Adhyaya 61

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణ మధ్యమభాగంలో వాయుప్రోక్త ‘వైవస్వతమనోః సృష్టి’ అనే షష్టితమ అధ్యాయం (60). సూతుడు పలికెను—మనుపుత్రుల విసర్గాన్ని (వంశవిస్తారాన్ని) విశదంగా వినుడి. పృషధ్రుడు రాత్రి గురువు గోవును హింసించి, ఆ క్షణమే…

Verse 2

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

మహాత్ముడు చ్యవనుని శాపం వల్ల అతడు శూద్రత్వాన్ని పొందెను. అలాగే కరూషుని వంశమైన కారూష క్షత్రియులు యుద్ధంలో అహంకారంతో ఉన్మత్తులై ఉండిరి.

Verse 3

सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः

వెయ్యిమంది క్షత్రియుల పరాక్రమశాలి సమూహము ఉద్భవించింది. దిష్టుని కుమారుడైన నాభాగుడు భలందనుడని ప్రసిద్ధి పొందిన జ్ఞాని అయ్యెను.

Verse 4

भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

భలందనుని కుమారుడు ప్రాంశు అనే మహాబలవంతుడు అయ్యెను. ప్రాంశునికి ఒక్క కుమారుడు పుట్టెను; అతడు ప్రజాపతితో సమానుడైన మహారాజు.

Verse 5

संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः

సంవర్తుడు అతనిని సుహృదులు, బంధువులతో కూడి స్వర్గానికి తీసికెళ్లెను. ఇక్కడ సంవర్తుడు మరియు బృహస్పతి మధ్య మహా వివాదము ఏర్పడెను.

Verse 6

ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

యజ్ఞముని సమృద్ధిని చూచి బృహస్పతి క్రోధించెను. సంవర్తుడు నిర్వహించిన ఆ యజ్ఞమందు అతడు అప్పుడు ఘోరంగా కోపించెను.

Verse 7

लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्

లోకనాశార్థమై దేవతలచే ప్రసన్నుడైన ఆ చక్రవర్తి మరుత్తుడు, ఇంద్రరహితుడైన (అవాసవాన్) నరిష్యంతునకు ఆశ్రయమయ్యెను.

Verse 8

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः

నరిష్యంతుని వారసుడైన దండధర రాజు ‘దమ’ అయ్యెను; అతని కుమారుడు ప్రసిద్ధుడైన ‘రాష్ట్రవర్ధన’ రాజయ్యెను.

Verse 9

सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः

అతని కుమారుడు ‘సుధృతి’; సుధృతినుండి మరల ‘నర’ జన్మించాడు. ‘కేవల’ుని కుమారుడు ‘బంధుమాన్’, కేవలాత్మజుడు.

Verse 10

अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः

తర్వాత బంధుమాన్ కుమారుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు ‘వేగవాన్’ అయ్యెను. వేగవాన్ కుమారుడు ‘బుధ’; బుధుని ఆత్మజుడు ‘తృణబిందు’.

Verse 11

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा

త్రేతాయుగ ఆరంభంలో మూడవ క్రమంలో ఆ రాజు జన్మించాడు. అతని కుమార్తె ‘ఇడవిడా’; ఆమెనే విశ్రవసుని మాత.

Verse 12

पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता

అతని కుమారుడు ‘విశాల’ పరమధార్మిక రాజు—దానశీలుడు, ప్రసిద్ధ పరాక్రమ-తేజస్సుతో కూడినవాడు; అతడే ‘విశాలా’ నగరాన్ని నిర్మించాడు.

Verse 13

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः

విశాలుని కుమారుడు మహాబలవంతుడైన రాజు హేమచంద్రుడు. హేమచంద్రుని తరువాత ‘సుచంద్ర’ అని ప్రసిద్ధుడైన రాజు అయ్యాడు.

Verse 14

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत

సుచంద్రుని కుమారుడు ‘ధూమ్రాశ్వ’ అని ప్రసిద్ధుడైన రాజు. ధూమ్రాశ్వుని కుమారుడైన విద్వాన్ సృంజయుడు జన్మించాడు.

