Adhyaya 29
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
సనత్కుమారుడు దారువనంలో ఏమి జరిగిందో వినాలని కోరుతాడు. సూతుని వర్ణనలో శైలాది చెబుతాడు—ఋషులు రుద్రుని కోసం ఘోర తపస్సు చేశారు; వారి ప్రవృత్తి‑నివృత్తి వివేకాన్ని పరీక్షించేందుకు శివుడు నీలలోహితుడిగా దిగంబర, వికృత వేషంతో దివ్య అరణ్యంలో ప్రవేశించాడు. స్త్రీలు మోహితులయ్యారు; కానీ ఋషులు కఠిన వాక్యాలతో మహాదేవుణ్ని గుర్తించక తపస్సు ఫలాన్ని అడ్డుకున్నారు—అహంకారం, తప్పు తీర్పు ప్రమాదమని చూపబడింది. వారు బ్రహ్ముని వద్దకు వెళ్లగా బ్రహ్ముడు గద్దించి, వారు నిందించినవాడు పరమేశ్వరుడే అని తెలిపి, అతిథి అందమైనవాడైనా అందంలేనివాడైనా ఎప్పుడూ తృణీకరించరాదని ఉపదేశించాడు. తరువాత సుదర్శనోపాఖ్యానం చెప్పి, అతిథి‑పూజతో మృత్యువునూ జయించవచ్చని, అతిథి‑సత్కారం శివ‑పూజేనని స్థాపించాడు. చివరగా సంన్యాస‑క్రమం—వేదాధ్యయనం, గృహస్థధర్మం, యజ్ఞాలు, వానప్రస్థ నియమాలు, విధివతు త్యాగం, తపస్సులు—ద్వారా శివ‑సాయుజ్యం లభిస్తుందని, దృఢ భక్తితో తక్షణ మోక్షమూ సాధ్యమని నిర్ధారించాడు.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवार्चनतत्त्वसंख्यादिवर्णनं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम्
ఇట్లు శ్రీలింగమహాపురాణ పూర్వభాగంలో “శివార్చన తత్త్వసంఖ్యాదివర్ణనం” అనే ఇరవై ఎనిమిదవ అధ్యాయం. సనత్కుమారుడు పలికెను—ఓ విభో! ఇప్పుడు నేను వినదలచుకున్నది: పూర్వం దారువనంలో తపస్సుతో శుద్ధమైన అంతఃకరణం గల వనవాసుల మధ్య ఏమి జరిగింది?
Verse 2
कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान्नीललोहितः विकृतं रूपमास्थाय चोर्ध्वरेता दिगम्बरः
భగవాన్ నీలలోహితుడు దారువనానికి ఎలా వచ్చెను—విచిత్ర రూపం ధరించి, ఊర్ధ్వరేతస్కుడై దిగంబర తపస్విగా?
Verse 3
किं प्रवृत्तं वने तस्मिन् रुद्रस्य परमात्मनः वक्तुमर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम्
ఆ వనంలో పరమాత్మ రుద్రుని విషయమై ఏమి జరిగింది? దేవదేవుని లీలను తత్త్వపూర్వకంగా సత్యంగా వివరించుము।
Verse 4
सूत उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्रुतिसारविदां वरः शिलादसूनुर्भगवान् प्राह किंचिद्भवं हसन्
సూతుడు పలికెను—ఆయన మాటలు విని, వేదసారవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన శిలాదపుత్రుడు భగవాన్ (నంది) మంగళభావంతో స్వల్పంగా నవ్వి కొంత పలికెను।
Verse 5
शैलादिरुवाच <दारुवन> मुनयो दारुगहने तपस्तेपुः सुदारुणम् तुष्ट्यर्थं देवदेवस्य सदारतनयाग्नयः
శైలాది పలికెను—దారువనంలోని ఘన అరణ్యంలో మునులు తమ భార్యలు, కుమారులు, గృహ్యాగ్నులతో కూడి దేవదేవుడైన భగవాన్ శివుని తృప్తిపరచుటకై అత్యంత ఘోర తపస్సు చేసిరి।
Verse 6
तुष्टो रुद्रो जगन्नाथश् चेकितानो वृषध्वजः धूर्जटिः परमेशानो भगवान्नीललोहितः
తృప్తుడైన రుద్రుడే జగన్నాథుడు; సదా జాగ్రత్తగలవాడు; వృషధ్వజుడు; ధూర్జటి; పరమేశ్వరుడు; నీలలోహిత వర్ణుడైన భగవాన్।
Verse 7
प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं ज्ञातुं दारुवनौकसाम् परीक्षार्थं जगन्नाथः श्रद्धया क्रीडया च सः
దారువనవాసి మునుల ప్రవృత్తిలక్షణ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకొనుటకై, జగన్నాథుడు వారిని పరీక్షించుటకు శ్రద్ధతోను లీలాభావంతోను ప్రవర్తించెను।
Verse 8
निवृत्तिलक्षणज्ञानप्रतिष्ठार्थं च शङ्करः देवदारुवनस्थानां प्रवृत्तिज्ञानचेतसाम्
నివృత్తిలక్షణమైన సత్యజ్ఞానాన్ని స్థాపించుటకై శంకరుడు, దేవదారువనంలో నివసించువారి—వారి చిత్తం ప్రవృత్తిజ్ఞానంలో నిమగ్నమై ఉన్నవారి—సమీపమునకు వచ్చెను।
