Adhyaya 9

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्यासन् विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत । सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ భారత (పరీక్షిత), విశ్వరూపునికి మూడు తలలు ఉండేవి. శాస్త్రాధికారుల నుండి నేను వినినదేమనగా—ఒక తలతో సోమరసాన్ని త్రాగేవాడు, మరొక తలతో సురాను త్రాగేవాడు, మూడవ తలతో అన్నం భుజించేవాడు.

Verse 2

स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकै: । अददद्यस्य पितरो देवा: सप्रश्रयं नृप ॥ २ ॥

ఓ నృప పరీక్షిత, విశ్వరూపుడు యజ్ఞవేదికపై ప్రత్యక్షంగా ఘృతాహుతులు సమర్పిస్తూ ‘ఇంద్రాయ ఇదం స్వాహా’, ‘ఇదమగ్నయే’ మొదలైన మంత్రాలను గట్టిగా జపించెను. తండ్రి వైపు దేవతలతో బంధం ఉన్నందున ప్రతి దేవతకు తగిన భాగాన్ని వినయంతో అర్పించెను.

Verse 3

स एव हि ददौ भागं परोक्षमसुरान् प्रति । यजमानोऽवहद् भागं मातृस्‍नेहवशानुग: ॥ ३ ॥

అతడు దేవతల నామంతో అగ్నిలో ఘృతాహుతులు సమర్పించెను; కాని దేవతలకు తెలియకుండానే, మాతృబంధ స్నేహవశుడై అసురులకూ భాగం అర్పించెను।

Verse 4

तद्देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वर: । आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीर्षाण्यच्छिनद् रुषा ॥ ४ ॥

అతడు దేవతలను అవమానించి ధర్మాన్ని మోసం చేస్తున్నాడని గ్రహించిన స్వర్గాధిపతి ఇంద్రుడు, అసురుల చేత ఓడిపోతానేమోనని భయపడి, కోపావేశంతో విశ్వరూపుని మూడు తలలను భుజాల నుండి నరికివేశెను।

Verse 5

सोमपीथं तु यत्तस्य शिर आसीत् कपिञ्जल: । कलविङ्क: सुरापीथमन्नादं यत् स तित्तिरि: ॥ ५ ॥

ఆ తరువాత సోమరసం త్రాగుటకు ఉన్న తల కపిఞ్జల (ఫ్రాంకోలిన్) పక్షిగా మారెను; సురా త్రాగుటకు ఉన్న తల కలవింక (చిలుక/గోరయ్య)గా మారెను; ఆహారం తినే తల తిత్తిరి (పార్ట్రిడ్జ్)గా మారెను।

Verse 6

ब्रह्महत्यामञ्जलिना जग्राह यदपीश्वर: । संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये । भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्‌भ्यश्चतुर्धा व्यभजद्धरि: ॥ ६ ॥

ఇంద్రుడు బ్రాహ్మణహత్య పాపఫలాన్ని నివారించగల శక్తిమంతుడైనా, పశ్చాత్తాపంతో అంజలి పెట్టి ఆ పాపభారాన్ని స్వీకరించెను। ఒక సంవత్సరం బాధ అనుభవించి, శుద్ధి కోసం ఆ పాపప్రతిక్రియను భూమి, నీరు, వృక్షాలు, స్త్రీలు—ఇవన్నీ నాలుగు భాగాలుగా పంచెను।

Verse 7

भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै । ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रद‍ृश्यते ॥ ७ ॥

ఇంద్రుని వరంగా భూమిలోని గోతులు స్వయంగా నిండిపోతాయని పొందిన ప్రతిఫలంగా, భూమి బ్రాహ్మణహత్య పాపఫలంలో నాలుగో భాగాన్ని స్వీకరించెను। ఆ పాపప్రతిక్రియ వల్లనే భూమిమీద అనేక ఎడారులు కనిపిస్తాయి।

Verse 8

तुर्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमा: । तेषां निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रद‍ृश्यते ॥ ८ ॥

ఇంద్రుని వరంతో కత్తిరించిన కొమ్మలు-చిగుళ్లు మళ్లీ పెరుగుతాయి—ఈ ప్రతిఫలంగా వృక్షాలు బ్రాహ్మణహత్య పాపఫలంలో నాలుగో వంతు స్వీకరించాయి. అది చెట్ల సారంగా కనిపిస్తుంది.

