Adhyaya 23
The Brāhmaṇas’ Wives Blessed (Brāhmaṇa-patnī-prasāda) — Ritualism Humbled by Bhakti
వ్రజలీలలో శ్రీకృష్ణుడు కేవలం కర్మకాండ, సామాజిక గౌరవం కంటే భక్తియే శ్రేష్ఠమని వెల్లడిస్తాడు. కృష్ణ-బలరాములతో కలిసి గోపబాలులు గోవులను కాస్తూ ఆకలితో ఉండగా, ఆంగిరస యజ్ఞానికి వెళ్లి భోజనం అడగమని పంపబడతారు. కానీ యజ్ఞం నిర్వహిస్తున్న బ్రాహ్మణులు స్వర్గాసక్తి, కర్మకాండలో మునిగి, కృష్ణనామం వినిపించినా బాలులను పట్టించుకోరు; యజ్ఞంలోని సమస్త అంగాలు కృష్ణ వైభవమే, ఆయనే ప్రత్యక్ష పరమసత్యమని గ్రహించరు. అప్పుడు కృష్ణుడు వారిని బ్రాహ్మణుల భార్యల వద్దకు పంపుతాడు. కృష్ణకథ శ్రవణంతో హృదయాలు భక్తితో నిండిన ఆ స్త్రీలు నాలుగు విధాల ఆహారాన్ని సమృద్ధిగా తీసుకొని యమునా తీరంలో కృష్ణుని దర్శిస్తారు. కృష్ణుడు స్నేహంతో స్వీకరించి, తిరిగి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు—శ్రవణం, కీర్తనం, దేవదర్శనం, ధ్యానం ద్వారా ప్రేమ పెరుగుతుంది; కేవలం శారీరక సమీపంతో కాదు. వారు ఆజ్ఞ పాటించి వెళ్తారు; యజ్ఞం పూర్తవుతుంది; ఒక భార్య అంతరంగ ఆలింగనంతో మోక్షం పొందుతుంది. బ్రాహ్మణులు పశ్చాత్తాపపడినా కంసభయంతో వెనుకాడుతారు. ఈ అధ్యాయం భక్తి ఎలా యజ్ఞగర్వాన్ని, లోకహైరార్కీని తలకిందులు చేస్తుందో చూపుతూ తదుపరి వ్రజప్రకటనలకు వారధి అవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीगोपा ऊचु: राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । एषा वै बाधते क्षुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथ: ॥ १ ॥
గోపబాలురు అన్నారు—ఓ రామా, ఓ మహాబాహు రామా! ఓ కృష్ణా, దుష్టనిబర్హణా! ఈ ఆకలి మమ్మల్ని వేధిస్తోంది; దయచేసి దీనికి శాంతి కలిగించండి.
Verse 2
श्रीशुक उवाच इति विज्ञापितो गोपैर्भगवान् देवकीसुत: । भक्ताया विप्रभार्याया: प्रसीदन्निदमब्रवीत् ॥ २ ॥
శ్రీశుకుడు చెప్పెను—గోపబాలుల విన్నపం విని దేవకీ సుతుడైన భగవంతుడు, బ్రాహ్మణుల భార్యలైన తన భక్తులను సంతోషపెట్టాలని కోరుతూ, ఇలా పలికెను.
Verse 3
प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिन: । सत्रमाङ्गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया ॥ ३ ॥
[శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు:] మీరు యజ్ఞశాలకు వెళ్లండి. అక్కడ వేదవిధుల్లో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు స్వర్గప్రాప్తి కోరికతో ‘ఆంగిరస’ అనే సత్రయజ్ఞం నిర్వహిస్తున్నారు.
Verse 4
तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्विसर्जिता: । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम् ॥ ४ ॥
అక్కడికి వెళ్లి, ఓ గోపబాలులారా, మా చేత పంపబడినవారిగా అన్నం అడగండి. నా పెద్ద అన్న అయిన భగవాన్ బలరాముని నామమును, నా నామమును కూడా కీర్తించి, మేమే మిమ్మల్ని పంపామని తెలియజేయండి.
