ్యుడు ద్రోణుని సమీపానికి వచ్చాడు.
Verse 32
नसतं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् | शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— “ఇతడు నిషాదుని కుమారుడు” అని తలచి ధర్మజ్ఞుడైన ఆచార్యుడు ఇతనిని ధనుర్విద్య శిష్యునిగా స్వీకరించలేదు. కౌరవుల హితమే దృష్టిలో ఉంచుకొని ఆయన అలా చేసెను.
Verse 33
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृहा[ परंतप: । अरण्यमनुसम्प्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— శత్రుసంతాపకుడైన ఏకలవ్యుడు ద్రోణాచార్యుని పాదములయందు శిరస్సు వంచి నమస్కరించెను. అనంతరం అరణ్యమునకు వెళ్లి ద్రోణుని మట్టితో ప్రతిమను నిర్మించి, హృదయమున ఆచార్యుని పరమంగా నిలిపి, కఠిన నియమాలతో ధనుర్విద్యాభ్యాసాన్ని ప్రారంభించెను.
Verse 34
तस्मिन्नाचार्यवृत्ति च परमामास्थितस्तदा । इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं॑ नियममास्थित:
అప్పుడు అతడు ఆచార్యుని పట్ల శిష్యోచితమైన పరమాచారాన్ని స్వీకరించి, ఇష్వస్త్రయోగమున నిమగ్నుడయ్యెను. అతడు అత్యంత కఠిన నియమాలలో స్థితుడై ఉండెను.
Verse 35
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च । विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— పరమ శ్రద్ధతో యుక్తుడై, శ్రేష్ఠమైన సాధనాబలంతో అతడు బాణాన్ని విడిచుట, తిరిగి తీసుకొనుట, లక్ష్యసంధానము చేయుట— వీటిలో అపూర్వ వేగాన్ని పొందెను.
Verse 36
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाता: कदाचित् कुरुपाण्डवा: | रथैरविनिर्ययु: सर्वे मृगयामरिमर्दन
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— ఒకనాడు ద్రోణాచార్యుని అనుమతి పొందిన శత్రుదమనకారులైన కౌరవులు మరియు పాండవులు అందరూ రథములపై ఎక్కి మృగయా (వేట) కొరకు బయలుదేరిరి.
Verse 37
तत्रोपकरणं गृहा नरः कश्चिद् यद्च्छया । राजन्ननुजगामैक: श्वानमादाय पाण्डवान्
అప్పుడు, ఓ రాజా, ఒక మనిషి తన ఇంటి నుండి అవసరమైన సామగ్రిని తీసుకొని యాదృచ్ఛికంగా ఒంటరిగా పాండవుల వెనుక వెనుక నడిచాడు; అతడు ఒక కుక్కను కూడా వెంట తీసుకెళ్లాడు.
Verse 38
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया । ध्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान्
వారు తమ తమ పనులను నెరవేర్చాలనే ఉద్దేశంతో ఆ అడవిలో ఇక్కడ అక్కడ తిరుగుతున్నారు. అప్పుడు వారి మూర్ఖమైన కుక్క అడవిలో తిరుగుతూ తిరుగుతూ నిషాద యువకుడు ఏకలవ్యుని వైపు చేరింది.
Verse 39
स कृष्णं मलदिग्धाड़ंं कृष्णाजिनजटाधरम् | नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके
ఏకలవ్యుడు శ్యామవర్ణుడు; అతని అవయవాలపై మలినం అంటి ఉంది; అతడు కృష్ణమృగచర్మాన్ని, జటలను ధరించాడు. ఆ నిషాద యువకుణ్ని అలా చూసిన కుక్క గట్టిగా మొరిగుతూ అతని దగ్గర నిలబడింది.
Verse 40
तदा तस्याथ भषत: शुनः सप्त शरान् मुखे । लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा,यह देख भीलने अपने अस्त्रलाघवका परिचय देते हुए उस भूकनेवाले कुत्तेके मुखमें मानो एक ही साथ सात बाण मारे
అప్పుడు ఆ కుక్క మొరుగుతుండగా, తన అస్త్రలాఘవాన్ని చూపిస్తూ, అతడు దాని నోటిలో ఏకకాలంలో వదిలినట్లుగా ఏడు బాణాలను విడిచాడు.