Verse 9

शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहु: स्त्रिय: । रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रद‍ृश्यते ॥ ९ ॥

ఇంద్రుని వరంతో స్త్రీలు నిరంతరం కామసుఖాన్ని అనుభవించగలరు—ఈ ప్రతిఫలంగా వారు పాపఫలంలో నాలుగో వంతు స్వీకరించారు. దాని ఫలితంగా ప్రతి నెల రజస్స్రావ లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.

Verse 10

द्रव्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुर्मलम् । तासु बुद्बुदफेनाभ्यां द‍ृष्टं तद्धरति क्षिपन् ॥ १० ॥

ఇంద్రుని వరంతో నీరు ఇతర ద్రవ్యాలతో కలిసినప్పుడు వాటి పరిమాణాన్ని పెంచుతుంది—ఈ ప్రతిఫలంగా నీరు పాపమలంలో నాలుగో వంతు స్వీకరించింది. అందుకే నీటిలో బుడగలు, నురుగు కనిపిస్తాయి; నీరు తీసుకునేటప్పుడు వాటిని నివారించాలి.

Verse 11

हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम् ॥ ११ ॥

విశ్వరూపుడు హతుడైన తరువాత అతని తండ్రి త్వష్టా ఇంద్రుని సంహరించుటకు యజ్ఞకర్మలు చేశాడు. అగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పిస్తూ—“ఓ ఇంద్రశత్రువా, వర్ధిల్లుము; ఆలస్యం చేయక శత్రువును సంహరించుము” అని పలికాడు.

Verse 12

अथान्वाहार्यपचनादुत्थितो घोरदर्शन: । कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा ॥ १२ ॥

ఆ తరువాత అన్వాహార్యపచన అనే యజ్ఞాగ్నியின் దక్షిణ భాగం నుండి భయంకర దర్శనముగల ఒక పురుషుడు ఉద్భవించాడు; యుగాంత సమయంలో సమస్త లోకాలను సంహరించే కృతాంతుడివలె కనిపించాడు.

Verse 13

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

నాలుగు దిక్కులకూ విడిచిన బాణాలవలె ఆ దైత్యుని దేహం రోజురోజుకీ విస్తరిస్తూ పెరిగింది. కాలిన కొండలా నల్లగా, సంధ్యాకాల మేఘసమూహంలా కాంతిమంతంగా; కరిగిన తామ్రవర్ణ జుట్టు-గడ్డం-మీసాలతో, మధ్యాహ్న సూర్యంలా ఘోరమైన చూపులతో కనిపించాడు.

Verse 14

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

దీప్తిమంతమైన త్రిశిఖ శూలంపై రెండు లోకాలను ఎత్తి పెట్టినట్టుగా అతడు అజేయుడిలా కనిపించాడు. నర్తిస్తూ ఘోరంగా అరుస్తూ తన పాదాలతో భూమిని కంపింపజేశాడు, భూకంపంలా.

Verse 15

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

గుహలా లోతైన నోరుతో అతడు మళ్లీ మళ్లీ ఆవలిస్తూ, ఆకాశాన్నే మింగేయాలనుకున్నట్టుగా కనిపించాడు. తన నాలుకతో నక్షత్రాలను నాకుతున్నట్టూ, పొడవైన పదునైన దంతాలతో త్రిలోకాన్ని గ్రసిస్తున్నట్టూ అనిపించాడు.

Verse 16

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

అతని మహా భయంకరమైన దంతాలు, మళ్లీ మళ్లీ ఆవలింపును చూసి అందరూ లోకవాసులు వణికిపోయారు. భయాక్రాంతులై వారు పది దిక్కులకూ చెదరిపోయి పరుగెత్తారు.

Verse 17

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

ఇలా ఆ మహాకాయ దైత్యుణ్ని చూసి అందరూ భయంతో వణికిపోయి పది దిక్కులకూ పారిపోయారు. అతని రౌద్ర రూప దర్శనంతో సమస్త జగత్తు భీతితో కంపించినట్టైంది.