Verse 15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः

సృంజయుని కుమారుడు శ్రీమంతుడు, ప్రతాపవంతుడు సహదేవుడు. సహదేవుని కుమారుడు పరమధార్మికుడు కృశాశ్వుడు.

Verse 16

कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः

కృశాశ్వుని కుమారుడు మహాతేజస్సు, ప్రతాపవంతుడు సోమదత్తుడు. రాజర్షి సోమదత్తుని కుమారుడు జనమేజయుడు అయ్యాడు.

Verse 17

जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः

జనమేజయుని కుమారుడు ‘ప్రమతి’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు. తృణబిందువు ప్రభావంతో వైశాలక వంశంలోని సమస్త నృపులు ప్రసిద్ధులయ్యారు.

Verse 18

दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः

వారు దీర్ఘాయుష్కులు, మహాత్ములు, వీర్యవంతులు, సుధార్మికులు. శర్యాతి వంశంలో ‘ఆనర్త’ అనే ప్రసిద్ధుడు జన్మించాడు.

Verse 19

पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्

సుకన్య అనే కుమార్తె ఉండెను; ఆమె చ్యవన ఋషి భార్య అయింది. ఆనర్తుని వారసుడు ‘రేవ’ అనే మహావీర్యవంతుడు.

Verse 20

आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

అతని దేశం ‘ఆనర్త’గా, రాజధాని కుశస్థలీగా ప్రసిద్ధి. రేవుని కుమారుడు ‘రైవత’; రైవతుని ధార్మిక కుమారుడు ‘కకుద్మీ’ అని పిలువబడెను.

Verse 21

ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके

అతడు వంద మంది సోదరులలో జ్యేష్ఠుడు. కుశస్థలీ రాజ్యాన్ని పొందిన తరువాత, తన కుమార్తెతో కలిసి బ్రహ్మదేవుని సమీపంలో గాంధర్వ గానాన్ని వినెను.

Verse 22

मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्

హే విభో! దేవదేవునికి ఒక ముహూర్తమాత్రమైనది, మానవులకు అనేక యుగాలైంది. అతడు యౌవనంతోనే తన నగరానికి తిరిగివచ్చెను; అది యాదవులతో నిండివుండెను.

Verse 23

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः

ద్వారవతీ అనే పేరుగల, అనేక ద్వారాలతో మనోహరమైన నగరం నిర్మించబడింది; వసుదేవుని నాయకత్వంలో భోజ, వృష్ణి, అంధకులు దానిని కాపాడిరి.

Verse 24

तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः

రేవతుని ఆ కథను యథాతత్త్వంగా విని, శత్రుదమనుడైన రాజు ‘సువ్రత’ అనే తన కుమార్తె రేవతీని బలదేవునికి ఇచ్చెను; అనంతరం తపస్సులో నిలిచి మేరువు శిఖరానికి వెళ్లెను.

Verse 25

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्

ధర్మాత్ముడైన రాముడు (బలరాముడు) రేవతితో కలిసి నిజంగా ఆనందంగా విహరించెను. ఆ కథ విని ఋషులు తదనంతరం ప్రశ్నించిరి.

Verse 26

ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि

ఋషులు పలికిరి—హే మహామతీ! అనేక యుగకాలం గడిచినప్పటికీ రేవతీకి గాని, కకుద్మిన్ రైవతునికి గాని జరా ఎలా రాలేదు? మేము ఇది వినదలచుకున్నాము; కావున గాంధర్వ విషయమును కూడా చెప్పుము.

Verse 27

सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह

సూతుడు పలికెను—బ్రహ్మలోకమునకు వెళ్లినవానికి జరా లేదు, ఆకలి దాహాలు లేవు, మరణభయం లేదు; అక్కడ రోగమూ పుట్టదు.