Verse 41
सतु श्वा शरपूर्णास्य: पाण्डवानाजगाम ह । त॑ दृष्टवा पाण्डवा वीरा: परं विस्मयमागता:,उसका मुँह बाणोंसे भर गया और वह उसी अवस्थामें पाण्डवोंके पास आया। उसे देखकर पाण्डव वीर बड़े विस्मयमें पड़े
ఆ కుక్క నోరు బాణాలతో నిండిపోయి, అదే స్థితిలో పాండవుల దగ్గరకు వచ్చింది. దాన్ని చూసి పాండవ వీరులు పరమ ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు.
Verse 42
पक ५ एज 72 ञट 8 3002: 0 / न्ड 9७८ फ़्णू हा # प्रफ्प्र 205 58७ «६६ ३७/::2७ २ //%0८ 3026-5० के के. “जी लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्टवा तत् परमं तदा । प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्वासन् प्रशशंसुश्च सर्वश:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు అతని చేతి అపూర్వ లాఘవమును, శబ్దమాత్రమునే ఆధారముగా చేసుకొని లక్ష్యవేదన చేయు పరమ నైపుణ్యమును చూచి రాజకుమారులు అతని వైపు చూచి లజ్జపడి మౌనమయ్యారు; అన్ని దిక్కుల నుండీ ఆ ధనుర్ధరుని ప్రశంసించారు।
Verse 43
त॑ ततो<न्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् | ददृशु: पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्,राजन! तत्पश्चात् पाण्डवोंने उस वनवासी वीरकी वनमें खोज करते हुए उसे निरन्तर बाण चलाते हुए देखा
రాజా! ఆపై పాండవులు ఆ అరణ్యవాసిని వెదుకుతూ అడవిలో అతనిని చూశారు—అతడు నిరంతరం బాణాలను సంధిస్తున్నాడు।
Verse 44
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् | अथीैनं परिपप्रच्छु: को भवान् कस्य वेत्युत,उस समय उसका रूप बदल गया था। पाण्डव उसे पहचान न सके; अतः पूछने लगे --“तुम कौन हो, किसके पुत्र हो?”
అప్పుడు అతని రూపం మారిపోయింది; అందువల్ల వారు అతనిని గుర్తించలేకపోయారు. కాబట్టి వారు అతనిని ప్రశ్నించారు—“నీవెవరు? ఎవరి కుమారుడవు?”
Verse 45
एकलव्य उवाच निषादाधिपतेवीरा हिरण्यधनुष: सुतम् । द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्
ఏకలవ్యుడు పలికెను—“హే వీరులారా! నన్ను నిషాదాధిపతి హిరణ్యధనుస్సు కుమారుడిగా, అలాగే ద్రోణాచార్యుని శిష్యుడిగా తెలుసుకోండి. ధనుర్వేదంలో నేను ఘనంగా శ్రమించాను.”
Verse 46
वैशम्पायन उवाच ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवा: | यथावृत्तं वने सर्व द्रोणायाचख्युरद्भुतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! ఆ నిషాదుని నిజ స్వరూపాన్ని తెలిసికొని పాండవులు తిరిగి వచ్చారు; అడవిలో జరిగిన ఆ అద్భుత సంఘటనను యథావిధిగా ద్రోణాచార్యునికి వివరించారు।
Verse 47
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् । रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्,जनमेजय! कुन्तीनन्दन अर्जुन बार-बार एकलव्यका स्मरण करते हुए एकान्तमें द्रोणसे मिलकर प्रेमपूर्वक यों बोले
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా జనమేజయా! కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు ఏకలవ్యుని పదేపదే స్మరించుచు ఏకాంతమున ద్రోణుని సమీపించి స్నేహపూర్వకంగా ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 48
अजुन उवाच तदाहं परिरभ्यैक: प्रीतिपूर्वमिदं वच: । भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्धिशिष्टो भविष्यति
అర్జునుడు పలికెను—ఆచార్యా! ఆ రోజున మీరు నన్నొక్కడినే ఆలింగనం చేసి, హర్షపూర్వకంగా ఇలా పలికితిరి—‘నా శిష్యుల్లో ఎవడూ నిన్ను మించడు.’