Verse 18

येनावृता इमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना । स वै वृत्र इति प्रोक्त: पाप: परमदारुण: ॥ १८ ॥

త్వష్టా కుమారుడైన ఆ మహాభయంకర దైత్యుడు తపస్సు బలంతో సమస్త లోకాలను ఆవరించాడు; అందుకే అతడు ‘వృత్ర’—అన్నిటినీ కప్పివేసేవాడు—అని ప్రసిద్ధి పొందాడు।

Verse 19

तं निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभा: । स्वै: स्वैर्दिव्यास्त्रशस्त्रौघै: सोऽग्रसत्तानि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

ఇంద్రుని నేతృత్వంలోని దేవగణాలు సైన్యంతో దూసుకెళ్లి తమ తమ దివ్యాస్త్రశస్త్ర వర్షాలతో అతనిపై దాడి చేశారు; కాని వృత్రాసురుడు వాటన్నిటినీ పూర్తిగా మింగివేశాడు।

Verse 20

ततस्ते विस्मिता: सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजस: । प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थु: समाहिता: ॥ २० ॥

దైత్యుని బలాన్ని చూసి వారు అందరూ ఆశ్చర్యంతో పాటు నిరాశకు లోనై తమ తేజస్సును కోల్పోయారు; అందుకే ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆదిపురుషుడైన పరమాత్మ, శ్రీనారాయణుని ఆరాధించేందుకు సమవేతులయ్యారు।

Verse 21

श्रीदेवा ऊचु: वाय्वम्बराग्‍न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्त: । हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततो न: ॥ २१ ॥

దేవతలు పలికారు—ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి అనే ఐదు భూతాలతో త్రిలోకాలు ఏర్పడ్డాయి; బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు వాటిని నియంత్రిస్తారు. కాలం మన అస్తిత్వాన్ని అంతం చేస్తుందనే భయంతో కాలధర్మానుసారం కర్మచేసి కాలానికి అర్పణలు సమర్పిస్తాము; కానీ ఆ కాలమే పరమేశ్వరునికి భయపడుతుంది. కాబట్టి సంపూర్ణ రక్షణనిచ్చే ఆ పరమపురుషునినే ఇప్పుడు మనం ఆరాధిద్దాం।

Verse 22

अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । विनोपसर्पत्यपरं हि बालिश: श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम् ॥ २२ ॥

ప్రభువు ఎప్పుడూ ఆశ్చర్యానికి లోనుకాడు; ఆయన పరిపూర్ణకాముడు, తన స్వసిద్ధితోనే సదా తృప్తుడై సమంగా ప్రశాంతంగా ఉంటాడు. ఆయనకు భౌతిక ఉపాధులు లేవు; స్థిరుడు, అనాసక్తుడు—అందరికీ ఏకైక ఆశ్రయం. ఇతరుల రక్షణ కోరేవాడు నిజంగా మూర్ఖుడు—కుక్క తోక పట్టుకుని సముద్రం దాటాలని ప్రయత్నించినట్టే।

Verse 23

यस्योरुश‍ृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम् । स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद्‌दुरन्तात् त्राताश्रितान्वारिचरोऽपि नूनम् ॥ २३ ॥

యwhose మహాశృంగంపై మనువు సత్యవ్రతుడు సమస్త జగత్తు నావను కట్టి ప్రళయపు దుర్గమును దాటాడో, ఆ జలచర మత్స్యావతారుడే త్వష్టాపుత్రజనితమైన ఆ దురంత భయము నుండి మమ్మల్ని శరణాగతులను నిశ్చయంగా రక్షించుగాక।

Verse 24

पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भ- स्युदीर्णवातोर्मिरवै: कराले । एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद् भयाद्येन स नोऽस्तु पार: ॥ २४ ॥

సృష్టి ఆరంభంలో ప్రళయజలంలో ఉద్ధృత వాయువు లేచి భయంకర తరంగాలు, కరాళ ధ్వనులు కలిగినప్పుడు, స్వయంభూ బ్రహ్మ కూడా పద్మాసనమునుండి జారిపడబోయెను; కాని ప్రభువు సహాయంతో రక్షింపబడ్డాడు. ఆ ప్రభువే మమ్మల్ని కూడా ఈ భయస్థితి నుండి దాటించుగాక।

