Adhyaya 23

Verse 1

सूत उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो भगवान् भवः ब्रह्मरूपी प्रबोधार्थं ब्रह्माणं प्राह सस्मितम्

సూతుడు పలికెను—బ్రహ్మ వచనమును విని, భగవాన్ భవుడు (శివుడు) బ్రహ్మరూపమును ధరించి, అతనికి బోధ కలిగించుటకై, స్వల్ప స్మితంతో బ్రహ్మతో ఇలా అన్నాడు.

Verse 2

श्वेतकल्पो यदा ह्यासीद् अहमेव तदाभवम् श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेतांबरधरः सितः

శ్వేత-కల్పము వచ్చినప్పుడు, అప్పుడు నేనే ఒక్కడే ప్రత్యక్షమయ్యాను—శ్వేత ఉష్ణీషధారి, శ్వేత మాలాధారి, శ్వేత వస్త్రధారి, నిర్మలంగా ప్రకాశించుచు।

Verse 3

श्वेतास्थिः श्वेतरोमा च श्वेतासृक् श्वेतलोहितः तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ

అతని ఎముకలు శ్వేతం, రోమములు శ్వేతం; రక్తమూ శ్వేతమే, మాంసంలోని ఎర్ర తత్త్వమూ శ్వేతంగా కనిపించెను. అందువల్ల ఆ పేరుతోనే ప్రసిద్ధుడై, ఆ యుగము ‘శ్వేత-కల్ప’మని కీర్తింపబడెను।

Verse 4

मत्प्रसूता च देवेशी श्वेताङ्गा श्वेतलोहिता श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता

దేవేశీ అయిన ఆ దేవి నన్నుండే ప్రసవించింది. ఆమె అంగములు శ్వేతం, శ్వేతంలో అరుణ ఛాయ; ఆమె వర్ణము ప్రకాశమయ శ్వేతం. ఆమెనే అప్పుడు ‘గాయత్రీ’—బ్రహ్మశక్తి—అని ప్రసిద్ధి పొందింది।

Verse 5

तस्मादहं च देवेश त्वया गुह्येन वै पुनः विज्ञातः स्वेन तपसा सद्योजातत्वमागतः

అందువల్ల, ఓ దేవేశా, నీ గుహ్య ఉపాయముచే నేను మరల ప్రత్యక్షంగా తెలిసియున్నాను; నా తపస్సుచే నేను ‘సద్యోజాత’—నీ తక్షణ ప్రత్యక్ష స్వరూప—స్థితిని పొందితిని।

Verse 6

सद्योजातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैतत्प्रकीर्तितम् तस्माद्गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः

‘సద్యోజాత’ అని ప్రారంభమయ్యే ఈ మంత్రమే బ్రహ్మము; ఇది గుహ్యమని ప్రకటించబడింది. అందుచేత ఇది రహస్యస్థితిలోనే ఉంది—యథార్థంగా గ్రహించే ద్విజులకే ఇది తెలిసియుండును।

Verse 7

मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् यदा चैव पुनस्त्वासील् लोहितो नाम नामतः

వారు నా సన్నిధికి చేరుతారు—అక్కడి నుండి సంసార పునర్జన్మకు తిరిగి పోవడం దుర్లభం. నీవు మళ్లీ అవతరించినప్పుడు, నామమాత్రంగా ‘లోహిత’ అని ప్రసిద్ధుడవయ్యావు.

Verse 8

मत्कृतेन च वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः तदा लोहितमांसास्थिलोहितक्षीरसंभवा

నా వల్ల ఉద్భవించిన వర్ణం కారణంగా ఆ కల్పం ‘లోహిత’ కల్పమని స్మరించబడింది. ఆ సమయంలో జీవులు ఎర్ర రక్తం, మాంసం, ఎముకలు, ఎర్రని పాలతో సంబంధమైన రూపాలలో, ఆ వర్ణానుసారంగా జన్మించారు.

