Adhyaya 116
भीष्मस्य जलप्रार्थना — अर्जुनस्य पर्जन्यास्त्रप्रयोगः — दुर्योधनं प्रति सन्ध्युपदेशः (Bhīṣma’s request for water; Arjuna’s Parjanya-astra; counsel to Duryodhana on reconciliation)
Upa-parva: Śaraśayyā-upāsanā (Bhīṣma on the arrow-bed) Episode
Sañjaya reports that, at dawn, rulers from both camps approach Bhīṣma lying on the vīra-śayana (arrow-bed). A large assembly forms, including women, elders, and performers, indicating a pause in direct hostilities and a shift to public witnessing of Bhīṣma’s condition. Bhīṣma, enduring pain with composure, asks for water, but declines ordinary refreshments, stating he awaits an appointed time and cannot partake in human enjoyments while on the arrow-bed. He calls Arjuna forward and requests a cooling stream, asserting Arjuna’s capability to provide water by proper means. Arjuna mounts his chariot, draws the Gāṇḍīva, and—before all—invokes the Parjanya-astra, striking the earth near Bhīṣma so that a pure, cool, fragrant stream rises; Bhīṣma is refreshed and the assembly expresses astonishment. Bhīṣma interprets the act as consistent with Arjuna’s known mastery (and the enabling support of Vāsudeva), then turns to Duryodhana: he states that counsel from multiple advisors had been ignored, warns of destructive outcomes, and urges a negotiated settlement while time remains. He recommends restoring a share of sovereignty to the Pāṇḍavas (including Indraprastha under Yudhiṣṭhira), abandoning anger, and prioritizing peace and kinship concord, concluding with a sober, archival tone as he restrains his own suffering and falls silent.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि कौरव-पक्ष के दस प्रमुख महारथी—विविध देशों से आई विशाल सेना के साथ—भीमसेन को घेरकर यश की कामना से रण में उतरते हैं। → चित्रसेन, विकर्ण, दुर्मर्षण आदि के साथ भगदत्त, कृपाचार्य, शल्य, कृतवर्मा और अन्य महारथी एक साथ भीम पर टूट पड़ते हैं; भीम अकेले ही उन ‘सर्वलोक-प्रवीर’ रथियों को पृथक्-पृथक् लक्ष्य कर काटने लगता है, जिससे कौरव-सेना में घबराहट फैलती है। → शल्य भीम के विक्रम को सह नहीं पाता और तीक्ष्ण बाणों से प्रहार बढ़ाता है; प्रत्युत्तर में भीम लोहे के बाणों से रथों को बेधता, अस्त्रों को छिन्न-भिन्न करता और भगदत्त की प्रेरित शक्ति/शक्ति-प्रहार को भी रण में सहसा काट देता है—भीम का प्रतिरोध कौरवों की संयुक्त धुरी को तोड़ देता है। → भीम शत्रुओं का संहार करते हुए आगे बढ़ता है; अंततः जब पाण्डव-पक्ष के दो महाबली भाई (भीम और उसका सहायक/अन्य पाण्डव बन्धु) एकत्र दिखाई देते हैं, कौरव-श्रेष्ठ पुरुष वहीं विजय की आशा छोड़ देते हैं और युद्ध का पलड़ा पाण्डवों की ओर झुकता है। → भीम के उभार से कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ डगमगाती हैं—अब प्रश्न यह है कि भीष्म/कौरव-सेनापति इस टूटती आशा को कैसे संभालेंगे।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ ६ श्लोक मिलाकर कुल ४२ ६ “लोक हैं।] भीसस्न्प्नास्े | नी नत्च्ज्स त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय: कौरवपक्षके दस प्रमुख महारथियोंके साथ अकेले घोर युद्ध करते हुए भीमसेनका अद्भुत पराक्रम संजय उवाच भगदत्त: कृप: शल्य: कृतवर्मा तथैव च | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथ:
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! பகதத்தன், க்ருபன், சல்யன், க்ருதவர்மன்; மேலும் அவந்தியின் இளவரசர்கள் விந்தன், அனுவிந்தன்; மற்றும் சிந்து நாட்டின் அதிபதி ஜயத்ரதன்—இவர்கள் கௌரவப் பக்கத்தில் அணிவகுத்து போர்க்களத்தில் பீமசேனனைச் சுற்றிவளைத்து அழுத்தினர்।
Verse 2
चित्रसेनो विकर्णश्व तथा दुर्मर्षणादय: । दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्
சித்ரசேனன், விகர்ணன், மேலும் துர்மர்ஷணன் முதலியோர்—உங்கள் இந்தப் பத்து வீரர்கள் பீமசேனனுடன் போரிட்டனர்।
Verse 3
महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया । भीष्मस्य समरे राजन् प्रार्थयाना महद् यश:,नरेश्वर! इनके साथ अनेक देशोंसे आयी हुई विशाल सेना मौजूद थी। ये समरभूमिमें भीष्मके महान् यशकी रक्षा करना चाहते थे
நரேஸ்வரா! அவர்களுடன் பல நாடுகளிலிருந்து வந்த பெரும் படையும் இருந்தது. அரசே! அந்தப் போரில் பீஷ்மரின் மாபெரும் புகழை நிலைநிறுத்தவே அவர்கள் விரும்பினர்।
Verse 4
शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् । कृतवर्मा त्रिभिर्बाणै: कृपश्च नवशभि: शरै:,शल्यने नौ बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर कृतवर्मने तीन और कृपाचार्यने उन्हें नौ बाण मारे
சல்யன் ஒன்பது அம்புகளால் பீமசேனனைத் தாக்கி காயப்படுத்தினான். பின்னர் க்ருதவர்மன் மூன்று அம்புகளாலும், க்ருபன் ஒன்பது சரங்களாலும் அவனைத் துளைத்தான்।
Verse 5
चित्रसेनो विकर्णश्षु भगदत्तक्ष मारिष | दशभिर्दशभिर्बाणैरभीमसेनमताडयन्
மாரிஷா! சித்ரசேனன், விகர்ணன், பகதத்தன்—இந்த மூவரும் தலா பத்து பத்து அம்புகளால் பீமசேனனைத் தாக்கினர்।
Verse 6
आर्य! फिर लगे हाथ चित्रसेन, विकर्ण और भगदत्तने भी दस-दस बाण मारकर भीमसेनको घायल कर दिया ।। सैन्धवश्न त्रिभि्बाणिर्भीमसेनमताडयत् | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञठ्चभि: पठ्चभि: शरै:
சஞ்சயன் கூறினான்—சைந்தவன் (ஜயத்ரதன்) மூன்று அம்புகளால் பீமசேனனைத் தாக்கினான். அவந்தியின் இளவரசர்கள் விந்தனும் அனுவிந்தனும் தலா ஐந்து ஐந்து அம்புகளால் பீமனைத் துளைத்தனர்॥
Verse 7
स तान् सर्वान् महाराज राजमानान् पृथक् पृथक्
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா! அப்போது பகை வீரர்களை அழிப்பவன் பாண்டுவின் மகன் மகாபலன் பீமசேனன், அந்த ஒளிவீசும் அரசர்கள் அனைவரையும், முதன்மை வீரர்களையும், உங்கள் மகாரதப் புதல்வர்களையும் ஒவ்வொருவராக அம்புகளால் போர்க்களத்தில் காயப்படுத்தினான்॥
Verse 8
प्रवीरान् सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रानू महारथान् । जघान समरे वीर: पाण्डव: परवीरहा
சஞ்சயன் கூறினான்—மகாராஜா! பகை வீரர்களை வெல்லும் பாண்டவ வீரன் பீமசேனன், போரில் உலகின் முதன்மை வீரர்களையும், உங்கள் தார்த்தராஷ்டிர மகாரதர்களையும் அம்புகளால் தாக்கி வீழ்த்தினான் (காயப்படுத்தினான்)॥
Verse 9
सप्तभि: शल्यमाविध्यत् कृतवर्माणमष्टभि: । कृपस्य सशरं चाप॑ मध्ये चिच्छेद भारत,भारत! भीमसेनने शल्यको सात और कृतवर्माको आठ बाणोंसे बींध डाला। फिर कृपाचार्यके बाणसहित धनुषको बीचसे ही काट दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ பாரதா! பீமசேனன் சல்யனை ஏழு அம்புகளாலும், கிருதவர்மனை எட்டு அம்புகளாலும் துளைத்தான். பின்னர், க்ருபரின் அம்புடன் கூடிய வில்லைக் கூட நடுவே வெட்டினான்॥
Verse 10
अथैनं छिन्नथन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभि: । विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्,धनुष कट जानेपर उन्होंने पुन: सात बाणोंसे कृपाचार्यको घायल किया। फिर विन्द और अनुविन्दको तीन-तीन बाण मारे
சஞ்சயன் கூறினான்—வில்லிழந்த க்ருபரை பீமசேனன் மீண்டும் ஏழு அம்புகளால் துளைத்தான். அதுபோல விந்தனையும் அனுவிந்தனையும் தலா மூன்று அம்புகளால் தாக்கினான்॥
Verse 11
दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञठचभि: । विकर्ण दशभिर्बाणै: पञ्चभिश्न जयद्रथम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அவன் துர்மர்ஷணனை இருபது அம்புகளால், சித்ரசேனனை ஐந்து அம்புகளால், விகர்ணனை பத்து அம்புகளால், ஜயத்ரதனை ஐந்து அம்புகளால் குத்தினான்.