Verse 25

य एक ईशो निजमायया न: ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् ।

ఏకైక ఈశ్వరుడు తన మాయచే మమ్మల్ని సృష్టించెను; ఆయన కృపచే మేము విశ్వసృష్టిని విస్తరింపజేస్తాము. ఆ అంతర్యామి పరమాత్ముడు సదా మన ముందే ఉన్నప్పటికీ ఆయన రూపము మనకు కనబడదు; ఎందుకంటే మనమంతా మనలను వేరు, స్వతంత్ర దేవులమని భావిస్తాము।

Verse 26

यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्‌नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥

దేవతలలో వామనుడిగా, ఋషులలో పరశురాముడిగా, పశువులలో నృసింహ-వరాహులుగా, జలచరులలో మత్స్య-కూర్ములుగా—ఇలా స్వమాయచే వివిధ దివ్య దేహాలతో అవతరించి, శత్రువులచే తీవ్రంగా పీడింపబడుతున్న మమ్మల్ని దేవతలను తనవారిగా చేసుకొని యుగయుగములలో రక్షించువాడు ఆయనే।

Verse 27

यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्‌नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥

ఆ దేవుడినే—మన ఆత్మదైవతమై, పరమ ప్రధాన కారణమై, పురుషుడై, విశ్వమునకు భిన్నుడైయున్నప్పటికీ విరాట్రూపమున నిలిచియున్నవాడిని—మేమందరం శరణ్యుని శరణు వేడుదుము. ఆ మహాత్మ ప్రభువు తనవారికి మంగళమును, అభయరక్షణను నిశ్చయంగా ప్రసాదించును।

Verse 28

श्रीशुक उवाच इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम् । प्रतीच्यां दिश्यभूदावि: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ २८ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ మహారాజా! దేవతలు స్తుతులతో ఆయనను ఉపాసించుచుండగా, శంఖచక్రగదాధారి భగవాన్ హరి ముందుగా వారి హృదయాలలో, తరువాత పశ్చిమ దిశలో ప్రత్యక్షముగా అవిర్భవించాడు।

Verse 29

आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ द‍ृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥

పరమదేవుడు నారాయణుని చుట్టూ పదహారు మంది స్వపార్షదులు సేవచేసుచుండిరి; వారు ఆభరణాలతో అలంకృతులై ఆయనతో సమానరూపులే గాని, శ్రీవత్సచిహ్నం మరియు కౌస్తుభమణి లేనివారు. ఓ రాజా! శరదృతువు కమలదళాల వంటి నేత్రాలు, మృదుహాస్యంతో ఉన్న ప్రభువును చూచి దేవతలందరూ ఆనందవిహ్వలులై దండవత్‌గా పడిపోయి, తరువాత నెమ్మదిగా లేచి స్తోత్రాలతో ఆయనను సంతోషపరిచిరి।

Verse 30

आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ द‍ृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥

పరమదేవుడు నారాయణుని చుట్టూ పదహారు మంది స్వపార్షదులు సేవచేసుచుండిరి; వారు ఆభరణాలతో అలంకృతులై ఆయనతో సమానరూపులే గాని, శ్రీవత్సచిహ్నం మరియు కౌస్తుభమణి లేనివారు. ఓ రాజా! శరదృతువు కమలదళాల వంటి నేత్రాలు, మృదుహాస్యంతో ఉన్న ప్రభువును చూచి దేవతలందరూ ఆనందవిహ్వలులై దండవత్‌గా పడిపోయి, తరువాత నెమ్మదిగా లేచి స్తోత్రాలతో ఆయనను సంతోషపరిచిరి।

Verse 31

श्रीदेवा ऊचु: नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नम: । नमस्ते ह्यस्तचक्राय नम: सुपुरुहूतये ॥ ३१ ॥

దేవతలు పలికిరి—ఓ ప్రభూ! యజ్ఞఫలదాయకమైన నీ యజ్ఞవీర్యానికి నమస్కారం; కాలతత్త్వరూపమై ఆ ఫలాలను క్రమేణ నశింపజేసే నీకును నమస్కారం. ఓ చక్రాన్ని విసిరి అసురులను సంహరించువాడా! అనేక నామములు గల ప్రభూ! నీకు మా సాదర ప్రణామములు।

Verse 32

यत्ते गतीनां तिसृणामीशितु: परमं पदम् । नार्वाचीनो विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति ॥ ३२ ॥

ఓ పరమ నియంతా! స్వర్గలోకప్రాప్తి, మానవజన్మ, నరకగతి—ఈ మూడు గమ్యాలను నీవే నియంత్రించుచున్నావు; అయినా నీ పరమపదం వైకుంఠధామం. మేము సృష్టి అనంతరం పుట్టినవారము గనుక నీ లీలలను గ్రహించలేము. అందుచేత నీకు వినయపూర్వక నమస్కారములే అర్పించుచున్నాము।

Verse 33

ॐ नमस्तेऽस्तु भगवन्नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकै: परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्‌घाटिततम:कपाट द्वारे चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ ३३ ॥

ఓ భగవన్ నారాయణా, వాసుదేవా, ఆదిపురుషా! ఓ మహాపురుషా, పరమమంగళ, పరమకల్యాణ, పరమకరుణామయా! మీరు జగదాధారం, లోకైకనాథుడు, సర్వేశ్వరుడు, లక్ష్మీపతి. పరమహంస పరివ్రాజక సన్న్యాసులు భక్తియోగ సమాధిలో లీనమై శుద్ధహృదయాలలో మీ స్వరూపాన్ని సాక్షాత్కరిస్తారు; హృదయాంధకారం తొలగగానే మీరు స్వయంగా ప్రకాశిస్తారు, వారు అనుభవించే పరమానందమే మీ దివ్య స్వరూపం. అందుకే మేము మీకు సాష్టాంగ నమస్కారం అర్పిస్తున్నాము.

Verse 34

दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुण: सृजसि पासि हरसि ॥ ३४ ॥

ఓ ప్రభూ! మీ లీలాశక్తి బోధకు అతీతంగా కనిపిస్తుంది. మీరు ఆధారంలేని వాడు, భౌతిక దేహం లేని వాడు; మా సహకారం మీకు అవసరం లేదు. మీరు స్వయంగా వికారం చెందకుండా పదార్థతత్త్వాన్ని అందించి ఈ జగత్తును సృష్టించి, పోషించి, లయపరుస్తారు. మీరు గుణకార్యాలలో నిమగ్నుడిగా కనిపించినా, మీరు సర్వथा గుణాతీతుడు; అందువల్ల మీ దివ్య క్రియలు అత్యంత దుర్బోధ్యమైనవి.

Verse 35

अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतित: पारतन्‍त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्याहोस्विदात्माराम उपशमशील: समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदाम: ॥ ३५ ॥

ఇప్పుడు మా ప్రశ్న—మీరు కూడా దేవదత్తుడిలా సాధారణ జీవి వలె గుణాల వల్ల ఏర్పడిన దేహంలో ఈ లోకంలో ఉండి, పరతంత్రుడై మీ చేసిన శుభాశుభ కర్మఫలాలను అనుభవిస్తారా? లేక మీరు ఆత్మారాముడు, శాంతస్వభావుడు, సమ్యక్దర్శి, ఉదాసీన సాక్షిరూపంగా మాత్రమే ఇక్కడ ఉన్నారా? ఓ భగవన్, మీ నిజమైన స్థితిని మేము గ్రహించలేము.

Verse 36

न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिमितगुणगण ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्त:करणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरत समस्तमायामये केवल एवात्ममायामन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूपद्वयाभावात् ॥ ३६ ॥

ఓ భగవన్! మీలో విరోధం అనే దేమీ లేదు; మీరు అనంత గుణసమూహాల నిధి, సర్వేశ్వరుడు, అచింత్య మహిమగలవాడు. కుతర్కశాస్త్రాలు, తప్పుడు ప్రమాణాలు, వాదవివాదాలతో కలుషితమైన అంతఃకరణం కలవారు మీ గురించి వాదిస్తారు; వారికి మీ తత్త్వంలో ప్రవేశమే లేదు. సమస్త మాయామయం శాంతించినప్పుడు మీరు మీ ఆత్మమాయాశక్తితో ఏకమేవ నిలిచివుంటారు; మీ స్వరూపంలో ద్వైతం లేనప్పుడు మీకు అసాధ్యం ఏముంటుంది? మీ శక్తితో మీరు కోరితే చేస్తారు, కోరితే చేయకపోవచ్చు కూడా.