Verse 9

लोहिताक्षी स्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ततो ऽस्या लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्ययात्

గాయత్రీ గోవుగా కీర్తించబడింది—ఎర్రని కళ్లతో, పాలు నిండిన స్తనాలతో. ఆమె లోహితత్వం వల్ల ఆమె వర్ణవర్ణనంలో కూడా వైవిధ్యం/విపర్యయం కలుగుతుంది.

Verse 10

वामत्वाच्चैव देवस्य वामदेवत्वमागतः तत्रापि च महासत्त्व त्वयाहं नियतात्मना

దేవుని వామ స్వభావం వల్ల ఆయన వామదేవత్వాన్ని పొందాడు. ఓ మహాసత్త్వా! అక్కడ కూడా నేను నియతాత్ముడై నీతో ఏకమై ఉంటాను.

Verse 11

विज्ञातः स्वेन योगेन तस्मिन्वर्णान्तरे स्थितः ततश् च वामदेवेति ख्यातिं यातो ऽस्मि भूतले

నా స్వయోగశక్తి ద్వారా నేను తెలిసిపోయి, ఆ ఇతర వర్ణ-ప్రకటనలో నిలిచాను. అందువల్ల భూమిపై నేను ‘వామదేవ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడనయ్యాను.

Verse 12

ये चापि वामदेव त्वां ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

ఇక్కడ ద్విజులు నిన్ను వామదేవ స్వరూపంగా యథార్థంగా తెలిసికొనినచో, వారు రుద్రలోకాన్ని పొందుదురు—అక్కడి నుండి పునర్జన్మకు తిరిగి రావడం అత్యంత దుర్లభం.

Verse 13

यदाहं पुनरेवेह पीतवर्णो युगक्रमात् मत्कृतेन च नाम्ना वै पीतकल्पो ऽभवत्तदा

యుగక్రమంలో నేను మళ్లీ ఇక్కడ పీతవర్ణ రూపంగా అవతరించినప్పుడు, నా స్థాపించిన నామం వల్ల ఆ కల్పం ‘పీతకల్పం’ అని ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 14

मत्प्रसूता च देवेशी पीताङ्गी पीतलोहिता पीतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता

నన్నుంచి జన్మించిన ఆ దేవేశి—దేవతల అధీశ్వరి—పీతాంగి, పీతలోహిత కాంతితో, స్వర్ణవర్ణంగా ఉండెను; అప్పుడు ఆమెనే ‘బ్రహ్మ’ అనే సంజ్ఞతో ప్రసిద్ధమైన గాయత్రీ.

Verse 15

तत्रापि च महासत्त्व योगयुक्तेन चेतसा यस्मादहं तैर्विज्ञातो योगतत्परमानसैः

అక్కడ కూడా, ఓ మహాసత్త్వా! యోగయుక్త చైతన్యంతో—యోగంలో తత్పరమైన మనస్సులవారు—నా తత్త్వాన్ని గ్రహించి నన్ను యథార్థంగా గుర్తించారు.

Verse 16

तत्र तत्पुरुषत्वेन विज्ञातो ऽहं त्वया पुनः तस्मात्तत्पुरुषत्वं वै ममैतत्कनकाण्डज

అక్కడ నీవు నన్ను మళ్లీ ‘తత్పురుష’ స్వరూపంగా తెలిసికొన్నావు; కాబట్టి, ఓ కనకాండజ (సువర్ణజన్మా), ఈ తత్పురుషత్వం నిశ్చయంగా నాదే.