Verse 5
इत्यादिष्टा भगवता गत्वायाचन्त ते तथा । कृताञ्जलिपुटा विप्रान्दण्डवत्पतिता भुवि ॥ ५ ॥
భగవంతుని ఆజ్ఞతో గోపబాలురు అక్కడికి వెళ్లి ప్రార్థించారు. వారు బ్రాహ్మణుల ఎదుట చేతులు జోడించి నిలబడి, భూమిపై దండవత్గా పడి నమస్కరించారు.
Verse 6
हे भूमिदेवा: शृणुत कृष्णस्यादेशकारिण: । प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान्नो रामचोदितान् ॥ ६ ॥
హే భూమిదేవులైన బ్రాహ్మణులారా, మా మాట వినండి. మేము కృష్ణుని ఆజ్ఞను నెరవేర్చే గోపబాలులం; బలరాముడు మమ్మల్ని ఇక్కడికి పంపాడు. మీకు మంగళం కలగుగాక; మా రాకను దయచేసి గుర్తించండి.
Verse 7
गाश्चारयन्तावविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमा: ॥ ७ ॥
ఇక్కడికి దూరం కాకుండా రాముడు, అచ్యుతుడు గోవులను మేపుతున్నారు. వారు ఆకలితో ఉన్నారు; మీ వండిన అన్నంలో కొంత వారికి కావాలి. కాబట్టి హే ద్విజులారా, హే ధర్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠులారా, మీకు శ్రద్ధ ఉంటే వారికి భోజనం ఇవ్వండి.
Verse 8
दीक्षाया: पशुसंस्थाया: सौत्रामण्याश्च सत्तमा: । अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति ॥ ८ ॥
హే అత్యంత శుద్ధ బ్రాహ్మణులారా, దీక్ష మరియు పశుయాగం మధ్యకాలాన్ని తప్పించి—మరియు సౌత్రామణి యజ్ఞం కాకుండా—దీక్షితుడైనా అన్నం తినడం దోషకరం కాదు.
Verse 9
इति ते भगवद्याच्ञां शृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवु: । क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिन: ॥ ९ ॥
భగవంతుని ఈ వినతిని విన్నప్పటికీ వారు పట్టించుకోలేదు. వారు చిన్నచిన్న ఆశలతో నిండినవారు, విస్తారమైన కర్మకాండల్లో చిక్కుకున్నవారు; తమను వేదపండితులమని భావించినా నిజానికి అజ్ఞాన మూర్ఖులే.
Verse 10
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
యజ్ఞానికి దేశం, కాలం, ద్రవ్యాలు, మంత్రాలు, విధులు, ఋత్వికులు, అగ్నులు, దేవతలు, యజమాని, క్రతువు, ధర్మం—ఇవి అన్నీ ఆయన వైభవాలే. అయినా దుష్ప్రజ్ఞ బ్రాహ్మణులు అధోక్షజ భగవాన్ శ్రీకృష్ణుణ్ణి మనిషిగా చూచి పరబ్రహ్మను గుర్తించలేదు.
Verse 11
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
యజ్ఞానికి దేశం, కాలం, ద్రవ్యాలు, మంత్రాలు, విధులు, ఋత్వికులు, అగ్నులు, దేవతలు, యజమాని, క్రతువు, ధర్మం—ఇవి అన్నీ ఆయన వైభవాలే. అయినా దుష్ప్రజ్ఞ బ్రాహ్మణులు అధోక్షజ భగవాన్ శ్రీకృష్ణుణ్ణి మనిషిగా చూచి పరబ్రహ్మను గుర్తించలేదు.
Verse 12
न ते यदोमिति प्रोचुर्न नेति च परन्तप । गोपा निराशा: प्रत्येत्य तथोचु: कृष्णरामयो: ॥ १२ ॥
హే పరంతప! బ్రాహ్మణులు ‘అవును’ గానీ ‘కాదు’ గానీ చెప్పకపోవడంతో గోపబాలురు నిరాశతో తిరిగి వచ్చి, జరిగినదంతా కృష్ణరాములకు తెలియజేశారు।
Verse 13
तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वर: । व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयन्लौकिकीं गतिम् ॥ १३ ॥
అది విని జగదీశ్వరుడైన భగవాన్ చిరునవ్వు నవ్వాడు. తరువాత ఆయన గోపబాలురితో మళ్లీ మాట్లాడి, లోకంలో మనుషులు ఎలా ప్రవర్తిస్తారో చూపించాడు।
Verse 14
मां ज्ञापयत पत्नीभ्य: ससङ्कर्षणमागतम् । दास्यन्ति काममन्नं व: स्निग्धा मय्युषिता धिया ॥ १४ ॥
[శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు:] బ్రాహ్మణుల భార్యలకు చెప్పండి—నేను సంకర్షణతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చాను. వారు మీకు కావలసినంత అన్నం తప్పక ఇస్తారు; ఎందుకంటే వారు నాపై స్నేహంతో ఉండి, తమ బుద్ధిని నాలోనే నిలిపారు.