Verse 28

गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः

హే మునిశ్రేష్ఠులారా, గాంధర్వ విషయమై మీరు అడిగినదాన్ని నేను ఇప్పుడు, హే సువ్రతులారా, యథార్థంగా వివరించెదను।

Verse 29

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्

ఏడు స్వరాలు, మూడు గ్రామాలు, ఇరవై ఒక మూఛ్ఛనాలు, ఇంకా నలభై తొమ్మిది కంటే ఒకటి తక్కువ తానాలు—ఇదే స్వరమండలం.

Verse 30

षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः

షడ్జ, ఋషభ, గాంధార, మధ్యమ, పంచమ, ధైవత, నిషాద—ఇవే స్వరాలని తెలుసుకోవలెను।

Verse 31

सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च

సౌవీరా, మధ్యమా, హరిణా—ఇవీ అలాగే (మూడు) గ్రామాలు.

Verse 32

तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः

ఆ (గ్రామ)లో కాలోయనంతో కూడిన చతుర్థాలు, శుద్ధమధ్యమాలు (మూఛ్ఛనాలు) ఉన్నాయి; అలాగే క్రమంగా ‘నగ్ని’, ‘పౌషా’, ‘దేవ’, ‘దృష్ట్వా’, ‘కాంచ’ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి।

Verse 33

मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः

మధ్యమ-గ్రామికా అని ప్రసిద్ధమైన షడ్జ-గ్రామాన్ని తెలుసుకొనుడి; ఉత్తరం, మంద్రా, రజనీ మరియు వాచోన్నరాయతా—ఇవి దాని భేదాలు.

Verse 34

मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत

మధ్యషడ్జా మరియు ఇతర అభిముద్గణాను కూడా తెలుసుకొనుడి; గాంధార-గ్రామికా, శ్యామా, కీర్తిమానా—ఇవీ గమనించుడి.

Verse 35

अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्

అగ్నిష్టోమం మొదటిది, రెండవది వాజపేయికం; యవరాతసూయ మరియు ఆరవదానివలె సువర్మకం—ఇలా క్రమం చెప్పబడింది.

Verse 36

सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च

ఏడవది ‘గౌసవనా’ అని, ఎనిమిదవది ‘మహావృష్టికా’; తొమ్మిదవది ‘బ్రహ్మదానం’, తదనంతరం ‘ప్రాజాపత్యం’; అలాగే పండితుడు ‘నాగయక్షాశ్రయం’ మరియు ‘తద్గోత్తరం’నూ తెలుసుకొనాలి.

Verse 37

पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः

పదక్రాంతం, మృగక్రాంతం, మనోహరమైన విష్ణుక్రాంతం; అలాగే సూర్యకాంత-ధరణీ మరియు సంత-కోకిల-విశ్రుత—ఇవీ ప్రసిద్ధ నామాలు.

Verse 38

तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च

ఆయన ప్రభావంతో నిత్య అపవిత్రం చేసే పిశాచభయం, ఘోర అరణ్యభయమూ శమిస్తుంది; సావిత్రి, అర్ధసావిత్రి మరియు ‘సర్వతోభద్ర’ మంత్రాలు కూడా జపించబడతాయి.

Verse 39

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ

‘మనోహర’, ‘మధాత్ర్య’, ‘గంధర్వానుపత’ అని పిలువబడేవాడు; అలాగే ‘అలంబుషా-సేష్ట’ మరియు ‘విష్ణు-వైణవ-రావ’ అనే ఈ ఇద్దరూ ప్రసిద్ధులు.

Verse 40

सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च

‘సాగరావిజయ’ మరియు ‘సర్వభూతమనోహర’ అనే పేర్లూ ఉన్నాయి; అలాగే ‘హతోత్సృష్ట’ అని తెలుసుకో—మరియు స్కందుడు సర్వథా ప్రియుడే.

Verse 41

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

‘మనోహర’, ‘మధాత్ర్య’, ‘గంధర్వానుపత’ అని పిలువబడేవాడు; అతడు ‘అలంబుషా-సేష్ట’తో కూడ సంబంధమున్నవాడు, అలాగే ‘నారదప్రియ’ కూడా.