Verse 17

ये मां रुद्रं च रुद्राणीं गायत्रीं वेदमातरम् वेत्स्यन्ति तपसा युक्ता विमला ब्रह्मसंगताः

తపస్సుతో నియమితులై నన్ను రుద్రుడిగా, రుద్రాణిగా, అలాగే వేదమాత గాయత్రీగా యథార్థంగా తెలిసినవారు నిర్మలులై శుద్ధులవుతారు; బ్రహ్మతో ఏకమై పాశాతీత పరమపతి సాయుజ్యాన్ని పొందుతారు।

Verse 18

रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् यदाहं पुनरेवासं कृष्णवर्णो भयानकः

వారు రుద్రలోకాన్ని చేరుతారు—అక్కడి నుండి పునరావృత్తి దుర్లభం; నేను మరల అవతరించినప్పుడు, కృష్ణవర్ణుడై బద్ధజీవులకు భయంకరుడనై ఉంటాను।

Verse 19

मत्कृतेन च वर्णेन संकल्पः कृष्ण उच्यते तत्राहं कालसंकाशः कालो लोकप्रकालकः

నా చేత ఉచ్చరింపబడిన వర్ణ-రూపం వల్ల ఏర్పడిన సంకల్పం ‘కృష్ణ’ అని పిలువబడుతుంది; అక్కడ నేను కాలసదృశుడను—నేనే కాలము, లోకాలను కొలిచి నడిపించే నియంతను।

Verse 20

विज्ञातो ऽहं त्वया ब्रह्मन् घोरो घोरपराक्रमः मत्प्रसूता च गायत्री कृष्णाङ्गी कृष्णलोहिता

ఓ బ్రహ్మన్ (బ్రహ్మా), నన్ను నీవు గుర్తించావు—నేను ఘోరుడను, ఘోర పరాక్రమశాలిని; నన్నుంచి గాయత్రీ జన్మించింది, కృష్ణాంగి మరియు కృష్ణలోహిత వర్ణముతో।

Verse 21

कृष्णरूपा च देवेश तदासीद्ब्रह्मसंज्ञिता तस्माद् घोरत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले

ఓ దేవేశా, ఆ సమయంలో నేను కృష్ణరూపుడనై ‘బ్రహ్మ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడనై ఉన్నాను; అందుకే నేను ఘోరత్వాన్ని ధరించాను—భూతలంలో ఉండి నన్ను తెలుసుకున్నామని అహంకరించే వారిపట్ల।

Verse 22

तेषामघोरः शान्तश् च भविष्याम्यहमव्ययः पुनश् च विश्वरूपत्वं यदा ब्रह्मन्ममाभवत्

వారికోసం నేను అవ్యయుడనై అఘోరుడుగా, శాంతస్వరూపుడుగా అవుతాను; ఓ బ్రహ్మా, మళ్లీ నా విశ్వరూపత్వం ప్రకాశించినప్పుడు।

Verse 23

तदाप्यहं त्वया ज्ञातः परमेण समाधिना विश्वरूपा च संवृत्ता गायत्री लोकधारिणी

అప్పటికీ నీవు పరమ సమాధి ద్వారా నన్ను యథార్థంగా గ్రహించావు; గాయత్రీ విశ్వరూపిణిగా మారి లోకధారిణిగా నిలిచింది।

Verse 24

तस्मिन् विश्वत्वम् आपन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले तेषां शिवश् च सौम्यश् च भविष्यामि सदैव हि

ఈ భూమిపై నన్ను విశ్వత్వంలో ప్రవేశించినవాడిగా ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వారికి నేను ఎల్లప్పుడూ శివుడుగా, సౌమ్యుడుగా ఉంటాను।

Verse 25

यस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पो ऽयं समुदाहृतः विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता

ఈ కల్పం ‘విశ్వరూప’మని ప్రకటించబడినందున, ఈ సావిత్రీ కూడా ‘విశ్వరూపిణి’గా ప్రకటించబడింది।

Verse 26

सर्वरूपा तथा चेमे संवृत्ता मम पुत्रकाः चत्वारस्ते मया ख्याताः पुत्र वै लोकसंमताः

ఈ విధంగా వీరు సర్వరూపసంపన్నులై నా కుమారులయ్యారు; ఆ నలుగురిని నేను కుమారులుగా ప్రకటించాను, లోకములచే అంగీకరింపబడ్డారు।