Verse 9
विकृतं रूपमास्थाय दिग्वासा विषमेक्षणः मुग्धो द्विहस्तः कृष्णाङ्गो दिव्यं दारुवनं ययौ
విచిత్ర రూపం ధరించి, దిగంబరుడై, విచిత్ర దృష్టితో—ముగ్ధుడై, ద్విభుజుడై, కృష్ణాంగుడై—భగవాన్ శివుడు దివ్య దారువనానికి వెళ్లెను।
Verse 10
मन्दस्मितं च भगवान् स्त्रीणां मनसिजोद्भवम् भ्रूविलासं च गानं च चकारातीव सुंदरः
అత్యంత సుందరుడైన భగవాన్ మృదుస్మితం ధరించాడు; స్త్రీల మనసులో పుట్టే ప్రేమరసమయ ఆకర్షణను చూపి, భ్రూవిలాసం చేసి, మధురంగా గానం కూడా చేసెను।
Verse 11
संप्रोक्ष्य नारीवृन्दं वै मुहुर्मुहुरनङ्गहा अनङ्गवृद्धिम् अकरोद् अतीव मधुराकृतिः
అత్యంత మధురాకృతిగల అనంగుడు (కాముడు) స్త్రీల సమూహంపై మళ్లీ మళ్లీ ప్రోక్షణం చేసి, కామవృద్ధిని పెంచి మరింత తీవ్రం చేసెను।
Verse 12
वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम् स्त्रियः पतिव्रताश्चापि तमेवान्वयुरादरात्
అడవిలో ఆ వికృతమైన నీలలోహిత పురుషుని చూచి, పతివ్రత స్త్రీలు కూడ గౌరవంతో ఆయననే అనుసరించిరి।
Verse 13
वनोटजद्वारगताश् च नार्यो विस्रस्तवस्त्राभरणा विचेष्टाः लब्ध्वा स्मितं तस्य मुखारविन्दाद् द्रुमालयस्थास् तम् अथान्वयुस्ताः
అడవి కుటీరాల ద్వారాల వద్ద నిలిచిన స్త్రీలు—వస్త్రాభరణాలు జారిపోతూ, స్థైర్యం చెదిరి—ఆయన ముఖకమలంలోని ఒక చిరునవ్వు పొందగానే, వృక్షాల మధ్య నివసించే వారు ఆయనను అనుసరించిరి।
Verse 14
दृष्ट्वा काश्चिद्भवं नार्यो मदघूर्णितलोचनाः विलासबाह्यास्ताश्चापि भ्रूविलासं प्रचक्रिरे
భవుడు (శివుడు)ను చూచి కొందరు స్త్రీలు మదంతో త్రిప్పబడే నేత్రాలతో నిలువలేకపోయారు. అలవాటైన లాస్యాన్ని మరచినా, అంతరంగ ప్రేరణతో భ్రూవిలాసం చేయసాగారు.
Verse 15
अथ दृष्ट्वापरा नार्यः किंचित् प्रहसिताननाः किंचिद् विस्रस्तवसनाः स्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः
ఆపై ఇతర స్త్రీలు ఆయనను చూచి పాడసాగారు—కొంతమందికి మృదుహాస్య ముఖం, కొంతమందికి వస్త్రం స్వల్పంగా సడలింది, కాంచీగుణాలు కూడా శిథిలమయ్యాయి.
Verse 16
काश्चित्तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्राङ्गनाः स्रस्तनवांशुकं वा स्वान्स्वान्विचित्रान् वलयान्प्रविध्य मदान्विता बन्धुजनांश् च जग्मुः
అప్పుడు అరణ్యంలో ఆయనను చూచి—కొత్త వస్త్రం సడలిపోతున్నట్లు కనిపించగా—కొంతమంది బ్రాహ్మణ స్త్రీలు మదంతో మోహితులై తమ తమ విచిత్ర వర్ణాల వలయాలను విసిరివేసి బంధువుల వద్దకు వెళ్లారు.
Verse 17
काचित्तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्रस्तमहांशुका च शाखाविचित्रान् विटपान्प्रसिद्धान् मदान्विता बन्धुजनांस्तथान्याः
అప్పుడు ఒక స్త్రీ ఆయనను చూచినా గుర్తించలేదు; ఆమె వస్త్రం తొలగి, సన్నని వస్త్రం జారిపోతుండింది. మదంతో మోహితురాలై ఆమె (మరియు ఇతరులూ) శాఖలతో విచిత్రంగా ఉన్న ప్రసిద్ధ వృక్షాలనే తమ బంధువులుగా భావించింది.
Verse 18
काश्चिज्जगुस्तं ननृतुर् निपेतुश् च धरातले निषेदुर्गजवच्चान्या प्रोवाच द्विजपुङ्गवाः
కొంతమంది ఆయనను స్తుతిస్తూ పాడారు, కొంతమంది నర్తించారు, మరికొందరు భూమిపై పడిపోయారు. ఇంకొందరు గజంలా నిశ్చలంగా కూర్చున్నారు; కొందరు శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులు ఆయన మహిమను ప్రకటించారు.
Verse 19
अन्योन्यं सस्मितं प्रेक्ष्य चालिलिङ्गुः समन्ततः निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे
వారు పరస్పరం చిరునవ్వుతో చూసుకుంటూ అన్ని వైపులా తిరిగారు. రుద్రుని మార్గాన్ని అడ్డగించి అనేక చతుర యుక్తులను అమలు చేశారు.