Verse 42

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः

భీమసేనుడు చెప్పిన ‘నగరాతానయప్రియ’ అనే (నామధారి) ఉన్నాడు; అలాగే ‘వికలోపనీతవినతాశ్రీ’ అని ప్రసిద్ధుడై, భార్గవునికి ప్రియుడైనవాడు.

Verse 43

चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते

ఇక్కడ నారదుడు పద్నాలుగవ, పదిహేనవ స్వరభేదాలనూ కోరుతాడు; ‘ససౌవీరా’ ‘సుసౌవీరా’ అనే గీతరూపాలు బ్రహ్మద్వారా పాడబడతాయి।

Verse 44

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत

ఉత్తరాది స్వరాలకు అధిష్ఠాతగా బ్రహ్మా మరియు మూడు దేవతలు ఉన్నారు; హరిదేశంలో జన్మించి వారు హరికోసం అవతరించారు।

Verse 45

मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले

హరిచే స్థాపితమైన ఈ మూర్ఛనాలు చంద్రస్వరానికి అధిదేవతలు; స్వరమండలంలో ‘అనుద్రి’ చేతితో ఎత్తబడి విస్తారంగా వికసించింది।

Verse 46

साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना

ఆ ‘సాకలోపనత’ నుండి మనువుకు అన్నదైవతం ఏర్పడింది; శుద్ధాత్మకమైన మూర్ఛనాల వల్ల ‘మనుదేశాలు’ ఉద్భవించాయి।

Verse 47

तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्

అదే-అదే నుండి ‘మృగామర్గీ’ ఉద్భవించింది; దానికి అధిదేవత మృగేంద్రుడు. ఆమె శ్రమతో కూడి, ఆద్యుమ్న తేజస్సుతో యుక్తమై, అనేక అపౌరుష నఖాలను ధరించింది।

Verse 48

मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः

ఈ మూర్ఛన ‘ఆయోజనా’ అని పిలువబడుతుంది; ఇది రజోగుణం మరియు రజనీ-తత్త్వం నుండి ఉద్భవించినదిగా చెప్పబడింది. పండితులు దీనిని ఉత్తర-మద్ర, అంసపద, గదైవతక సంబంధమని తెలుసుకొంటారు.

Verse 49

तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च

కాబట్టి ఉత్తర దిశ వైపు మొదటి క్రమాన్ని ‘స్వాయమ’ అని అంటారు. తమోగుణానికి ఉత్తరమైనది ‘ఐద్ర’ అని; దీనికి ధ్రువునితో కూడిన దేవతా సంబంధం ఉందని చెబుతారు.

Verse 50

अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः

ఆప్-తత్త్వానికి ఉత్తరత్వ సీమను అధిష్ఠించే దేవత ‘ఉత్తరాయణ’ అని చెప్పబడుతుంది. దీనిని ‘ఇజ-మూర్ఛన’ అని కూడా అంటారు; పితరులే దీని శ్రాద్ధ దేవతలుగా స్మరించబడతారు.

Verse 51

शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा

మహర్షులు శుద్ధ షడ్జ స్వరాన్ని స్థాపించి అగ్నిని సమీపిస్తారు; అందువల్ల ‘నజానీ’ అనే (మూర్ఛన) తెలిసికొనబడుతుంది. అది ‘శుద్ధ-యచ్చికరాసభా’ అని కూడా చెప్పబడింది.

Verse 52

इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः

ఇలా ఈ మూర్ఛనలను చేసి, ఎవరిలో ఇలాంటి భావన కలుగుతుందో, అతడు పక్షుల మూర్ఛనలను విని ‘పక్షోకా’ అనే మూర్ఛనలను స్మరిస్తాడు.

Verse 53

नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा

నాగదృష్టి, విషగీతాది ప్రకారంగా మూర్ఛనాలు సమీపిస్తాయి; అవి నానావిధములుగా, అసాధారణముగా, అలాగే వడవా త్రివిధములుగా చెప్పబడినవి.