Verse 27

यस्माच्च सर्ववर्णत्वं प्रजानां च भविष्यति सर्वभक्षा च मेध्या च वर्णतश् च भविष्यति

ఈ కారణమున ప్రజలు వర్ణసంకరస్థితికి చేరుదురు; వారు సర్వభక్షకులై, శుచిత్వం ధర్మాచారం అని చెప్పుకొనినను, ఆచరణలో అశుచులై వర్ణతః హీనులగుదురు।

Verse 28

मोक्षो धर्मस्तथार्थश् च कामश्चेति चतुष्टयम् यस्माद्वेदाश् च वेद्यं च चतुर्धा वै भविष्यति

మోక్షము, ధర్మము, అర్థము, కామము—ఇది చతుష్టయము; దీనివలన వేదములు మరియు వేదములచే వేద్యమైన తత్త్వములు కూడ నిశ్చయంగా చతుర్ధా అవుతాయి।

Verse 29

भूतग्रामाश् च चत्वार आश्रमाश् च तथैव च धर्मस्य पादाश्चत्वारश् चत्वारो मम पुत्रकाः

భూతసమూహములు నాలుగు, ఆశ్రమములు అలాగే నాలుగు, ధర్మమునకు నాలుగు పాదములు—ఈ చతుర్విధ సమూహములు నా పుత్రులని ప్రకటించబడినవి।

Verse 30

तस्माच्चतुर्युगावस्थं जगद्वै सचराचरम् चतुर्धावस्थितश्चैव चतुष्पादो भविष्यति

కాబట్టి ఈ సమస్త జగత్తు—చరాచరములతో కూడి—చతుర్యుగావస్థలో నిలిచియున్నది; చతుర్ధా వ్యవస్థితమై ధర్మము చతుష్పాదరూపంగా ప్రకాశించును।

Verse 31

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश् च महस् तथा जनस्तपश् च सत्यं च विष्णुलोकस्ततः परम्

భూలోకము, తదుపరి భువర్లోకము, స్వర్లోకము; అలాగే మహర్లోకము, జనలోకము, తపోలోకము, సత్యలోకము—ఇవన్నిటి పైన విష్ణులోకము ఉంది।

Verse 32

अष्टाक्षरस्थितो लोकः स्थाने स्थाने तदक्षरम् भूर्भुवः स्वर्महश्चैव पादाश्चत्वार एव च

అష్టాక్షర మంత్రంలో లోకములన్నీ స్థాపితమైయున్నవి; ప్రతి స్థలమందు అదే అవ్యయ అక్షరం ప్రకాశిస్తుంది. భూః, భువః, స్వః, మహః—ఇవే దాని నాలుగు పాదములు.

Verse 33

भूर्लोकः प्रथमः पादो भुवर्लोकस्ततः परम् स्वर्लोको वै तृतीयश् च चतुर्थस्तु महस् तथा

భూలోకం మొదటి పాదము; దాని పై భువర్లోకం. స్వర్లోకం మూడవది, మహర్లోకం నాలుగవది—ఇలా లోకములు పాదరూపంగా క్రమబద్ధమైయున్నవి.

Verse 34

पञ्चमस्तु जनस्तत्र षष्ठश् च तप उच्यते सत्यं तु सप्तमो लोको ह्य् अपुनर्भवगामिनाम्

అక్కడ ఐదవది జనలోకమని, ఆరవది తపలోకమని చెప్పబడింది. ఏడవది సత్యలోకం—పునర్జన్మలేని స్థితికి దారితీసే సాధకుల పదము.

Verse 35

विष्णुलोकः स्मृतं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् स्कान्दमौमं तथा स्थानं सर्वसिद्धिसमन्वितम्

విష్ణులోకం పునరావృత్తి దుర్లభమైన స్థానమని స్మరించబడింది. అలాగే స్కందస్థానం, ఓంకారస్థానం—ఇవి అన్నీ సర్వసిద్ధులతో సమన్వితమైన లోకాలు.