Verse 20
को भवानिति चाहुस्तं आस्यतामिति चापराः कुत्रेत्यथ प्रसीदेति जजल्पुः प्रीतमानसाः
భక్తితో మృదువైన మనస్సుతో కొందరు, “మీరు ఎవరు?” అన్నారు. మరికొందరు, “దయచేసి కూర్చోండి” అన్నారు. ఇంకొందరు, “ఎక్కడి నుంచి వచ్చారు?” అని అడిగి, “ప్రసన్నుడవండి” అని వేడుకున్నారు.
Verse 21
विपरीता निपेतुर्वै विस्रस्तांशुकमूर्धजाः पतिव्रताः पतीनां तु संनिधौ भवमायया
భవుని మాయాశక్తి వల్ల ఆ పతివ్రతలు అవ్యవస్థగా కూలిపోయారు; వస్త్రాలు సడలిపోయి, జుట్టు విప్పబడింది—అది కూడా తమ భర్తల సమక్షంలోనే.
Verse 22
दृष्ट्वा श्रुत्वा भवस्तासां चेष्टावाक्यानि चाव्ययः शुभं वाप्यशुभं वापि नोक्तवान्परमेश्वरः
వారి చేష్టలు, మాటలు చూసి విన్నప్పటికీ అవ్యయుడైన భవుడు, పరమేశ్వరుడు ‘శుభం’ గానీ ‘అశుభం’ గానీ ఏదీ పలకలేదు.
Verse 23
दृष्ट्वा नारीकुलं विप्रास् तथाभूतं च शङ्करम् अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुस्ते मुनीश्वराः
స్త్రీల సమూహాన్ని, అలాగే ఆ స్థితిలో ఉన్న శంకరుణ్ని చూసి, ఆ బ్రాహ్మణ మునీశ్వరులు అత్యంత కఠినమైన మాటలు పలికారు.
Verse 24
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः
శంకరుని సన్నిధిలో వారందరి తపస్సులు మసకబారినవి—ఆకాశంలో ఉన్న తారలు సూర్యప్రకాశంతో మరుగున పడినట్లే. అట్లే పతి శివుడే అనుత్తర జ్యోతి; ఆయన ఎదుట పశువుల (జీవుల) పరిమిత శక్తులు నిశ్శబ్దమవుతాయి।
Verse 25
श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणस्तु महात्मनः समृद्धश्रेयसां योनिर् यज्ञा वै नाशमाप्तवान्
ఋషి శాపం వల్ల మహాత్ముడైన బ్రహ్ముని యజ్ఞం కూడా—సమృద్ధమైన శ్రేయస్సుకు గర్భమైనది—నిశ్చయంగా నాశనమైందని వినబడుతుంది।
Verse 26
भृगोर् अपि च शापेन विष्णुः परमवीर्यवान् प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश् च सदा कृतः
భృగు శాపం వల్ల పరమవీర్యవంతుడైన విష్ణువు పది అవతారాలు ధరించవలసి వచ్చి, సదా దుఃఖంలో నిలిపివేయబడ్డాడు। ఈ విధంగా పురాణం పతి శివుని అధీనంలో ఉన్న కర్మవిధానాన్ని, దైవ నియమాన్ని సూచిస్తుంది।
Verse 27
इन्द्रस्यापि च धर्मज्ञ छिन्नं सवृषणं पुरा ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम्
ధర్మజ్ఞా, పూర్వకాలంలో ఇంద్రుని వృషణం కూడా ఛేదించబడింది; క్రోధించిన ఋషి గౌతముడు అతనిని భూమిపై పడవేశాడు।
Verse 28
गर्भवासो वसूनां च शापेन विहितस् तथा ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः
శాపబలంతో వసువులకు గర్భవాసం (దేహధారణ) విధించబడింది; అలాగే ఋషుల శాపంతో నహుషుడు సర్పస్థితిని పొందాడు। ఈ విధంగా పాశం (బంధనం) చేత పశువు (జీవుడు) బద్ధుడవుతాడు; పతి శివుని కృపతో సమ్యక్ క్రమం పునః స్థాపితమయ్యే వరకు।
Verse 29
क्षीरोदश् च समुद्रो ऽसौ निवासः सर्वदा हरेः द्वितीयश्चामृताधारो ह्य् अपेयो ब्राह्मणैः कृतः
క్షీరసాగరమే సదా హరి (విష్ణు) నివాసము. అది అమృతధారకు రెండవ ఆధారము; బ్రాహ్మణవిధి ప్రకారం దాని జలము పానయోగ్యం కాదు.
Verse 30
अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः क्षीरेण चाभिषिच्येशं देवदेवं त्रियंबकम्
వారణాసిలో అవిముక్తేశ్వరుని చేరి జనార్దనుడు (విష్ణు) క్షీరంతో అభిషేకం చేసి, దేవదేవుడైన త్ర్యంబక ఈశుని ఆరాధించాడు—పశువును పాశబంధనాల నుండి విముక్తి చేసే ప్రభువు.