Verse 12
अथान्यद् धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:
அப்போது ரதவீரர்களில் சிறந்த கௌதமன் மற்றொரு வில்லை எடுத்தான்.
Verse 13
स विद्धों दशभिरणिस्तोत्रैरिव महाद्विप:
பத்து அம்புகளால் குத்தப்பட்ட அந்த வீரன், கூரிய அங்குசங்களால் துன்புறும் பெருயானை போலப் போர்க்களத்தில் முழங்கினான்; ரணமுனையில் சிங்கம் போல் கர்ஜித்தான்.
Verse 14
ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेन: प्रतापवान् । गौतमं ताडयामास शरैरबहुभिराहवे,महाराज! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीमसेनने रणक्षेत्रमें कृपाचार्यको अनेक बाणोंद्वारा घायल किया
அப்போது, அரசே, கோபம் கொண்ட பராக்கிரமசாலி பீமசேனன் போர்க்களத்தில் கௌதமனை பல அம்புகளால் தாக்கினான்.
Verse 15
सैन्धवस्य तथाश्रांश्व॒ सारथिं च त्रिभि: शरै: | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युति:
பின்னர், பிரளயகால யமனை ஒத்த ஒளியுடன் விளங்கிய பீமசேனன், மூன்று அம்புகளால் சைந்தவ ஜயத்ரதனின் குதிரைகளையும் சாரதியையும் மரணலோகத்துக்கு அனுப்பினான்.
Verse 16
हताश्चात् तु रथात् तूर्णमवप्लुत्य महारथ: । शरांक्षिक्षेप निशितान् भीमसेनस्य संयुगे,तब उस अश्वहीन रथसे तुरंत ही कूदकर महारथी जयद्रथने युद्धस्थलमें भीमसेनके ऊपर बहुत-से तीखे बाण चलाये
அப்போது மனம் தளர்ந்த அந்த மகாரதன் தன் ரதத்திலிருந்து விரைந்து குதித்து, போர்க்களத்தில் பீமசேனன் மீது பல கூரிய அம்புகளை எய்தான்।
Verse 17
तस्य भीमो भधर्नुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष । भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मन:,माननीय भरतश्रेष्ठ; उस समय भीमसेनने दो भल्ल मारकर महामना सिन्धुराजके धनुषको बीचसे ही काट दिया
அப்போது, பாரதசிரேஷ்டரே, பீமன் இரண்டு பல்ல அம்புகளால் மகாத்மா சைந்தவனின் வில்லை நடுவே வெட்டி இரண்டாக்கினான்।
Verse 18
स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथि: । चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वित:,राजन! धनुषके कटने तथा घोड़ों और सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुआ जयद्रथ तुरंत ही चित्रसेनके रथपर जा बैठा
அரசே! வில் துண்டிக்கப்பட்டு, குதிரைகளும் சாரதியும் கொல்லப்பட்டதால் ரதமற்ற ஜயத்ரதன் உடனே விரைந்து சித்ரசேனனின் ரதத்தில் ஏறினான்।
Verse 19
अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डव: | महारथा>शरैरविंद्ध्वा वारयित्वा च मारिष
மாரிஷரே! அங்கே பாண்டவன் போரில் மிக அதிசயமான செயலைச் செய்தான்; அம்புகளால் மகாரதர்களைத் துளைத்து அவர்களைத் தடுத்து நிறுத்தினான்।
Verse 20
तदा न ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्,उस समय राजा शल्य भीमसेनके उस पराक्रमको न सह सके। उन्होंने लोहारके माँजे हुए पैने बाणोंका संधान करके समरभूमिमें भीमसेनको बींध डाला और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”
அப்போது அரசன் சல்யன் பீமசேனனின் அந்த வீரத்தைத் தாங்க முடியாமல், கொல்லன் தீட்டியதுபோல் கூர்மையான அம்புகளை நோக்கி எய்து போர்க்களத்தில் பீமனைத் துளைத்தான்; மேலும்—“நில், நில்!” என்று முழங்கினான்।
Verse 21
स संधाय शरांस्तीक्ष्णान् कर्मारपरिमार्जितान् । भीम॑ विव्याध समरे तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
பீமனின் பராக்கிரமத்தைத் தாங்க இயலாத அரசன் சல்யன், கொல்லன் மெருகூட்டிய கூரிய அம்புகளை இணைத்து போர்க்களத்தில் பீமனைத் துளைத்தான். பின்னர் அவன்— “நில், நில்!” என்று கூவினான்.