Verse 15
गत्वाथ पत्नीशालायां दृष्ट्वासीना: स्वलङ्कृता: । नत्वा द्विजसतीर्गोपा: प्रश्रिता इदमब्रुवन् ॥ १५ ॥
అప్పుడు గోపబాలురు బ్రాహ్మణుల భార్యలు ఉన్న గృహానికి వెళ్లారు. అక్కడ వారు సతీ స్త్రీలను సుందర ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని ఆసనంపై కూర్చున్నట్లు చూశారు. వారికి నమస్కరించి గోపబాలురు వినయంగా ఇలా పలికారు.
Verse 16
नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि न: । इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम् ॥ १६ ॥
ఓ పండిత బ్రాహ్మణుల భార్యలారా, మీకు మా నమస్కారాలు. దయచేసి మా మాటలు వినండి. ఇక్కడికి దూరం కాని చోట సంచరిస్తున్న శ్రీకృష్ణుడు మమ్మల్ని ఇక్కడికి పంపాడు.
Verse 17
गाश्चारयन् स गोपालै: सरामो दूरमागत: । बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम् ॥ १७ ॥
ఆయన గోపబాలులతో పాటు బలరాముడితో కలిసి ఆవులను మేపుతూ చాలా దూరం నుంచి వచ్చాడు. ఇప్పుడు ఆయనకు ఆకలి వేసింది; కాబట్టి ఆయనకూ ఆయన సహచరులకూ భోజనం ఇవ్వండి.
Verse 18
श्रुत्वाच्युतमुपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुका: । तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
బ్రాహ్మణుల భార్యలు కృష్ణదర్శనానికి ఎల్లప్పుడూ ఉత్సుకతతో ఉండేవారు; ఆయన కథలు వారి మనసులను మంత్రముగ్ధం చేశాయి. అందువల్ల అచ్యుతుడు వచ్చాడని వినగానే వారు పరమ ఉత్సాహంతో ఉల్లాసించారు.
Verse 19
चतुर्विधं बहुगुणमन्नमादाय भाजनै: । अभिसस्रु: प्रियं सर्वा: समुद्रमिव निम्नगा: ॥ १९ ॥
నాలుగు రకాలుగా, అనేక గుణాలతో నిండిన రుచికరమైన భోజనాన్ని పెద్ద పాత్రల్లో తీసుకొని ఆ స్త్రీలందరూ తమ ప్రియుని వైపు పరుగెత్తారు—నదులు సముద్రం వైపు ప్రవహించినట్లుగా.
Verse 20
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
భర్తలు, అన్నదమ్ములు, కుమారులు మరియు బంధువులు అడ్డుకున్నా, ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని దర్శనాశ—ఆయన దివ్యగుణాలను దీర్ఘకాలం విని దృఢమైనది—వారిలో పైచేయి సాధించింది.
Verse 21
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
యమునా తీరంలోని అశోక నవపల్లవాలతో అలంకరించిన ఉపవనంలో, గోపులచే చుట్టుముట్టబడి, అగ్రజుడు బలరామునితో కలిసి విహరిస్తున్న శ్రీకృష్ణుని ఆ స్త్రీలు దర్శించారు.
Verse 22
श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह- धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे । विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जं कर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासम् ॥ २२ ॥
వారు శ్యామవర్ణుడు, స్వర్ణవస్త్రధారి, వనమాల, నెమలి పింఛం, రంగురంగుల ధాతువులు మరియు పుష్పకళికలతో నాట్యకారుడిలా అలంకరించుకున్న శ్రీకృష్ణుని చూశారు. ఒక చేయి స్నేహితుని భుజంపై, మరొక చేతితో కమలాన్ని తిప్పుతూ; చెవుల్లో కలువలు, చెంపలపై జుట్టు వాలుతూ, ముఖకమలంపై మృదుహాసం మెరిసింది.
Verse 23
प्राय:श्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरै- र्यस्मिन् निमग्नमनसस्तमथाक्षिरन्ध्रै: । अन्त: प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र ॥ २३ ॥
ఓ నరేంద్రా! ఆ బ్రాహ్మణ స్త్రీలు తమ ప్రియతముడైన శ్రీకృష్ణుని మహిమలను దీర్ఘకాలం విన్నారు; అవే వారి చెవులకు ఆభరణాలయ్యాయి, మనస్సు ఎల్లప్పుడూ ఆయనలో లీనమైంది. ఇప్పుడు వారు కళ్ల ద్వారాల ద్వారా ఆయనను హృదయంలోకి ప్రవేశింపజేసి, అంతరంగంలో దీర్ఘకాలం ఆలింగనం చేసి, వియోగతాపాన్ని విడిచారు—జ్ఞానులు అంతఃచైతన్యాన్ని ఆశ్రయించి అహంకారచింతను వదిలినట్లే।
Verse 24
तास्तथा त्यक्तसर्वाशा: प्राप्ता आत्मदिदृक्षया । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा प्राह प्रहसितानन: ॥ २४ ॥
ఆ స్త్రీలు అన్ని లోకిక ఆశలను విడిచి కేవలం తన దర్శనార్థమే వచ్చారని గ్రహించిన, సమస్త జీవుల అంతరంగాన్ని దర్శించే భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో వారితో ఇలా పలికాడు.
Verse 25
स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् । यन्नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि व: ॥ २५ ॥
శ్రీకృష్ణుడు పలికెను—ఓ మహాభాగ్యవతులారా, మీకు స్వాగతం. కూర్చొని సౌఖ్యంగా ఉండండి. మీకేమి చేయగలను? నన్ను దర్శించుటకు మీరు వచ్చుట యథోచితం.
Verse 26
नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशला: स्वार्थदर्शिन: । अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा ॥ २६ ॥
నిజముగా, తమ నిజమైన హితాన్ని తెలిసిన నిపుణులు—ఆత్మకు అత్యంత ప్రియుడైన నాపై—కారణరహితమైన, అవిచ్ఛిన్నమైన భక్తిసేవను అర్పిస్తారు।
Verse 27
प्राणबुद्धिमन:स्वात्मदारापत्यधनादय: । यत्सम्पर्कात्प्रिया आसंस्तत: को न्वपर: प्रिय: ॥ २७ ॥
ప్రాణము, బుద్ధి, మనస్సు, స్నేహితులు, దేహము, భార్య, సంతానం, ధనం మొదలైనవి—ఆత్మతో సంబంధం వల్లనే ప్రియమవుతాయి. కాబట్టి స్వాత్మకన్నా ఎక్కువ ప్రియమైనది ఇంకేముంటుంది?
Verse 28
तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातय: । स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिन: ॥ २८ ॥
కాబట్టి మీరు యజ్ఞశాలకు తిరిగి వెళ్లండి. మీ భర్తలు విద్యావంతులైన ద్విజ బ్రాహ్మణ గృహస్థులు; మీ సహాయంతో వారు తమ తమ యజ్ఞాలను పూర్తిచేస్తారు.
Verse 29
श्रीपत्न्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् । प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टं केशैर्निवोढुमतिलङ्घ्य समस्तबन्धून् ॥ २९ ॥
బ్రాహ్మణపత్నులు పలికిరి—హే విభో, మీరు ఇలాంటి క్రూర వచనాలు పలకుట తగదు. భక్తులకు యథోచితంగా ప్రతిఫలం ఇస్తానని మీ నిగమవాక్యాన్ని సత్యం చేయండి. మేము మీ పదపద్మమూలాన్ని పొందాము; మీ పాదాల నుండి పడిన తులసీమాలలను మా కేశాలపై ధరించి, సమస్త బంధాలను లంఘించి, ఈ వనంలోనే ఉండదలచుకున్నాము.
Verse 30
गृह्णन्ति नो न पतय: पितरौ सुता वा न भ्रातृबन्धुसुहृद: कुत एव चान्ये । तस्माद् भवत्प्रपदयो: पतितात्मनां नो नान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि ॥ ३० ॥
ఇక మా భర్తలు, తండ్రులు, కుమారులు, అన్నదమ్ములు, బంధువులు లేదా స్నేహితులు మమ్మల్ని స్వీకరించరు; మరెవరు ఆశ్రయం ఇస్తారు? అందుకే మీ పదపద్మాలకు శరణు పడ్డాము; హే అరిం దమా, మాకు ఇంకొక గతి లేదు—మా కోరికను అనుగ్రహించండి।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादय: । लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते ॥ ३१ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను: మీ భర్తలు మీపై ద్వేషం చూపరు; తండ్రులు, అన్నదమ్ములు, కుమారులు మొదలైనవారు కూడా కాదు, ప్రజలూ కాదు। నేను స్వయంగా వారికి విషయం తెలియజేస్తాను; దేవతలూ సమ్మతిస్తారు।
Verse 32
न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसङ्गो नृणामिह । तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान्मामवाप्स्यथ ॥ ३२ ॥
ఈ లోకంలో నా శరీరసాన్నిధ్యంలో ఉండటం ప్రజలకు ఆనందకరం కాదు, మీ ప్రేమ పెరగడానికి కూడా అది ఉత్తమ మార్గం కాదు। కాబట్టి మీ మనస్సును నాలో నిలిపండి; త్వరలోనే నన్ను పొందుతారు।
Verse 33
श्रवणाद्दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ ३३ ॥
నా గురించి శ్రవణం, నా విగ్రహ దర్శనం, నా ధ్యానం, నా నామ-గుణ కీర్తనం—ఇవే నాపై ప్రేమభావాన్ని పెంచుతాయి; కేవలం శారీరక సమీపం కాదు. కాబట్టి మీ ఇళ్లకు తిరిగి వెళ్లండి।
Verse 34
श्रीशुक उवाच इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गता: । ते चानसूयवस्ताभि: स्त्रीभि: सत्रमपारयन् ॥ ३४ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను: ఇలా ఉపదేశం పొందిన బ్రాహ్మణుల భార్యలు మళ్లీ యజ్ఞవాటికకు వెళ్లారు। బ్రాహ్మణులు తమ భార్యలపై దోషం పెట్టలేదు; వారితో కలిసి యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేశారు।
Verse 35
तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम् ॥ ३५ ॥
అక్కడ ఒక స్త్రీని ఆమె భర్త బలవంతంగా ఆపివేశాడు. ఇతరులు చెప్పినట్లుగా భగవాన్ శ్రీకృష్ణ మహిమను విని, ఆమె హృదయంలో ఆయనను ఆలింగనం చేసుకొని కర్మబంధనానికి కారణమైన దేహాన్ని విడిచింది.
Verse 36
भगवानपि गोविन्दस्तेनैवान्नेन गोपकान् । चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभु: ॥ ३६ ॥
భగవాన్ గోవిందుడు ఆ నాలుగు విధాల అన్నంతో గోపబాలులను తృప్తిపరిచాడు. ఆపై సర్వశక్తిమంతుడైన ప్రభువు స్వయంగా కూడా ఆ భోజనాన్ని ఆస్వాదించాడు.
Verse 37
एवं लीलानरवपुर्नृलोकमनुशीलयन् । रेमे गोगोपगोपीनां रमयन् रूपवाक्कृतै: ॥ ३७ ॥
ఇలా లీలార్థం మనుష్యరూపం ధరించిన ప్రభువు మానవలోకపు ఆచారాలను అనుసరించాడు. తన రూపం, వాక్కు, క్రియలతో గోవులు, గోపసఖులు, గోపికలను ఆనందింపజేస్తూ తానే కూడా విహరించాడు.
Verse 38
अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन्कृतागस: । यद् विश्वेश्वरयोर्याच्ञामहन्म नृविडम्बयो: ॥ ३८ ॥
ఆ బ్రాహ్మణులు తరువాత స్మృతి పొందీ తమ అపరాధాన్ని తలచి తీవ్రంగా పశ్చాత్తాపపడ్డారు. వారు అనుకున్నారు: “సాధారణ మనుష్యుల్లా కనిపించిన విశ్వేశ్వరులైన ఆ ఇద్దరు ప్రభువుల యాచనను మేము తిరస్కరించాము; ఇది పాపం.”