Verse 36

रुद्रलोकः स्मृतस्तस्मात् पदं तद्योगिनां शुभम् निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः

అందుచేత అది రుద్రలోకమని స్మరించబడుతుంది—మమకారము, అహంకారము లేని, కామక్రోధవివర్జిత యోగుల శుభపదము.

Verse 37

द्रक्ष्यन्ति तद्द्विजा युक्ता ध्यानतत्परमानसाः यस्माच्चतुष्पदा ह्येषा त्वया दृष्टा सरस्वती

నియమబద్ధులైన ద్విజ ఋషులు ధ్యానంలో లీనమై అదే దివ్య దర్శనాన్ని దర్శిస్తారు. ఎందుకంటే సరస్వతి నీకు చతుష్పదా—నాలుగు రూపాలుగా ప్రకాశించి—ధ్యానమనస్సుకు ప్రత్యక్షమైంది.

Verse 38

पादान्तं विष्णुलोकं वै कौमारं शान्तमुत्तमम् औमं माहेश्वरं चैव तस्माद्दृष्टा चतुष्पदा

పాదాంతంలో విష్ణులోకం ఉంది; దాని తరువాత పరమ శాంతమైన, ఉత్తమమైన కౌమార ప్రాంతం. ఆపై ‘ఔమ’ (ఓం) పదం, అలాగే మహేశ్వర లోకం—ఇలా చతుష్పదా దర్శనంగా చెప్పబడింది.

Verse 39

तस्मात्तु पशवः सर्वे भविष्यन्ति चतुष्पदाः ततश्चैषां भविष्यन्ति चत्वारस्ते पयोधराः

అందువల్ల సమస్త పశువులు చతుష్పదులు—నాలుగు కాళ్లవారు—అవుతారు. తరువాత వీరికి నాలుగు పయోధరాలు, పాలును ధరించే స్థనాలు, కలుగుతాయి.

Verse 40

सोमश् च मन्त्रसंयुक्तो यस्मान्मम मुखाच्च्युतः जीवः प्राणभृतां ब्रह्मन् पुनः पीतस्तनाः स्मृताः

సోముడు కూడా—మంత్రసంయుక్తుడై—నా ముఖం నుండి ఉద్భవించాడు. ఓ బ్రహ్మన్, అదే ప్రాణధారుల జీవతత్త్వం; అది స్థనాల పాలరూపంగా మళ్లీ పానమయ్యేదిగా స్మరించబడుతుంది.

Verse 41

तस्मात्सोममयं चैव अमृतं जीवसंज्ञितम् चतुष्पादा भविष्यन्ति श्वेतत्वं चास्य तेन तत्

అందువల్ల సోమమయమైనదే అమృతం; అదే ‘జీవ’ అని పిలవబడుతుంది. దానివల్ల ప్రాణులు చతుష్పదులవుతారు, అలాగే ఆ సోమస్వభావం చేత వారి శ్వేతత్వం కలుగుతుంది.

Verse 42

यस्माच्चैव क्रिया भूत्वा द्विपदा च महेश्वरी दृष्टा पुनस्तथैवैषा सावित्री लोकभाविनी

ఆయన నుండే క్రియా-శక్తిగా మారి ద్విపద రూపంలో మహేశ్వరీ ప్రత్యక్షమైంది. మళ్లీ అదే విధంగా దర్శనమిచ్చిన ఆమె సావిత్రి—లోకాలను సృష్టించి పోషించేది.

Verse 43

तस्माच्च द्विपदाः सर्वे द्विस्तनाश् च नराः शुभाः तस्माच्चेयमजा भूत्वा सर्ववर्णा महेश्वरी

అందువల్ల సమస్త జీవులు ద్విపదులయ్యారు; నరులు శుభులై ద్విస్తన లక్షణంతో యుక్తులయ్యారు. అందువల్ల ఈ అజా మహేశ్వరీ సమస్త వర్ణాలకు మూలకారణంగా అవతరించింది.