Verse 49
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् । अन्यो<5स्ति भवत: शिष्यो निषादाधिपते: सुत:
అయితే ఎలా, నా కంటే శ్రేష్ఠుడై, లోకమంతటికన్నా పరాక్రమవంతుడై, మీ మరొక శిష్యుడు—నిషాదాధిపతి కుమారుడు—అస్త్రవిద్యలో నన్ను మించిపోయాడు?
Verse 50
वैशम्पायन उवाच मुहूर्तमिव त॑ द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्वयम् सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! ద్రోణుడు కొంతసేపు ఆలోచించి దృఢనిశ్చయం చేసుకొని, సవ్యసాచియైన అర్జునుని వెంటబెట్టుకొని ఆ నైషాద యువకుని వైపు వెళ్లెను।
Verse 51
ददर्श मलदिग्धाड़ं जटिलं चीरवाससम् । एकलव्यं धनुष्याणिमस्यन्तमनिशं शरान्
అక్కడికి చేరి వారు ఏకలవ్యుని చూచిరి—చేతిలో ధనుస్సు పట్టుకొని అతడు నిరంతరం బాణాలను సంధించుచుండెను. అతని దేహం మలినంతో మసకబారింది; తలపై జటలు, వస్త్రాల స్థానంలో చిరిగిన చీరలు కట్టుకున్నాడు।
Verse 52
एकलव्यस्तु तं दृष्टवा द्रोणमायान्तमन्तिकात् | अभिगम्योपसंगृहा जगाम शिरसा महीम्,इधर एकलव्यने आचार्य द्रोणको समीप आते देख आगे बढ़कर उनकी अगवानी की और उनके दोनों चरण पकड़कर पृथ्वीपर माथा टेक दिया
ఏకలవ్యుడు ద్రోణుడు సమీపానికి వస్తున్నాడని చూసి ముందుకు వెళ్లి స్వాగతించి, ఆయన పాదాలను పట్టుకొని భూమిపై శిరస్సు వంచి నమస్కరించాడు।
Verse 53
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादज: । निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राउ्जलिरग्रत:
ఆ నిషాదపుత్రుడు విధివిధానంగా ద్రోణుని పూజించి, తనను శిష్యుడిగా సమర్పించి, అంజలి ఘటించి ఆయన ఎదుట నిలిచాడు।
Verse 54
ततो द्रोणो<5ब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वच: । यदि शिष्योडसि मे वीर वेतनं दीयतां मम
అప్పుడు ద్రోణుడు అన్నాడు—“రాజా! ఏకలవ్యా, వీరా, నీవు నా శిష్యుడవైతే నాకు గురుదక్షిణ ఇవ్వు।”
Verse 55
एकलव्य उवाच कि प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरु:
ఏకలవ్యుడు అన్నాడు—“భగవన్! నేను ఏమి సమర్పించాలి? గురువు నాకు ఆజ్ఞాపించుగాక।”
Verse 56
वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् त्वयादुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब द्रोणाचार्यने उससे कहा--“तुम मुझे दाहिने हाथका आँगूठा दे दो”
వైశంపాయనుడు చెప్పాడు—అప్పుడు ద్రోణుడు అతనితో అన్నాడు—“గురుదక్షిణగా నీ కుడిచేతి బొటనవేలు నాకు ఇవ్వు।”
Verse 57
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् | प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियत: सदा
ద్రోణాచార్యుని ఆ కఠినమైన ఆజ్ఞను విని, సత్యంలో ఎల్లప్పుడూ స్థిరుడైన ఏకలవ్యుడు తన ప్రతిజ్ఞను కాపాడుకున్నాడు. ఏమాత్రం సందేహించకుండా, ప్రసన్నవదనంతో ఉదారమనస్సుతో తన కుడి బొటనవేలిని కోసి ద్రోణునికి సమర్పించాడు.
Verse 58
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानस: । छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाड्गुछ्ठमात्मन:
అదేవిధంగా, మునుపటిలాగే ప్రసన్నవదనంతో, కలతలేని ఉదారమనస్సుతో, ఏకలవ్యుడు ఆలోచన లేకుండా తన బొటనవేలిని కోసి ద్రోణునికి ఇచ్చాడు. ఇలా చేసి, ప్రతిజ్ఞాపాలనను మరియు గురుభక్తిని తన వ్యక్తిగత నష్టానికి మించినదిగా నిలిపాడు.
Verse 59
228 8 2022 (आय 6 (स सत्यसंध॑ नैषादिं दृष्टवा प्रीतो5ब्रवीदिदम् । एवं कर्तव्यमिति वा एकलव्यमभाषत ।।
సత్యప్రతిజ్ఞ గల నిషాద యువకుణ్ని చూసి ద్రోణుడు సంతోషించి, సంకేతంగా ఏకలవ్యునితో—“ఇలా చేయాలి” అని చెప్పాడు. ఆ తరువాత నిషాదపుత్రుడు వేళ్లతోనే బాణాన్ని అమర్చి ధనుస్సు తాడును లాగసాగాడు. కానీ, ఓ రాజా, అతడు మునుపటిలా అంత వేగంగా బాణాలు విడిచేవాడు కాదు.
Verse 60
ततोअ्र्जुन: प्रीतमना बभूव विगतज्वर: । द्रोणश्न॒ सत्यवागासीन्नान्योडभिभवितार्जुनम्
అప్పుడు అర్జునుడు హృదయంలో ఆనందించాడు; అతని కలత తొలగింది. ద్రోణుని మాట కూడా సత్యమైంది—అర్జునుని మరెవ్వరూ జయించలేరు.
Verse 61
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतु: । दुर्योधनश्न भीमश्न सदा संरब्धमानसौ
ఆ సమయంలో ద్రోణుని ఇద్దరు శిష్యులు గదాయుద్ధంలో విశేషంగా యోగ్యులుగా నిలిచారు—దుర్యోధనుడు మరియు భీమసేనుడు. వారి మనస్సులు ఎల్లప్పుడూ పరస్పరం పట్ల కోపం, పోటీతో రగిలేవి.
Verse 62
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिको5भवत् | तथाति पुरुषानन्यान् त्सारुकौ यमजावुभौ
వైశంపాయనుడు పలికెను—అశ్వత్థామ ధనుర్విద్యలోని సమస్త గూఢరహస్యాలలో అగ్రగణ్యుడయ్యెను. అలాగే యమజ సోదరులు నకులుడు, సహదేవుడు ఖడ్గముష్టి యుద్ధములో (ఖడ్గపు ముఠి పట్టి సమీపపోరులో) పరమ నిపుణులు; ఆ కళలో వారు ఇతరులందరిని మించిరి.
Verse 63
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठ: सर्वत्र तु धनंजय: । प्रथित: सागरान्तायां रथयूथपयूथप:
యుధిష్ఠిరుడు రథయుద్ధములో శ్రేష్ఠుడు; కాని ధనంజయుడు (అర్జునుడు) సర్వత్ర—అన్ని యుద్ధకళలలో—అగ్రగణ్యుడు. సముద్రాంతమైన భూమండలమంతటా అతడు రథయూథపులకూ యూథపుడని ప్రసిద్ధి పొందెను.
Verse 64
बुद्धियोगबलोत्साहै: सर्वास्त्रिषु च निष्ठित: । अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टो5भवदर्जुन:
బుద్ధి, ఏకాగ్రత, బలం, ఉత్సాహం వలన అర్జునుడు సమస్తాస్త్రవిద్యలలో దృఢనిష్ఠతో ప్రావీణ్యం పొందెను. అస్త్రాభ్యాసములోను, గురుపట్ల అనురాగములోను అర్జునుడు విశిష్టుడయ్యెను.
Verse 65
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । एक: सर्वकुमाराणां बभूवातिरथो<र्जुन:
అస్త్రోపదేశము అందరికీ సమానంగా లభించినప్పటికీ, పరాక్రమశాలి అర్జునుడు తన విశిష్ట నైపుణ్యముచేత సమస్త కుమారులలో ఒక్కడే అతిరథుడయ్యెను.
Verse 66
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् । धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्
భీమసేనుడు ప్రాణబలములో అధికుడని, ధనంజయుడు (అర్జునుడు) అస్త్రవిద్యలో సిద్ధుడని చూచి ధృతరాష్ట్రుని దురాత్మ కుమారులు దానిని సహించలేకపోయిరి; వారి హృదయములలో ఈర్ష్యా-వైరం మండెను.
Verse 67
तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । द्रोण: प्रहरणज्ञाने जिज्ञासु: पुरुषर्षभ:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ రాజకుమారులు సమస్త విద్యలలోను, ఆయుధశాస్త్రంలోను సంపూర్ణంగా శిక్షణ పొందిన తరువాత, పురుషశ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుడు వారందరినీ సమీకరించి, ఆయుధప్రయోగ జ్ఞానాన్ని పరీక్షించదలచెను।
Verse 68
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभि: कृतम् । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्
శిల్పులతో ఒక కృత్రిమ గద్దను తయారు చేయించి, చెట్టు అగ్రభాగంపై ఉంచించాడు. అది మాయలక్ష్యమని రాజకుమారులకు తెలియదు. ఆచార్యుడు అదే పక్షిని బాణంతో బేధించవలసిన లక్ష్యమని సూచించాడు।
Verse 69
द्रोण उदाच शीघ्र भवन्त: सर्वेडपि धनूंष्यादाय सर्वश: । भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठ ध्वं संधितेषव:,द्रोण बोले--तुम सब लोग इस गीधको बींधनेके लिये शीघ्र ही धनुष लेकर उसपर बाण चढ़ाकर खड़े हो जाओ
ద్రోణుడు పలికెను—“మీ అందరూ త్వరగా ధనుస్సులు తీసుకోండి; బాణం ఎక్కించి ఈ గద్దను లక్ష్యంగా చేసుకొని సిద్ధంగా నిలబడండి.”
Verse 70
मद्वाक्यसमकालं तु शिरो<स्य विनिपात्यताम् | एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रका:
“నా ఆజ్ఞ వచ్చిన క్షణమే దీని తల నరికిపడేయండి. కుమారులారా! నేను ఒక్కొక్కరిని వరుసగా ఈ కార్యానికి నియమిస్తాను; నేను చెప్పినట్లే చేయండి.”
Verse 71
वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाज्धिरसां वर: । संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुडच तम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు అంగిరస వంశంలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుడు ముందుగా యుధిష్ఠిరునితో ఇలా అన్నాడు—“దుర్ధర్ష వీరా! ధనుస్సుపై బాణం ఎక్కించు; నా ఆజ్ఞ పూర్తయ్యగానే దానిని విడిచెయ్యి.”
Verse 72
ततो युधिष्ठिर: पूर्व धनुर्ग.ह्य परंतप: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:
అప్పుడు శత్రువులను తాపింపజేసే యుధిష్ఠిరుడు గురువాక్యప్రేరణతో ముందుగా ధనుస్సు ఎత్తుకొని గృధ్రాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని నిలిచెను।
Verse 73
ततो विततथन््वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । स मुहूर्तादुवाचेदं वचन भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] तब धनुष तानकर खड़े हुए कुरुनन्दन युधिष्ठिरसे दो घड़ी बाद आचार्य द्रोणने इस प्रकार कहा--
అప్పుడు పూర్తిగా ధనుస్సు తానిన కురు-నందనుని చూసి ద్రోణుడు కొద్దిసేపటి తరువాత, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 74
पश्यैन॑ त॑ ट्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज । पश्यामीत्येवमाचार्य प्रत्युवाच युधिष्ठिर:,“राजकुमार! वृक्षकी शिखापर बैठे हुए इस गीधको देखो।” तब युधिष्ठिरने आचार्यको उत्तर दिया--“भगवन्! मैं देख रहा हूँ
ద్రోణుడు అన్నాడు—“రాజకుమారా, చెట్టు అగ్రభాగంలో కూర్చున్న ఈ గృధ్రాన్ని చూడు.” అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు ఆచార్యునికి—“భగవన్, నేను చూస్తున్నాను” అని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను।
Verse 75
स मुहूर्तादिव पुनद्रोंणस्तं प्रत्यभाषत । मानो दो घड़ी और बिताकर द्रोणाचार्य फिर उनसे बोले || ७४ $ ।।
కొద్దిసేపటి తరువాత ద్రోణుడు మళ్లీ అతనితో పలికెను—“ఈ చెట్టును, నన్ను, లేదా నీ సోదరులను కూడా చూస్తున్నావా?”
Verse 76
तमुवाच स कौन्तेय: पश्याम्येनं वनस्पतिम् । भवन्तं च तथा भ्रातृन् भासं चेति पुनः पुनः
ఇది విని కౌంతేయుడు యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—“అవును; నేను ఈ వృక్షాన్ని, మిమ్మల్ని, నా సోదరులను, అలాగే గృధ్రాన్ని కూడా పదేపదే చూస్తున్నాను.”
Verse 77
तमुवाचापसर्पेति द्रोणो5प्रीतमना इव । नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्
అతని సమాధానం విని ద్రోణాచార్యుడు అంతర్మనసులో అసంతృప్తుడైనట్లుగా అతన్ని గద్దించి అన్నాడు— “పక్కకు జరుగు; ఈ లక్ష్యాన్ని నీవు ఛేదించలేవు.”
Verse 78
ततो दुर्योधनादींसस््तान् धार्तराष्ट्रानू महायशा: । तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासु: पर्यपृच्छत
ఆ తరువాత మహాయశస్సుగల ఆచార్యుడు అదే క్రమంలో దుర్యోధనాది ధృతరాష్ట్రపుత్రులను పరీక్షించదలచి పిలిపించి, అదే విధంగా ప్రశ్నించాడు।
Verse 79
अन््यांश्व शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्वैवान्यदेशजान् | तथा च सर्वे तत् सर्व पश्याम इति कुत्सिता:
తర్వాత ఆయన భీమాది ఇతర శిష్యులను, అలాగే అక్కడ విద్యాభ్యాసం చేస్తున్న ఇతర దేశాల రాజులను కూడా అదే ప్రశ్న అడిగాడు. అందరూ— “మేము అన్నీ చూస్తున్నాం” అని చెప్పగా, ఆచార్యుడు ఆ సమాధానాన్ని తప్పుగా భావించి గద్దించి వారిని పంపివేశాడు।
Verse 131
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणशिष्यपरीक्षायामेकत्रिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని సంభవపర్వంలో ద్రోణశిష్యపరీక్షను వర్ణించే నూట ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 543
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा प्रीयमाणो<ब्रवीदिदम् । राजन! तब द्रोणाचार्यने एकलव्यसे यह बात कही--“वीर! यदि तुम मेरे शिष्य हो तो मुझे गुरुदक्षिणा दो'। यह सुनकर एकलव्य बहुत प्रसन्न हुआ और इस प्रकार बोला
ఆ మాట విని ఏకలవ్యుడు ఎంతో ఆనందించి (రాజును ఉద్దేశించి) ఇలా అన్నాడు।
Verse 556
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्म॒वित्तम | एकलव्यने कहा--भगवन्! मैं आपको क्या दूँ? स्वयं गुरुदेव ही मुझे इसके लिये आज्ञा दें। ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य! मेरे पास कोई ऐसी वस्तु नहीं
ఏకలవ్యుడు అన్నాడు—హే బ్రహ్మవేత్తా! గురువుకు నేను ఇవ్వలేనిది ఏదీ లేదు. బ్రహ్మజ్ఞులలో శ్రేష్ఠ ఆచార్యా! నా వద్ద ఉన్నదంతా గురువుకు అర్పించదగినదే; గురువునకు దాచిపెట్టే వస్తువు నాకు లేదు.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of political expediency versus kin-protection: a ruler’s claimant employs secrecy, engineered hospitality, and lethal deception to remove rivals while attempting to preserve public legitimacy.
It underscores that intention-guided counsel (mantra) can be used for either protection or harm; ethical evaluation in the epic hinges on motive, means, and foreseeable social consequences, not merely on strategic success.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—serving as a causal hinge that explains later developments by documenting the plan’s formation, execution, and the management of public narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.