Verse 37

समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् ॥ ३७ ॥

దోర ముక్కను పాము అని భ్రమించినవాడికి భయం కలుగుతుంది; కానీ దానిని దోరనే అని తెలిసినవాడికి భయం ఉండదు. అలాగే మీరు అందరి హృదయాల్లో ఉన్న పరమాత్మగా, వారి బుద్ధి ప్రకారం ఎవరికో భయం, ఎవరికో అభయం ప్రేరేపిస్తారు; అయితే మీలో స్వయంగా ద్వైతం లేదు.

Verse 38

स एव हि पुन: सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूप: सर्वेश्वर: सकलजगत्कारणकारणभूत: सर्व प्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषित: ॥ ३८ ॥

ఆయనే సమస్త వస్తువులలో వస్తుస్వరూపుడై, సర్వేశ్వరుడై, జగత్తు కారణాలకూ కారణమైన పరమాత్మ. అంతర్యామిగా అన్నింటిలోనూ ఉండి చివరకు ఆయనే ఏకైకంగా నిలిచియుంటాడు.

Verse 39

अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विस्मारितद‍ृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासा: परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनस: कथमु ह वा एते मधुमथन पुन: स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृद: साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्त: ॥ ३९ ॥

హే మధుమథన! నీ మహిమామృత సముద్రంలోని ఒక చుక్కను ఒక్కసారి రుచి చూసినవారి మనస్సులో నిరంతర పరమానంద ప్రవాహం ఉప్పొంగుతుంది; దృష్టి-శ్రవణ ఇంద్రియసుఖాల స్వల్ప ప్రతిబింబమూ వారికి మరచిపోతుంది. సర్వభూతప్రియసుహృదుడవైన సర్వాత్ముడైన భగవంతునిలో ఏకాంతభక్తులైన వారు నీ పాదపద్మసేవను ఎలా విడిచిపెడతారు, అక్కడి నుంచి మళ్లీ సంసారచక్రం లేదు కదా?

Verse 40

त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि तेषामुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रित जलचराकृतिभिर्यथापराधं दण्डं दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि भगवञ्जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे ॥ ४० ॥

హే త్రిభువనాత్మభవన! హే త్రివిక్రమ! హే త్రినయన! హే త్రిలోకమనోహర! దేవులు, మనుష్యులు, దైత్యులు, దానవులు—అందరూ నీ విభూతులే. అధర్ములు బలవంతులైనప్పుడు నీవు నీ యోగమాయతో దేవ-నర-మృగ-మిశ్ర-జలచర రూపాలు ధరించి వారి అపరాధానుసారం దండన విధిస్తావు. కాబట్టి, భగవాన్, నీకు ఇష్టమైతే ఈ రోజు ఈ త్వాష్ట్రీయ వృత్రాసురుణ్ని సంహరించు.

Verse 41

अस्माकं तावकानां तततत नतानां हरे तव चरणनलिनयुगल ध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां स्वलिङ्गविवरणेनात्मसात्कृतानामनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन विगलित मधुरमुख रसामृत कलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम् ॥ ४१ ॥

హే హరే! మేము నీకు శరణాగతులం; ప్రేమబంధాల గొలుసులతో మా హృదయాలు నీ పాదపద్మధ్యానంలో బంధించబడ్డాయి. దయచేసి నీ అవతారాన్ని ప్రదర్శించి మమ్మల్ని నీ నిత్యదాసులుగా స్వీకరించు. కరుణతో నిండిన శీతలమైన చిరునవ్వు గల నీ దృష్టితో, నీ మధుర ముఖం నుండి వెలువడే అమృతవాక్యాలతో వృత్రాసురుని వల్ల కలిగిన మా అంతస్తాపాన్ని శమింపజేయుము.