Verse 44

या वै दृष्टा महासत्त्वा सर्वभूतधरा त्वया तस्माच्च विश्वरूपत्वं प्रजानां वै भविष्यति

నీవు దర్శించిన ఆ మహాసత్త్వా—సర్వభూతాధారిణి—ఆ కారణంగా ప్రజలకు నిశ్చయంగా విశ్వరూపత్వం కలుగుతుంది.

Verse 45

अजश्चैव महातेजा विश्वरूपो भविष्यति अमोघरेताः सर्वत्र मुखे चास्य हुताशनः

ఆయన అజుడు, మహాతేజస్సుతో విశ్వరూపుడై భవిస్తాడు. ఆయన రేతస్సు అమోఘం; మరియు సర్వదిక్కులలో ఆయన ముఖాలలో హుతాశనుడు నివసిస్తాడు.

Verse 46

तस्मात्सर्वगतो मेध्यः पशुरूपी हुताशनः तपसा भावितात्मानो ये मां द्रक्ष्यन्ति वै द्विजाः

అందువల్ల నేను సర్వవ్యాపి, మేధ్యుడను—పశురూప హుతాశనుడను, యజ్ఞార్పణ స్వరూపుడను. తపస్సుతో భావితాత్ములైన ద్విజులు నన్ను నిజంగా దర్శిస్తారు.

Verse 47

ईशित्वे च वशित्वे च सर्वगं सर्वतः स्थितम् रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास् त्यक्त्वा मानुष्यकं वपुः

ఈశిత్వం, వశిత్వంలో స్థితులై, సర్వవ్యాపకులై సర్వత్ర నిలిచిన వారు రజస్సు-తమస్సుల నుండి విముక్తులై మానవ శరీరాన్ని విడిచిపెడతారు।

Verse 48

मत्समीपमुपेष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् इत्येवमुक्तो भगवान् ब्रह्मा रुद्रेण वै द्विजाः

“వారు నా సన్నిధికి చేరుతారు—పునరావృత్తి (పునర్జన్మ) అత్యంత దుర్లభమైన ఆ స్థితిని పొందుతారు.” అని రుద్రుడు, ఓ ద్విజులారా, భగవాన్ బ్రహ్మను ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 49

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा पुनराह पितामहः य एवं भगवान् विद्वान् गायत्र्या वै महेश्वरम्

ప్రణమించి, నియమితుడై పితామహ బ్రహ్మ మళ్లీ పలికెను—“ఈ విధంగా గాయత్రి ద్వారా మహేశ్వరుని స్తుతించే జ్ఞాని భక్తుడు సమ్యగ్జ్ఞానంతో భగవాన్ పతిని సమీపిస్తాడు।”

Verse 50

विश्वात्मानं हि सर्वं त्वां गायत्र्यास्तव चेश्वर तस्य देहि परं स्थानं तथास्त्विति च सो ऽब्रवीत्

“నీవే విశ్వాత్మవు; నీవే సమస్తమూ, ఓ ఈశ్వరా. గాయత్రి-స్తవం ద్వారా అతనికి పరమ స్థానాన్ని ప్రసాదించుము.” అని ప్రార్థించగా ఆయన “తథాస్తు” అని పలికెను।

Verse 51

तस्माद्विद्वान् हि विश्वत्वम् अस्याश्चास्य महात्मनः स याति ब्रह्मसायुज्यं वचनाद् ब्रह्मणः प्रभोः

అందువల్ల ఈ జగత్తు యొక్క సర్వవ్యాప్త స్వరూపాన్ని, అలాగే ఆ మహాత్మ ప్రభువు (పతి) యొక్క తత్త్వాన్ని యథార్థంగా గ్రహించిన జ్ఞాని, ప్రభు బ్రహ్మ వాక్యప్రామాణ్యంతో బ్రహ్మసాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు।