Adhyaya 32
Mādhayameśvara-māhātmya — Vyāsa at Mandākinī and the Pāśupata Vision
పుణ్యక్షేత్రయాత్ర క్రమంలో సూతుడు వివరిస్తాడు—కపర్దేశ సమీపంలో నివసించిన తరువాత వ్యాసుడు మధ్యమేశ్వర దర్శనార్థం ప్రయాణించాడు. మునిసేవితమైన, అత్యంత పవిత్రమైన మందాకినీలో స్నానం చేసి దేవ-ఋషి-పితృలకు తర్పణాదులు సమర్పించి, పుష్పాలతో భవ/ఈశానుని పూజించాడు. భస్మధారులు, వేదపఠనం, ఓం ధ్యానం, బ్రహ్మచర్యంతో ఉన్న పాశుపత భక్తులు వ్యాసుణ్ని గుర్తించి సత్కరించారు; ఆయన వేదవ్యవస్థాపకుడు, శివాంశం వల్ల శుకుని అవతరణకు కారణమని కూడా ప్రస్తావించారు. వ్యాసుడు కొందరు యోగులకు గూఢ పరమోపదేశం ఇచ్చిన వెంటనే నిర్మల తేజస్సు ఉద్భవించి ఋషులు అంతర్ధానమయ్యారు—తక్షణ యోగఫలసిద్ధికి సూచన. తరువాత శిష్యులకు మధ్యమేశ మహాత్మ్యాన్ని చెప్పాడు—ఇక్కడ రుద్రులతో కలిసి శివ-దేవి ఆనందిస్తారు; కృష్ణుడు కూడా ఇక్కడ పాశుపత వ్రతం ఆచరించి నీలలోహితుని వరం పొందాడు. అధ్యాయం తీర్తఫలాలను వివరిస్తుంది—బ్రహ్మహత్య వరకు పాపనాశం, మరణానంతరం ఉత్తమ గతి, కర్మక్రియల ద్వారా ఏడు తరాల శుద్ధి, గ్రహణపుణ్యం అనేకగుణం; చివరికి వ్యాసుడు అక్కడే మహేశ్వరారాధన చేసి తదుపరి తీర్తోపదేశానికి పీఠిక వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकत्रिशोध्यायः सूत उवाच उषित्वा तत्र भगवान् कपर्देशान्तिके पुनः / द्रष्टुं ययौ मध्यमेशं बहुवर्षगणान् प्रभुः
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణం షట్సాహస్త్రీ సంహిత పూర్వవిభాగంలోని ఏకత్రింశోధ్యాయంలో—సూతుడు ఇలా అన్నాడు: కపర్దేశ సమీపంలో మళ్లీ అనేక సంవత్సరాలు నివసించిన ప్రభువు మధ్యమేశ్వరుని దర్శించుటకు బయలుదేరాడు.
Verse 2
तत्र मन्दाकिनीं पुण्यामृषिसङ्गनिषेविताम् / नदीं विमलपानीयां दृष्ट्वा हृष्टो ऽभवन्मुनिः
అక్కడ ఋషిసంఘం సేవించే పుణ్య మందాకినీని ఆయన దర్శించాడు. త్రాగదగిన నిర్మల జలమయమైన ఆ నదిని చూసి ముని హర్షంతో నిండిపోయాడు.
Verse 3
स तामन्वीक्ष्य मुनिभिः सह द्वैपायनः प्रभुः / चकार भावपूतात्मा स्नानं स्नानविधानवित्
ఆమెను (నదిని) పరిశీలించిన తరువాత, మునులతో కలిసి ప్రభువు ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు)—భక్తిభావంతో శుద్ధమైన అంతఃకరణంతో, స్నానవిధి తెలిసినవాడై—విధివిధానంగా స్నానం చేశాడు.
Verse 4
संतर्प्य विधिवद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / पूजयामास लोकादिं पुष्पैर्नानाविधैर्भवम्
తదుపరి ఆయన విధివిధానంగా దేవతలను, ఋషులను, అలాగే పితృగణాలను సంతృప్తిపరిచాడు; ఆపై లోకాల ఆదికారణుడైన భవుడు (శివుడు)ను నానావిధ పుష్పాలతో పూజించాడు.