Verse 42

अथ भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवत: सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मण: परमात्मन: कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीय: स्याद्विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतस: ॥ ४२ ॥

హే భగవాన్! అగ్నిలోని చిన్న చినుగులు సమస్త అగ్నికార్యాలను చేయలేనట్లే, నీ అంసమైన మేము మా అవసరాలను నీకు ఏమి నివేదించగలం? నీవే జగత్తు సృష్టి-స్థితి-లయాలకు మూలకారణం; నీ దివ్య మరియు భౌతిక శక్తులతో లీలలు ఆడుతావు. నీవు సమస్త జీవుల హృదయాలలో అంతర్యామిగా, బయట ప్రధానతత్త్వరూపంగా కూడా ఉన్నావు. పరబ్రహ్మ, పరమాత్మ, ఆకాశసమ విస్తారుడు, సమస్త జ్ఞానాలకు సాక్షి—నీకు తెలియనిది ఏముంటుంది?

Verse 43

अत एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवत: परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिन संसारपरिश्रमोपशमनीमुपसृतानां वयं यत्कामेनोपसादिता: ॥ ४३ ॥

హే సర్వజ్ఞ భగవాన్, పరమగురో! భౌతిక లోకంలోని నానావిధ కష్టాల శ్రమను శమింపజేసే నీ కమలపాదాల నీడలో మేము శరణు పొందాము. మా ఆశ్రయకారణం నీకు తెలిసినదే; దయచేసి మా ప్రస్తుత దుఃఖాన్ని నివారించి ఉపదేశం ప్రసాదించు।

Verse 44

अथो ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् । ग्रस्तानि येन न: कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च ॥ ४४ ॥

కాబట్టి హే ఈశ్వరా, హే పరమ నియంతా, హే శ్రీకృష్ణా! త్రిలోకాన్ని గ్రసించుచున్న, మా అస్త్రాయుధాలు మరియు తేజస్సును కూడా మింగివేసిన త్వష్టాపుత్రుడు వృత్రాసురుని దయచేసి సంహరించు।

Verse 45

हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय । सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्ता- वन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते ॥ ४५ ॥

హే హంసస్వరూపా, హృదయగుహలో నివసించువాడా, సమస్తాన్ని పరిశీలించువాడా! హే శ్రీకృష్ణా, నిర్మల కీర్తిగలవాడా, ఆది లేని ఆదికారణా! సద్భక్తులకు ఆశ్రయమై, భవపథ యాత్రికులకు స్వధామమై, నీ పాదపద్మాలలో శరణు పొందిన ముక్తులు పరమగతిని పొందుదురు; హే హరి, నీకు నమస్కారం।

Verse 46

श्रीशुक उवाच अथैवमीडितो राजन् सादरं त्रिदशैर्हरि: । स्वमुपस्थानमाकर्ण्य प्राह तानभिनन्दित: ॥ ४६ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—హే రాజా పరీక్షిత్! దేవతలు ఈ విధంగా భక్తితో ప్రార్థించగా, హరి తన అహేతుక కృపతో వారి స్తుతిని వినెను. సంతోషించి ఆయన దేవతలకు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను।

Verse 47

श्रीभगवानुवाच प्रीतोऽहं व: सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया । आत्मैश्वर्यस्मृति: पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि ॥ ४७ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—హే సురశ్రేష్ఠులారా! మదుపాసన-విద్యతో కూడిన మీ స్తుతులతో నేను అత్యంత ప్రీతుడనయ్యాను. ఈ జ్ఞానమే మనుష్యులకు నా పరమ ఐశ్వర్యాన్ని స్మరింపజేసి, నాయందు భక్తిని ఉద్భవింపజేసి పెంపొందిస్తుంది।

Verse 48

किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभा: । मय्येकान्तमतिर्नान्यन्मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥

హే దేవబుద్ధులలో శ్రేష్ఠులారా, నేను ప్రసన్నుడైతే దుర్లభమేముంది? అయినా నాపై ఏకాంతచిత్తమున్న శుద్ధభక్తుడు నన్ను వేరేదేమీ అడగడు; కేవలం భక్తిసేవలో నిమగ్నమయ్యే అవకాశమే కోరుతాడు।

Verse 49

न वेद कृपण: श्रेय आत्मनो गुणवस्तुद‍ृक् । तस्य तानिच्छतो यच्छेद्यदि सोऽपि तथाविध: ॥ ४९ ॥