Verse 39
दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगर्हयन् ॥ ३९ ॥
తమ భార్యలలో భగవాన్ శ్రీకృష్ణునిపై ఉన్న నిర్మలమైన, లోకాతీతమైన భక్తిని చూసి, తమలో ఆ భక్తి లేనిదని గ్రహించిన బ్రాహ్మణులు తీవ్రంగా విచారించి తమను తాము దూషించుకున్నారు.
Verse 40
धिग् जन्म नस्त्रिवृद् यत् तद् धिग्व्रतं धिग्बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे ॥ ४० ॥
ధిగ్ మా త్రివిధ జన్మమునకు, ధిగ్ బ్రహ్మచర్య వ్రతమునకు, ధిగ్ బహు విద్యకు! ధిగ్ కులమునకు, ధిగ్ యజ్ఞక్రియ దాక్ష్యమునకు—ఎందుకంటే మేము అధోక్షజ భగవంతునికి విముఖులమయ్యాము।
Verse 41
नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । यद् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजा: ॥ ४१ ॥
నిశ్చయంగా భగవంతుని మాయ మహా యోగులనుకూడా మోహింపజేస్తుంది; మరి మా సంగతి ఏమిటి! మేము ద్విజులమై, మనుష్యులకు గురువులమని చెప్పబడినా, మా స్వార్థమునే గూర్చి మోహితులమయ్యాము।
Verse 42
अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगद्गुरौ । दुरन्तभावं योऽविध्यन्मृत्युपाशान् गृहाभिधान् ॥ ४२ ॥
అహో, చూడండి! జగద్గురు శ్రీకృష్ణునిపై ఈ స్త్రీలు పొందిన అపార ప్రేమభావం ఎంత గొప్పది! ఆ ప్రేమ ‘గృహం’ అనే మరణపాశాలను కూడా ఛేదించింది।
Verse 43
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
ఈ స్త్రీలకు ద్విజాతి సంస్కారములు లేవు, గురువాశ్రమములో బ్రహ్మచర్య నివాసమూ లేదు; తపస్సు లేదు, ఆత్మమీమాంసా లేదు, శౌచాచారం లేదు, శుభక్రియలూ లేవు।
Verse 44
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
అయినప్పటికీ ఉత్తమశ్లోకుడు, యోగేశ్వరులకీ ఈశ్వరుడు శ్రీకృష్ణునిపై వారి భక్తి దృఢంగా ఉంది; కానీ మేము సంస్కారాదులు అన్నీ చేసినప్పటికీ అలాంటి భక్తి లేదు।
Verse 45
ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो न: स्मारयामास गोपवाक्यै: सतां गति: ॥ ४५ ॥
నిజమే, గృహవ్యవహార మోహంలో మేము స్వార్థవిమూఢులమై, ప్రమత్తులమై జీవన పరమ లక్ష్యంనుండి పూర్తిగా తప్పిపోయాము. కానీ చూడండి, ఈ సరళ గోపబాలుల మాటల ద్వారా ప్రభువు సత్పురుషుల పరమ గమ్యాన్ని మాకు గుర్తు చేశాడు।
Verse 46
अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पते: । ईशितव्यै: किमस्माभिरीशस्यैतद् विडम्बनम् ॥ ४६ ॥
లేకపోతే, అన్ని కోరికలు ఇప్పటికే పరిపూర్ణమైనవాడు, కైవల్యాది సమస్త దివ్య వరాల అధిపతి అయిన పరమ నియంత—ఎల్లప్పుడూ ఆయన చేత నియంత్రింపబడే మాతో ఈ విధమైన లీలా-విడంబన ఎందుకు చేయాలి?
Verse 47
हित्वान्यान् भजते यं श्री: पादस्पर्शाशयासकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी ॥ ४७ ॥
ఆయన పదపద్మస్పర్శాన్ని ఆశిస్తూ స్వయంగా శ్రీలక్ష్మీదేవి కూడా ఇతరులందరినీ విడిచి ఆయననే నిరంతరం భజించి, తన గర్వం మరియు చంచలత్వాన్ని త్యజిస్తుంది. అటువంటి ప్రభువు యాచించడం అందరికీ ఆశ్చర్యకరమూ మోహనమూ.
Verse 48
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
యజ్ఞంలోని అన్ని అంశాలు—శుభ దేశం-కాలం, వివిధ ద్రవ్యాలు, వేదమంత్రాలు, విధి-తంత్రాలు, ఋత్వికులు, యజ్ఞాగ్నులు, దేవతలు, యజమాని, క్రతువు మరియు దానివల్ల లభించే ధర్మఫలాలు—ఇవన్నీ ఆయన వైభవాలే. అయినా, యదువంశంలో యోగేశ్వరేశ్వరుడైన సాక్షాత్ విష్ణువు జన్మించాడని విన్నప్పటికీ, మేము మూర్ఖులమై శ్రీకృష్ణుడే ఆయనే అని గుర్తించలేకపోయాము।
Verse 49
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
యజ్ఞంలోని అన్ని అంశాలు—శుభ దేశం-కాలం, వివిధ ద్రవ్యాలు, వేదమంత్రాలు, విధి-తంత్రాలు, ఋత్వికులు, యజ్ఞాగ్నులు, దేవతలు, యజమాని, క్రతువు మరియు దానివల్ల లభించే ధర్మఫలాలు—ఇవన్నీ ఆయన వైభవాలే. అయినా, యదువంశంలో యోగేశ్వరేశ్వరుడైన సాక్షాత్ విష్ణువు జన్మించాడని విన్నప్పటికీ, మేము మూర్ఖులమై శ్రీకృష్ణుడే ఆయనే అని గుర్తించలేకపోయాము।
Verse 50
तस्मै नमो भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यन्मायामोहितधियो भ्रमाम: कर्मवर्त्मसु ॥ ५० ॥
అకుంఠమేధస్సు గల భగవాన్ శ్రీకృష్ణునికి మా నమస్కారములు. ఆయన మాయచేత మోహితులమై మేము కర్మమార్గాలలో తిరుగుచున్నాము.
Verse 51
स वै न आद्य: पुरुष: स्वमायामोहितात्मनाम् । अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम् ॥ ५१ ॥
ఆయనే ఆదిపురుషుడు; ఆయన స్వమాయచేత మోహితులమై మేము ఆయన మహిమను గ్రహించలేకపోయాము. ఇప్పుడు మా అపరాధాన్ని క్షమించమని వేడుకుంటాము.
Verse 52
इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलना: । दिदृक्षवो व्रजमथ कंसाद् भीता न चाचलन् ॥ ५२ ॥
ఇలా శ్రీకృష్ణుని నిర్లక్ష్యం చేసి చేసిన పాపాన్ని తలచుకొని వారు ఆయనను దర్శించాలనే తపనతో నిండిపోయారు; కాని కంసభయంతో వ్రజానికి వెళ్లలేకపోయారు.
Frequently Asked Questions
They were entangled in elaborate karma-kāṇḍa procedures and petty heavenly aims, identifying spiritual advancement with ritual completion rather than devotion. The text states their intelligence was perverted: although yajña’s place, time, mantras, fires, priests, demigods, offerings, and results are manifestations of Kṛṣṇa’s opulence, they saw Him as ordinary and thus ignored Him—an archetypal critique of ritualism without bhakti.
Their bhakti arose from extensive śravaṇa—hearing descriptions of Kṛṣṇa’s qualities and pastimes—so their minds ‘resided in Him alone.’ The chapter highlights that devotion is not monopolized by birth, saṁskāras, or scholasticism; rather, sincere hearing and heartfelt longing can awaken prema that breaks attachment to family identity and even fear of social censure.
Kṛṣṇa teaches that physical proximity is not the highest measure of bhakti and that public scandal would not serve their spiritual progress. He emphasizes bhakti-sādhana—hearing, chanting, deity-darśana, and meditation—as the means by which love matures quickly. Their return also completes the immediate dharma of assisting householders in sacrifice, while their minds remain fixed on Kṛṣṇa.
One brāhmaṇa wife was forcibly restrained from going. Hearing the others describe Kṛṣṇa, she embraced Him within her heart and gave up her material body. This illustrates internal union (mānasa-sevā/smaraṇa) as spiritually potent: direct remembrance of Kṛṣṇa can sever bondage even without external movement.
It asserts āśraya: Kṛṣṇa is the underlying reality of yajña—its agents, instruments, deities, mantras, and results. Sacrifice is not independent machinery for attaining heaven; it is meaningful only when recognized as His energy and offered to Him. The brāhmaṇas’ failure is thus not procedural but ontological: they missed the Lord who is the very substance of their ritual.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.