Verse 5
प्रविश्य शिष्यप्रवरैः सार्धं सत्यवतीसुतः / मध्यमेश्वरमीशानमर्चयामास शूलिनम्
ఆపై సత్యవతీ సుతుడు (వ్యాసుడు) తన శ్రేష్ఠ శిష్యులతో కలిసి లోనికి ప్రవేశించి, మధ్యమేశ్వరుడైన ఈశానుడు, త్రిశూలధారి శూలినుడిని అర్చించాడు.
Verse 6
ततः पाशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / द्रष्टुं समागता रुद्रं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
అనంతరం శాంత స్వభావమైన పాశుపత భక్తులు, శరీరమంతా భస్మధూళితో అలంకరించుకొని, రుద్రుడైన మధ్యమేశ్వర పరమేశ్వరుని దర్శించేందుకు సమాగమయ్యారు.
Verse 7
ओङ्कारासक्तमनसो वेदाध्ययनतत्पराः / जटिला मुण्डिताश्चापि शुक्लयज्ञोपवीतिनः
వారి మనస్సులు ఓంకారంలో లీనమై, వేదాధ్యయన-జపాలలో నిమగ్నమై ఉంటాయి. కొందరు జటాధారులు, కొందరు ముండితులు; శ్వేత యజ్ఞోపవీతం మరియు పవిత్ర చిహ్నాలు ధరించువారు।
Verse 8
कौपीनवसनाः केचिदपरे चाप्यवाससः / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता वेदान्तज्ञानतत्पराः
కొంతమంది కౌపీనమే ధరించగా, మరికొందరు వస్త్రరహితులుగా ఉంటారు. వారు బ్రహ్మచర్యంలో రతులు, శాంతస్వభావులు, వేదాంతజ్ఞానంలో తత్పరులు।
Verse 9
दृष्ट्वा द्वैपायनं विप्राः शिष्यैः परिवृतं मुनिम् / पूजयित्वा यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन्
శిష్యులతో పరివృతుడైన ద్వైపాయన మునిని చూచి, ఆ బ్రాహ్మణ ఋషులు విధిపూర్వకంగా పూజించి, అనంతరం ఈ వాక్యములు పలికారు।
Verse 10
को भवान् कुत आयातः सह शिष्यैर्महामुने / प्रोचुः पैलादयः शिष्यास्तानृषीन् ब्रह्मभावितान्
“మీరు ఎవరు? ఎక్కడి నుండి వచ్చారు, మహామునీ, శిష్యులతో కూడి?”—అని పైల మొదలైన శిష్యులు బ్రహ్మభావంలో స్థితులైన ఆ ఋషులను ఉద్దేశించి పలికారు।
Verse 11
अयं सत्यवतीसूनुः कृष्णद्वैपायनो मुनिः / व्यासः स्वयं हृषीकेशो येन वेदाः पृथक् कृताः
ఇయన సత్యవతీ సుతుడు కృష్ణద్వైపాయన ముని—వ్యాసుడు; ఇయనే స్వయంగా హృషీకేశ ప్రభువు, ఆయనచేత వేదాలు విభజింపబడి వేర్వేరు శాఖలుగా ఏర్పడ్డాయి।
Verse 12
यस्य देवो महादेवः साक्षादेव पिनाकधृक् / अंशांशेनाभवत् पुत्रो नाम्ना शुक इति प्रभुः
యస్య దేవుడు సాక్షాత్ మహాదేవుడు—పినాకధారి శివుడే—తన దివ్యాంశంలోని అంసాంశంతో కుమారరూపంగా అవతరించాడు; ఆ ప్రభువు ‘శుక’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు।
Verse 13
यः स साक्षान्महादेवं सर्वभावेन शङ्करम् / प्रपन्नः परया भक्त्या यस्य तज्ज्ञानमैश्वरम्
ఎవడు సాక్షాత్ మహాదేవుడైన శంకరుని సమస్తభావంతో, పరమభక్తితో శరణు పొందుతాడో—అతనికి ఆ శరణాగతి-భక్తియే ఐశ్వర్యజ్ఞానంగా, ఈశ్వరసాక్షాత్కార జ్ఞానంగా మారుతుంది।
Verse 14
ततः पाशुपताः सर्वे हृष्टसर्वतनूरुहाः / नेमुरव्यग्रमनसः प्रोचुः सत्यवतीसुतम्
అప్పుడు సమస్త పాశుపత భక్తులు—ఆనందంతో వారి శరీరమంతా రోమాంచితమై—అవ్యగ్రమనస్సుతో నమస్కరించి సత్యవతీసుతుడైన (వ్యాసుని) ఉద్దేశించి పలికారు।
Verse 15
भगवन् भवता ज्ञातं विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रिसादाद् देवदेवस्य यत् तन्माहेश्वरं परम्
భగవన్! మీరు పరమేష్ఠి (సృష్టికర్త) యొక్క పరమ విజ్ఞానాన్ని తెలిసికొన్నారు; అది దేవదేవుని కృపవల్ల లభించినది—అదే మహేశ్వరుని (శివుని) అత్యున్నత జ్ఞానం।
Verse 16
तद्वदास्माकमव्यक्तं रहस्यं गुह्यमुत्तमम् / क्षिप्रं पश्येम तं देवं श्रुत्वा भगवतो मुखात्
అలాగే మా కొరకు కూడా ఒక అవ్యక్త రహస్యం ఉంది—అత్యంత గూఢమైనది, ఉత్తమమైనది. భగవంతుని ముఖమునుండి దాన్ని విని, మేము త్వరగా ఆ దేవుని సాక్షాత్ దర్శించగలగాలి।
Verse 17
विसर्जयित्वा ताञ्छिष्यान् सुमन्तुप्रमुखांस्ततः / प्रोवाच तत्परं ज्ञानं योगिभ्यो योगवित्तमः
అప్పుడు సుమంతు మొదలైన శిష్యులను వీడబెట్టి, యోగవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన ఆయన యోగులకు పరమమైన, ఉత్తమ జ్ఞానాన్ని ఉపదేశించాడు।
Verse 18
तत्क्षणादेव विमलं संभूतं ज्योतिरुत्तमम् / लीनास्तत्रैव ते विप्राः क्षणादन्तरधीयत
అదే క్షణంలో నిర్మలమైన, అత్యుత్తమ జ్యోతి ఉద్భవించింది। ఆ వెలుగులోనే ఆ బ్రాహ్మణ ఋషులు లీనమై, క్షణంలోనే కనుమరుగయ్యారు।
Verse 19
ततः शिष्यान् समाहूय भगवान् ब्रह्मवित्तमः / प्रोवाच मध्यमेशस्य माहात्म्यं पैलपूर्वकान्
తర్వాత బ్రహ్మజ్ఞానంలో శ్రేష్ఠుడైన భగవానుడు పైల మొదలైన శిష్యులను పిలిచి, మధ్యమేశుని పవిత్ర మహాత్మ్యాన్ని వివరించాడు।
Verse 20
अस्मिन् स्थाने स्वयं देवो देव्या सह महेश्वरः / रमते भगवान् नित्यं रुद्रैश्च परिवारितः
ఈ స్థలంలో దేవితో కూడిన స్వయంభూ మహేశ్వరుడు భగవానుడు నిత్యం ఆనందిస్తాడు; రుద్రులు ఆయనను చుట్టుముట్టి ఉంటారు।
Verse 21
अत्र पूर्वं हृषीकेशो विश्वात्मा देवकीसुतः / उवास वत्सरं कृष्णः सदा पाशुपतैर्वृतः
ఇక్కడ పూర్వకాలంలో హృషీకేశుడు—విశ్వాత్ముడు, దేవకీ సుతుడు కృష్ణుడు—ఒక సంవత్సరం నివసించాడు; ఎల్లప్పుడూ పాశుపతులతో చుట్టుముట్టబడి ఉండేవాడు।
Verse 22
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो रुद्राध्ययनतत्परः / आराधयन् हरिः शंभुं कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
సర్వాంగములపై భస్మధారణ చేసి, రుద్రోపదేశాధ్యయన-జపమున నిమగ్నుడై, పాశుపత వ్రతము స్వీకరించి హరి శంభువును ఆరాధించెను।
Verse 23
तस्य ते बहवः शिष्या ब्रह्मचर्यपरायणाः / लब्ध्वा तद्वचनाज्ज्ञानं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
ఆయనకు అనేక శిష్యులు బ్రహ్మచర్యనిష్ఠులు; ఆయన వచనమువలన జ్ఞానము పొందీ, వారు ప్రత్యక్షంగా మహేశ్వరుని (శివుని) దర్శించిరి।
Verse 24
तस्य देवो महादेवः प्रत्यक्षं नीललोहितः / ददौ कृष्णास्य भगवान वरदो वरमुत्तमम्
అతనికై దేవ మహాదేవుడు నీలలోహితుడు ప్రత్యక్షముగా ప్రత్యక్షమయ్యెను; వరదుడైన భగవంతుడు కృష్ణునికి ఉత్తమ వరమును దయచేసెను।
Verse 25
येर्ऽचयिष्यन्ति गोविन्दं मद्भक्ता विधिपूर्वकम् / तेषां तदैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति जगन्मय
నా భక్తులు విధిపూర్వకముగా గోవిందుని ఆరాధించెదరు; హే జగన్మయా, వారి అంతఃకరణమున అప్పుడు ఈశ్వరసంబంధమైన (ఐశ్వర) జ్ఞానము ఉద్భవించును।
Verse 26
नमस्योर्ऽचयितव्यश्च ध्यातव्यो मत्परैर्जनैः / भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादाद् द्विजातिभिः
మత్పరులైన జనులు నిన్ను నమస్కరించవలెను, ఆరాధించవలెను, ధ్యానించవలెను; నా ప్రసాదమువలన—సందేహము లేదు—నీవు ద్విజుల మధ్య సమృద్ధి, సిద్ధిని పొందుదువు।
Verse 27
ये ऽत्र द्रक्ष्यन्ति देवेशं स्नात्वा रुद्रं पिनाकिनम् / ब्रह्महत्यादिकं पापं तेषामाशु विनश्यति
ఇక్కడ స్నానం చేసి దేవేశుడైన పినాకధారి రుద్రుని దర్శించువారికి బ్రహ్మహత్యాది పాపములు కూడ త్వరగా నశించును।
Verse 28
प्राणांस्त्यजन्ति ये मर्त्याः पापकर्मरता अपि / ते यान्ति तत् परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा
పాపకర్మములలో రతులైన మానవులైనను (బోధించిన విధముగా) ప్రాణత్యాగము చేసినచో, వారు ఆ పరమస్థానమునకు చేరుదురు; ఇందులో సందేహవిచారణ అవసరం లేదు।
Verse 29
धन्यास्तु खलु ते विप्रा मन्दाकिन्यां कृतोदकाः / अर्चयन्ति महादेवं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
మందాకినీలో స్నానం చేసి మధ్యమేశ్వర క్షేత్రమున ఈశ్వరస్వరూప మహాదేవుని ఆరాధించువారు నిజముగా ధన్యులు।
Verse 30
स्नानं दानं तपः श्राद्धं पिण्डनिर्वपणं त्विह / एकैकशः कृतं विप्राः पुनात्यासप्तमं कुलम्
ఇక్కడ స్నానం, దానం, తపస్సు, శ్రాద్ధం, పిండనిర్వపణం—ఇవన్నీ ఒక్కొక్కటిగా చేసినా, ఓ విప్రులారా, ఏడవ తరము వరకు కులము పవిత్రమగును।
Verse 31
संनिहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे / यत् फलं लभते मर्त्यस्तस्माद् दशगुणं त्विह
రాహుగ్రస్త సూర్యగ్రహణ సమయంలో సంనిహతి క్షణమున జలస్పర్శచేసి మానవుడు పొందు ఫలము, ఇక్కడ దశగుణముగా వృద్ధి చెందును।
Verse 32
एवमुक्त्वा महायोगी मध्यमेशान्ति के प्रभुः / उवास सुचिरं कालं पूजयन् वै महेश्वरम्
ఇట్లు పలికిన మహాయోగి—శాంతి మధ్యస్థితిలో నిలిచిన ప్రభువు—అక్కడ చాలాకాలం నివసించి, నిరంతరం మహేశ్వరుడు (శివుడు)ను పూజించుచుండెను।
Frequently Asked Questions
Madhyameśvara is presented as an ever-abiding locus of Śiva-Śakti presence where disciplined worship and Pāśupata practice yield purification, sin-destruction, and ultimately direct darśana—validated by Vyāsa’s instruction and the episode of Kṛṣṇa receiving Nīlalohita’s boon.
It depicts Hari (Kṛṣṇa/Hṛṣīkeśa) taking the Pāśupata vow, studying Rudra’s teachings, worshipping Śambhu, and receiving Śiva’s direct boon—showing Vaiṣṇava divinity revering Śiva without contradiction, and linking devotion to the rise of Īśvara-centered knowledge.