భౌతిక సంపదనే అన్నీ, జీవన పరమలక్ష్యమని భావించేవారు ‘కృపణులు’. వారు ఆత్మ యొక్క పరమ శ్రేయస్సును తెలియరు. అలాంటి మూర్ఖులు కోరినదాన్ని ఎవరు ఇచ్చినా, ఇచ్చేవాడూ మూర్ఖుడిగానే పరిగణింపబడతాడు।

Verse 50

स्वयं नि:श्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तम: ॥ ५० ॥

భక్తివిజ్ఞానంలో పరిపూర్ణుడైన శుద్ధభక్తుడు పరమ శ్రేయస్సును తెలిసి, అజ్ఞానిని భోగసుఖాల కోసం ఫలాపేక్షకర్మల్లో నిమగ్నం కావమని బోధించడు; సహాయమూ చేయడు. అతడు అనుభవజ్ఞ వైద్యుడిలా—రోగి కోరినా హానికరమైన ఆహారం ఇవ్వడు।

Verse 51

मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् । विद्याव्रततप:सारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ५१ ॥ H

హే మఘవన్ (ఇంద్రా), మీకు శుభం కలుగుగాక. మీరు ఋషిశ్రేష్ఠుడైన దధ్యంచ (దధీచి) వద్దకు వెళ్లండి. అతడు విద్య, వ్రత, తపస్సులలో అత్యంత సిద్ధుడు; అతని దేహం బలంగా ఉంది. ఆలస్యం చేయక అతని దేహాన్ని అడగండి।

Verse 52

स वा अधिगतो दध्यङ्‌ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् । यद्वा अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२ ॥

ఆ మహర్షి దధ్యంగ్ (దధీచి) నిర్వికారమైన బ్రహ్మవిద్యను స్వయంగా గ్రహించి, దానిని అశ్వినీకుమారులకు అందించాడు. అతడు గుర్రపు తల ద్వారా మంత్రాలను ఇచ్చాడని చెబుతారు; అందుకే అవి ‘అశ్వశిర’ మంత్రాలుగా ప్రసిద్ధి. ఆ మంత్రాలను పొందిన అశ్వినీకుమారులు ఈ జన్మలోనే జీవన్ముక్తులయ్యారు।

Verse 53

दध्यङ्‌ङाथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्माभेद्यं मदात्मकम् । विश्वरूपाय यत्प्रादात् त्वष्टा यत्त्वमधास्तत: ॥ ५३ ॥

దధ్యంచ ఆథర్వణుడు తన స్వరూపమయమైన, భేదించలేని నారాయణ-కవచాన్ని త్వష్టాకు ఇచ్చాడు. త్వష్టా దానిని తన కుమారుడు విశ్వరూపునికి ఇచ్చాడు; విశ్వరూపుని నుండే నీవు దానిని పొందావు. ఆ కవచబలంతో దధీచి దేహం మహా దృఢమైంది; కాబట్టి అతని దేహాన్ని యాచించు.

Verse 54

युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गानि दास्यति । ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनिर्मित: । येन वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजउपबृंहित: ॥ ५४ ॥

మీ తరఫున అశ్వినీకుమారులు దధ్యంచుని యాచించినప్పుడు, ధర్మజ్ఞుడైన దధ్యంచుడు స్నేహవశాత్ నిశ్చయంగా తన అవయవాలను ఇస్తాడు; సందేహించకండి. ఆపై అతని ఎముకలతో విశ్వకర్మ శ్రేష్ఠాయుధమైన వజ్రాన్ని నిర్మిస్తాడు; అది నా తేజస్సుతో బలపడి వృత్రాసురుని శిరస్సును తప్పక హరిస్తుంది.

Verse 55

तस्मिन् विनिहते यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पद: । भूय: प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान् ॥ ५५ ॥

నా ఆధ్యాత్మిక తేజస్సుతో వృత్రాసురుడు హతుడైనప్పుడు, మీరు మళ్లీ మీ బలం, అస్త్రాయుధాలు మరియు సంపదలను పొందుతారు; మీకు శుభమే కలుగుతుంది. అతడు మూడు లోకాలను నాశనం చేయగలిగినా, మీకు హాని చేస్తాడని భయపడకండి; అతడూ భక్తుడే, నా పరాయణులపై ద్వేషం చేయడు.