Verse 31
श्रद्धया परया युक्तो देहाश्लेषामृतेन वै निषिक्तेन स्वयं देवः क्षीरेण मधुसूदनः
పరమ శ్రద్ధతో యుక్తుడైన మధుసూదనుడు (విష్ణు) దేహక్లేశాన్ని తొలగించే అమృతాన్ని క్షీరంతో కలిపి స్వయంగా పోసి, దేవుడు (శివుడు) ఆరాధనలో అభిషేకం చేశాడు.
Verse 32
सेचयित्वाथ भगवान् ब्रह्मणा मुनिभिः समम् क्षीरोदं पूर्ववच्चक्रे निवासं चात्मनः प्रभुः
అనంతరం భగవంతుడు బ్రహ్మా మరియు మునులతో కలిసి సేచన-అభిషేకం నిర్వహించాడు; ప్రభువు పూర్వవలె క్షీరసాగరాన్ని స్థాపించి దానిని తన నివాసంగా చేసుకున్నాడు.
Verse 33
धर्मश्चैव तथा शप्तो माण्डव्येन महात्मना वृष्णयश्चैव कृष्णेन दुर्वासाद्यैर्महात्मभिः
ఇలాగే మహాత్ముడు మాండవ్యుడు ధర్మాన్ని శపించాడు; అలాగే వృష్ణులు కూడా కృష్ణుడు మరియు దుర్వాసాది మహాత్ముల శాపానికి లోనయ్యారు—ప్రభువు (పతి) అధీనంలో కర్మఫల నియమం తప్పక నడుస్తుంది.
Verse 34
राघवः सानुजश् चापि दुर्वासेन महात्मना श्रीवत्सश् च मुनेः पाद पतनात्तस्य धीमतः
రాఘవుడు (రాముడు) అనుజునితో కూడి, శ్రీవత్సుడును కూడా, మహాత్ముడైన దుర్వాస ముని—ఆ ధీమంతుని పాదాల వద్ద పడి నమస్కరించుటవలన శుభాన్ని పొందారు. సిద్ధుని పాదప్రణామమే పశువుని పాశాలను సడలించి పతి—శివుని వైపు తిప్పుతుంది।
Verse 35
एते चान्ये च बहवो विप्राणां वशमागताः वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवमुमापतिम्
ఇవీ మరియు మరెన్నో (దేవాదులు) బ్రాహ్మణుల వశమయ్యారు; కానీ విరూపాక్షుడు—దేవదేవుడు, ఉమాపతి—మాత్రం మినహా, ఆయనే స్వతంత్ర పతి।
Verse 36
एवं हि मोहितास्तेन नावबुध्यन्त शङ्करम् अत्युग्रवचनं प्रोचुश् चोग्रो ऽप्यन्तरधीयत
ఈ విధంగా అతని మోహానికి లోనై వారు శంకరుని గుర్తించలేదు. వారు అత్యంత కఠినమైన మాటలు పలికారు; ఆ ఉగ్రుడూ అంతర్ధానమయ్యాడు।
Verse 37
ते ऽपि दारुवनात्तस्मात् प्रातः संविग्नमानसाः पितामहं महात्मानम् आसीनं परमासने
అప్పుడు వారు కూడా ఆ దారువనాన్ని విడిచి ఉదయాన్నే, కలవరపడ్డ మనస్సులతో, పరమాసనంపై ఆసీనుడైన మహాత్ముడు పితామహ బ్రహ్మదేవుని వద్దకు వెళ్లారు।
Verse 38
गत्वा विज्ञापयामासुः प्रवृत्तमखिलं विभोः शुभे दारुवने तस्मिन् मुनयः क्षीणचेतसः
అక్కడికి వెళ్లి, మనస్సు క్షీణించిన మునులు ఆ శుభ దారువనంలో జరిగినదంతా ప్రభువుకు సమగ్రంగా నివేదించారు।
Verse 39
सो ऽपि संचिन्त्य मनसा क्षणादेव पितामहः तेषां प्रवृत्तमखिलं पुण्ये दारुवने पुरा
అప్పుడు పితామహుడు బ్రహ్మ కూడా మనసులో క్షణమాత్రం ఆలోచించి, పుణ్యమైన దారువనంలో పూర్వం జరిగినదంతా, ఆ మునుల కార్యప్రవాహమంతా తక్షణమే తెలిసికొన్నాడు।
Verse 40
उत्थाय प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणिपत्य भवाय च उवाच सत्वरं ब्रह्मा मुनीन्दारुवनालयान्
అనంతరం బ్రహ్మ లేచి, అంజలి ముద్రతో, భవుడు (శివుడు)కు నమస్కరించి, దారువనంలో నివసించే మునులతో త్వరగా ఇలా పలికాడు।
Verse 41
धिग् युष्मान् प्राप्तनिधनान् महानिधिम् अनुत्तमम् वृथाकृतं यतो विप्रा युष्माभिर् भाग्यवर्जितैः
ధిక్కారం మీకు! నిధిని చేరుకున్నప్పటికీ మీరు నాశనాన్నే పొందారు. ఓ విప్రులారా, భాగ్యహీనులై మీరు ఆ అనుత్తమ మహానిధిని వ్యర్థం చేశారు।
Verse 42
यस्तु दारुवने तस्मिंल् लिङ्गी दृष्टो ऽप्यलिङ्गिभिः युष्माभिर् विकृताकारः स एव परमेश्वरः
ఆ దారువనంలో లింగధారిగా, లింగాన్ని నిరాకరించేవారు కూడా చూసినవాడిని—మీరు వికృతాకారుడిగా భావించినవాడిని—ఆయనే పరమేశ్వరుడు।
Verse 43
गृहस्थैश् च न निन्द्यास्तु सदा ह्यतिथयो द्विजाः विरूपाश् च सुरूपाश् च मलिनाश्चाप्यपण्डिताः
గృహస్థులు వచ్చిన ద్విజ అతిథులను ఎప్పుడూ నిందించకూడదు. వారు కురూపులైనా సురూపులైనా, మలినులైనా అల్పపండితులైనా—అతిథి సదా పూజ్యుడు।
Verse 44
<स्तोर्य् ओफ़् सुदर्शन> सुदर्शनेन मुनिना कालमृत्युरपि स्वयम् पुरा भूमौ द्विजाग्र्येण जितो ह्यतिथिपूजया
పూర్వకాలంలో భూమిపై ద్విజశ్రేష్ఠ ముని సుదర్శనుడు అతిథి-పూజ భక్తితో స్వయంగా కాలమృత్యువునూ జయించాడు।
Verse 45
अन्यथा नास्ति संतर्तुं गृहस्थैश् च द्विजोत्तमैः त्यक्त्वा चातिथिपूजां ताम् आत्मनो भुवि शोधनम्
గృహస్థులకు—ప్రత్యేకించి ద్విజోత్తములకు—దాటిపోవడానికి మరొక మార్గం లేదు; ఆ అతిథి-పూజను వదలడం ఈ లోకంలో తన ఆత్మకే అపవిత్రత.
Verse 46
गृहस्थो ऽपि पुरा जेतुं सुदर्शन इति श्रुतः प्रतिज्ञामकरोज्जायां भार्यामाह पतिव्रताम्
పూర్వకాలంలో గృహస్థుడైనా ‘సుదర్శనుడు’ అని ప్రసిద్ధుడైన అతడు జయించేందుకు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; పతివ్రత అయిన భార్యకు తన సంకల్పాన్ని తెలిపాడు।
Verse 47
सुव्रते सुभ्रु सुभगे शृणु सर्वं प्रयत्नतः त्वया वै नावमन्तव्या गृहे ह्यतिथयः सदा
ఓ సువ్రతే, సుభ్రూ, సుభగే! అన్నిటినీ శ్రద్ధగా విను; ఇంటిలో అతిథులను ఎప్పుడూ అవమానించకూడదు, ఎందుకంటే గృహంలో అతిథులు సదా పూజ్యులు।
Verse 48
सर्व एव स्वयं साक्षाद् अतिथिर्यत्पिनाकधृक् तस्मादतिथये दत्त्वा आत्मानमपि पूजय
ప్రతి అతిథి సాక్షాత్తు పినాకధారి ప్రభువే అని తెలుసుకో; కాబట్టి అతిథికి అర్పించి, అంతరాత్మగా ఉన్న స్వరూపాన్నీ పూజించు।
Verse 49
एवमुक्त्वाथ संतप्ता विवशा सा पतिव्रता पतिमाह रुदन्ती च किमुक्तं भवता प्रभो
ఇలా చెప్పిన తరువాత శోకంతో దగ్ధమై, విహ్వలమైన ఆ పతివ్రత కన్నీళ్లతో భర్తను ఉద్దేశించి పలికింది—“ప్రభూ, మీరు ఏమి పలికితిరి?”
Verse 50
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह सुदर्शनः देयं सर्वं शिवायार्ये शिव एवातिथिः स्वयम्
ఆమె మాటలు విని సుదర్శనుడు మళ్లీ పలికెను—“ఆర్యే, సమస్తమును శివునికి అర్పించుము; ఎందుకంటే అతిథిగా స్వయంగా శివుడే వచ్చుచున్నాడు.”
Verse 51
तस्मात्सर्वे पूजनीयाः सर्वे ऽप्यतिथयः सदा एवमुक्ता तदा भर्त्रा भार्या तस्य पतिव्रता
అందుచేత సమస్త అతిథులు ఎల్లప్పుడూ పూజనీయులు. భర్త ఈ విధంగా ఉపదేశించగా, ఆ పతివ్రత ఆచారాన్ని స్వీకరించి అతిథిలో శివసన్నిధిని గౌరవించెను.
Verse 52
शेषामिवाज्ञामादाय मूर्ध्ना सा प्राचरत्तदा परीक्षितुं तथा श्रद्धां तयोः साक्षाद् द्विजोत्तमाः
ఆ ఆజ్ఞను ఆమె ప్రసాదశేషంలా శిరస్సుపై ధరించి వెంటనే ఆచరించెను. అప్పుడు శ్రేష్ఠ ద్విజులు ప్రత్యక్షమై ఆ ఇద్దరి శ్రద్ధను పరీక్షించిరి.
Verse 53
धर्मो द्विजोत्तमो भूत्वा जगामाथ मुनेर्गृहम् तं दृष्ट्वा चार्चयामास सार्घ्याद्यैरनघा द्विजम्
ధర్ముడు శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణరూపమును ధరించి మునిగృహమునకు వెళ్లెను. ఆ నిర్మల ద్విజుని చూచి అనఘా స్త్రీ అర్ఘ్యాది ఉపచారములతో పూజించి సత్కరించెను.
Verse 54
सम्पूजितस्तया तां तु प्राह धर्मो द्विजः स्वयम् भद्रे कुतः पतिर्धीमांस् तव भर्ता सुदर्शनः
ఆమెచేత విధివిధానంగా పూజింపబడిన ధర్ముడు స్వయంగా బ్రాహ్మణరూపంలో ఆ భద్ర స్త్రీతో పలికెను— “భద్రే, నీ పతి ఎక్కడి నుండి వచ్చెను? నీ ధీమంతుడైన, సుందరుడైన భర్త సుదర్శనుడు.”
Verse 55
अन्नाद्यैरलमद्यार्ये स्वं दातुमिह चार्हसि सा च लज्जावृता नारी स्मरन्ती कथितं पुरा
“ఆర్యే, ఈ రోజు అన్నమూ ఇతర దానములే చాలు; ఇక్కడ నీవు నిన్ను నీవే అర్పించుట తగదు.” అని. లజ్జతో కప్పబడిన ఆ స్త్రీ పూర్వం చెప్పిన మాటను స్మరించెను.
Verse 56
भर्त्रा न्यमीलयन्नेत्रे चचाल च पतिव्रता किंचेत्याह पुनस्तं वै धर्मे चक्रे च सा मतिम्
భర్త ఆజ్ఞతో ఆ పతివ్రత కన్నులు మూసుకొని కదలసాగెను. తరువాత ఆమె మళ్లీ— “ఇది ఏమిటి?” అని అడిగెను; అయినా ధర్మములోను సదాచారములోను తన నిర్ణయాన్ని స్థిరపరచెను.
Verse 57
निवेदितुं किलात्मानं तस्मै पत्युरिहाज्ञया एतस्मिन्नन्तरे भर्ता तस्या नार्याः सुदर्शनः
భర్త ఆజ్ఞతో అతనికి తనను తాను సమర్పించుటకు ఆమె సిద్ధపడిన వేళ, అదే సమయంలో ఆ స్త్రీ భర్త సుదర్శనుడు అక్కడికి వచ్చెను.
Verse 58
गृहद्वारं गतो धीमांस् तामुवाच महामुनिः एह्येहि क्व गता भद्रे तमुवाचातिथिः स्वयम्
ఇంటి ద్వారమునకు వచ్చిన ఆ ధీమంత మహాముని ఆమెతో— “రా రా, భద్రే, ఎక్కడికి వెళ్లావు?” అని పలికెను. అప్పుడు అతిథి స్వయంగా అతనితో పలికెను.
Verse 59
भार्यया त्वनया सार्धं मैथुनस्थो ऽहमद्य वै सुदर्शन महाभाग किं कर्तव्यमिहोच्यताम्
ఈ రోజు నేను నా ఈ భార్యతో సంగమస్థితిలో ఉన్నాను. ఓ మహాభాగ్యుడైన సుదర్శన, ఇక్కడ ఏమి చేయవలెనో దయచేసి చెప్పుము.
Verse 60
सुरतान्तस्तु विप्रेन्द्र संतुष्टो ऽहं द्विजोत्तम सुदर्शनस्ततः प्राह सुप्रहृष्टो द्विजोत्तमः
సంగమం పూర్తైన తరువాత సుదర్శనుడు అత్యంత హర్షంతో పలికెను—“ఓ విప్రేంద్ర, ఓ ద్విజోత్తమ, నేను పూర్తిగా సంతుష్టుడను.”
Verse 61
भुङ्क्ष्व चैनां यथाकामं गमिष्ये ऽहं द्विजोत्तम हृष्टो ऽथ दर्शयामास स्वात्मानं धर्मराट् स्वयम्
“ఓ ద్విజోత్తమ, నీ ఇష్టముచొప్పున ఆమెను అనుభవించుము; నేను వెళ్లుచున్నాను.” అని చెప్పి హర్షితుడైన ధర్మరాజు స్వయంగా తన నిజ స్వరూపాన్ని ప్రదర్శించెను.
Verse 62
प्रददौ चेप्सितं सर्वं तमाह च महाद्युतिः एषा न भुक्ता विप्रेन्द्र मनसापि सुशोभना
ఆ మహాద్యుతి అతనికి కావలసినదంతా ప్రసాదించి ఇలా అన్నాడు—“ఓ విప్రేంద్ర, ఈమె భోగింపబడలేదు; మనసుతో కూడ స్పర్శించబడని, పవిత్రంగా ప్రకాశిస్తుంది.”
Verse 63
मया चैषा न संदेहः श्रद्धां ज्ञातुमिहागतः जितो वै यस्त्वया मृत्युर् धर्मेणैकेन सुव्रत
నాకు ఇందులో సందేహం లేదు—ఈ శ్రద్ధను తెలుసుకొనుటకే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. ఓ సువ్రత, ఏకనిష్ఠ ధర్మంతో నీవు మరణాన్ని జయించితివి; ఆ శ్రద్ధ యొక్క తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను.
Verse 64
अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् इत्युक्त्वा प्रययौ च सः तस्मात्तथा पूजनीयाः सर्वे ह्यतिथयः सदा
“అహో, ఇతని తపస్సు ఎంత మహావీర్యమయినది!” అని చెప్పి అతడు వెళ్లిపోయెను. అందుచేత అతిథులు ఎల్లప్పుడూ అట్లానే పూజనీయులు; అతిథి-సేవలో ధర్మమార్గంగా పశువును ఉద్ధరించే పతి-పరమేశ్వరునికే సేవ జరుగుతుంది।
Verse 65
बहुनात्र किमुक्तेन भाग्यहीना द्विजोत्तमाः तमेव शरणं तूर्णं गन्तुमर्हथ शङ्करम्
ఇక్కడ ఎక్కువ చెప్పడం ఎందుకు, ఓ ద్విజోత్తములారా! భాగ్యహీనులైన మీరు త్వరగా శంకరుని ఒక్కనినే శరణు పొందండి—ఆయనే పతి; పశువును బంధించే పాశాలను ఆయనే ఛేదిస్తాడు।
Verse 66
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मणर्षभाः ब्रह्माणमभिवन्द्यार्ताः प्रोचुराकुलितेक्षणाः
బ్రహ్మ వాక్యాన్ని విని, బ్రాహ్మణర్షభులు వ్యాకులులై దుఃఖంతో బ్రహ్మను అభివందించి పలికిరి; వారి కన్నులు కలవరంతో కంపించెను।
Verse 67
ब्राह्मणा ऊचुः नापेक्षितं महाभाग जीवितं विकृताः स्त्रियः दृष्टो ऽस्माभिर् महादेवो निन्दितो यस्त्वनिन्दितः
బ్రాహ్మణులు పలికిరి—ఓ మహాభాగ! ఇక జీవితం కూడా కోరదగినది కాదు; మా స్త్రీలు వికృతులయ్యారు. నిందార్హుడు కాని మహాదేవుని నిందించబడినదాన్ని మేము చూశాము।
Verse 68
शप्तश् च सर्वगः शूली पिनाकी नीललोहितः अज्ञानाच्छापजा शक्तिः कुण्ठितास्यनिरीक्षणात्
ఆయన ‘సప్త’ కూడా, సర్వవ్యాపి కూడా; శూలధారి, పినాకధారి, నీల-లోహిత ప్రభువు. అజ్ఞానమునుండి శాపజ శక్తి పుడుతుంది; ప్రభువు కేవల దృష్టితోనే అది కుంఠితమై నిష్ఫలమవుతుంది।
Verse 69
वक्तुमर्हसि देवेश संन्यासं वै क्रमेण तु द्रष्टुं वै देवदेवेशम् उग्रं भीमं कपर्दिनम्
హే దేవేశా! సన్న్యాసధర్మాన్ని క్రమంగా వివరించవలసినది; దానివల్ల దేవదేవేశుడు రుద్రుడు—ఉగ్రుడు, భీముడు, కపర్దీ—పాశబద్ధ పశువులను బంధనాల నుండి విమోచించే ఏకైక పతి దర్శనం కలుగును.
Verse 70
पितामह उवाच आदौ वेदानधीत्यैव श्रद्धया च गुरोः सदा विचार्यार्थं मुनेर्धर्मान् प्रतिज्ञाय द्विजोत्तमाः
పితామహుడు (బ్రహ్మ) అన్నాడు—మొదట శ్రద్ధతో వేదాలను అధ్యయనం చేసి, గురువుపట్ల సదా భక్తి-గౌరవంతో ఉండి, నిజ విచారణార్థం ద్విజోత్తములు మునిధర్మాలను ఆచరించుటకు ప్రతిజ్ఞ చేయాలి.
Verse 71
ग्रहणान्तं हि वा विद्वान् अथ द्वादशवार्षिकम् स्नात्वाहृत्य च दारान्वै पुत्रानुत्पाद्य सुव्रतान्
విద్వాన్ ఈ వ్రతాన్ని గ్రహణాంతం వరకు గాని, లేక పూర్ణ ద్వాదశ సంవత్సరాలు గాని ఆచరించాలి. అనంతరం శుద్ధిస్నానం చేసి భార్యను స్వీకరించి, సువ్రతులైన పుత్రులను కనాలి.
Verse 72
वृत्तिभिश्चानुरूपाभिस् तान् विभज्य सुतान्मुनिः अग्निष्टोमादिभिश्चेष्ट्वा यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विभुम्
ముని తన కుమారులను వారి స్వభావానికి తగిన జీవనవృత్తుల్లో నియమించి, అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞముల ద్వారా సర్వవ్యాపి యజ్ఞేశ్వరుడు శివుని పూజించాడు.
Verse 73
पूजयेत् परमात्मानं प्राप्यारण्यं विभावसौ मुनिर्द्वादशवर्षं वा वर्षमात्रम् अथापि वा
అరణ్యానికి చేరిన ముని పరమాత్ముడు—పతిస్వరూపుడు శివుని—పూజించాలి; ద్వాదశ సంవత్సరాలు గాని, లేదా ఒక్క సంవత్సరం గాని.
Verse 74
पक्षद्वादशकं वापि दिनद्वादशकं तु वा क्षीरभुक् संयुतः शान्तः सर्वान् सम्पूजयेत्सुरान्
పన్నెండు పక్షాలు గాని పన్నెండు రోజులు గాని—క్షీరాహారిగా, సంయమంతో, శాంతుడై భక్తుడు సమస్త దేవతలను విధిగా సంపూర్ణంగా పూజించాలి।
Verse 75
इष्ट्वैवं जुहुयादग्नौ यज्ञपात्राणि मन्त्रतः अप्सु वै पार्थिवं न्यस्य गुरवे तैजसानि तु
ఇలా పూజ పూర్తిచేసి, మంత్రాలతో యజ్ఞపాత్రాలను అగ్నిలో హోమం చేయాలి। మట్టిపాత్రాలను నీటిలో ఉంచి, తేజస్వి (లోహ) పాత్రాలను గురువుకు సమర్పించాలి।
Verse 76
स्वधनं सकलं चैव ब्राह्मणेभ्यो विशङ्कया प्रणिपत्य गुरुं भूमौ विरक्तः संन्यसेद्यतिः
తన సర్వధనాన్ని సందేహం లేకుండా బ్రాహ్మణులకు దానం చేసి, భూమిపై దండవత్గా గురువుకు నమస్కరించి; విరక్తుడైన యతి సన్యాసాన్ని స్వీకరించాలి।
Verse 77
निकृत्य केशान् सशिखान् उपवीतं विसृज्य च पञ्चभिर् जुहुयाद् अप्सु भूः स्वाहेति विचक्षणः
శిఖతో కూడిన కేశాలను కత్తిరించి, ఉపవీతాన్ని విడిచిపెట్టి, వివేకి సాధకుడు ‘భూః స్వాహా’ అని పలుకుతూ నీటిలో ఐదు ఆహుతులు సమర్పించాలి।
Verse 78
ततश्चोर्ध्वं चरेदेवं यतिः शिवविमुक्तये व्रतेनानशनेनापि तोयवृत्त्यापि वा पुनः
ఆ తరువాత యతి శివవిముక్తి కోసం ఇలానే జీవించాలి—వ్రతంతో గాని, ఉపవాసంతో గాని, లేదా మళ్లీ కేవలం నీటితో జీవిస్తూ గాని।
Verse 79
पर्णवृत्त्या पयोवृत्त्या फलवृत्त्यापि वा यतिः एवं जीवन्मृतो नो चेत् षण्मासाद्वत्सरात्तु वा
యతి ఆకులు, పాలు లేదా ఫలాలతో జీవనం సాగించవచ్చు. అట్టి నియమంతో కూడా అతడు ‘జీవన్మృతుడు’—దేహంలో ఉండగానే పాశబంధం నుండి అంతరంగా విరక్తుడు—కాకపోతే, ఆరు నెలల్లో గానీ, ఎక్కువలో ఎక్కువ ఒక సంవత్సరంలో గానీ, వైర్యాగ్యాన్ని మరియు శివోన్ముఖ శాసనాన్ని మరింత తీవ్రం చేసి ఆ స్థితిని సంపూర్ణం చేయాలి।
Verse 80
प्रस्थानादिकमायासं स्वदेहस्य चरेद्यतिः शिवसायुज्यमाप्नोति कर्मणाप्येवमाचरन्
యతి ప్రయాణం మొదలైన కష్టాలను భరిస్తూ తన దేహాన్ని నియంత్రించాలి. ఈ విధంగా కర్మలోనూ ఆచరణలోనూ నియమంగా ఉండి, అతడు శివసాయుజ్యం (ఏకత్వం) పొందుతాడు।
Verse 81
सद्यो ऽपि लभते मुक्तिं भक्तियुक्तो दृढव्रताः
భక్తితో యుక్తుడై దృఢవ్రతాలు పాటించే పశువు (బద్ధ జీవుడు), పాశఛేదక పతి—శివుని కృపచేత—తక్షణమే ముక్తిని పొందగలడు।
Verse 82
त्यागेन वा किं विधिनाप्य् अनेन भक्तस्य रुद्रस्य शुभैर्व्रतैश्च यज्ञैश् च दानैर्विविधैश् च होमैर् लब्धैश्चशास्त्रैर्विविधैश् च वेदैः
రుద్రభక్తునికి కేవలం త్యాగం గానీ, ఇలాంటి విధినిబద్ధ కర్మాచారం గానీ ఏమి ప్రయోజనం? శుభవ్రతాలు, యజ్ఞాలు, వివిధ దానాలు, హోమాలు, అనేక శాస్త్రాలు-వేదాల ద్వారా పొందిన జ్ఞానం—ఇవి అన్నీ ద్వితీయమే; నిర్ణాయక సాధనం పతి రుద్రుని అనన్య భక్తియే।
Verse 83
श्वेतेनैवं जितो मृत्युर् भवभक्त्या महात्मना वो ऽस्तु भक्तिर्महादेवे शङ्करे परमात्मनि
ఈ విధంగా మహాత్ముడు శ్వేతుడు భవుడు (శివుడు) పట్ల భక్తిచేత మృత్యువును జయించాడు. మీకూ మహాదేవుడు—శంకరుడు, పరమాత్మ—యందు అచంచల భక్తి కలుగుగాక।
Frequently Asked Questions
It demonstrates that Śiva transcends social appearances and that spiritual authority without humility leads to adharma; true Shaiva realization is recognizing Parameśvara beyond external form and integrating nivṛtti-oriented insight with dharma.
Hospitality offered with śraddhā is a direct form of śivārcana; the story frames atithi-sevā as spiritually potent enough to ‘conquer death,’ symbolizing the triumph of dharma-bhakti over भय and finitude.
Veda-study with guru-devotion, responsible गृहस्थ life (including yajña and progeny), transition to forest discipline with controlled diet and worship, ritual relinquishments (including symbolic offerings and renouncing possessions), then yati conduct with austerities—leading to Śiva-sāyujya; steadfast bhakti can yield sadyo-mukti.