Verse 22
कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्न वीर्यवान् विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्व॒ संयुगे
அப்போரில் கிருபர், கிருதவர்மர், வல்லமைமிக்க பகதத்தன், அவந்தியின் விந்தன்-அனுவிந்தன், மேலும் சித்ரசேனன்—இவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி சல்யனைப் பாதுகாக்க உடனே பீமன் மீது அம்புமழை பொழிந்தனர்.
Verse 23
दुर्मर्षणो विकर्णश्व॒ सिन्धुराजश्व वीर्यवान् । भीम॑ ते विव्यधुस्तूर्ण शल्यहेतोररिंदमा:
பின்னர் துர்மர்ஷணன், விகர்ணன், மேலும் வீரமிக்க சிந்துராஜன் (ஜயத்ரதன்)—எதிரிகளை அடக்கும் அந்த வீரர்கள்—சல்யனுக்காக உடனே பீமனைத் துளைத்தனர்.
Verse 24
सच तान् प्रतिविव्याध पठ्चभि: पज्चभि: शरै: । शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्न दशभि: शरै:
அப்போது பீமனும் அவர்களில் ஒவ்வொருவரையும் ஐந்து அம்புகளால் எதிர்வெட்டாகத் துளைத்தான். பின்னர் சல்யனை எழுபது அம்புகளாலும், மீண்டும் பத்து அம்புகளாலும் துளைத்தான்.
Verse 25
तं॑ शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पठ्चभि: । सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि
இதைக் கண்ட சல்யன் பீமனை முதலில் ஒன்பது அம்புகளால் கிழித்துத் துளைத்து, பின்னர் மீண்டும் ஐந்து அம்புகளால் காயப்படுத்தினான். மேலும் ஒரு பல்ல அம்பால் அவன் தேரோட்டியை மర్మஸ்தானத்தில் கடுமையாகத் தாக்கினான்.
Verse 26
विशोक प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेन: प्रतापवान् । मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्लोरुगसि चार्पयत्
சஞ்சயன் கூறினான்—தன் தேரோட்டி விஷோகன் கடுமையாகக் காயமடைந்ததைக் கண்ட வீரப் பெருமை கொண்ட பீமசேனன், மத்ரராஜன் சல்யனை நோக்கி மூன்று அம்புகளை எய்தான்; அவை அவன் கரங்களிலும் மார்பிலும் பதிந்தன।
Verse 27
(भगदत्तं तथा वीरं कृतवर्माणमाहवे ।) तथेतरान् महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्दागै: । ताडयामास समरे सिंहवद् विननाद च
பின்னர் போர்க்களத்தில் பகதத்தனையும் வீரன் கிருதவர்மனையும் மற்ற மகாதனுர்தரர்களையும் தலா மூன்று நேர்செல்லும் அம்புகளால் தாக்கி, சிங்கம் போல் முழங்கினான்।
Verse 28
ते हि यत्ता महेष्वासा: पाण्डवं युद्धकोविदम् | त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्
இலக்கில் மனம் நிலைத்த அந்த மகாதனுர்தரர்கள், போர் நுணுக்கம் அறிந்த பாண்டவனை, தலா மூன்று கூர்முனை அம்புகளால் அவன் மర్మ இடங்களில் மீண்டும் மீண்டும் கடுமையாகத் தாக்கினர்।
Verse 29
तब उन सभी महाथनुर्धरोंने एक साथ प्रयत्न करके तीखे अग्रभागवाले तीन-तीन बाणोंद्वारा युद्धकुशल पाण्डुपुत्र भीमके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
அப்போது அந்த எல்லா மகாதனுர்தரர்களும் ஒருசேர முயன்று, போர் நிபுணன் பாண்டுவின் மகன் பீமனை, கூர்முனை அம்புகளைத் தலா மூன்று வீதம் எய்து அவன் மర్మ இடங்களில் ஆழமாகக் குத்தினர். ஆயினும் கடுமையாகத் துளைக்கப்பட்ட மகாதனுர்தரன் பீமசேனன் சிறிதும் கலங்கவில்லை; மழைமேகங்கள் நீர்தாரைகளைப் பொழிந்தாலும் மலை அசையாததுபோல் அவன் நிலைத்திருந்தான்।
Verse 30
स तु क्रोधसमाविष्ट: पाण्डवानां महारथ: । मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणिर्भुशं विदूध्वा महायशा:
அரசே, அப்போது கோபத்தில் மூழ்கிய பாண்டவர்களின் மகாரதன், பெரும் புகழுடைய பீமசேனன், மத்ரேஸ்வரன் சல்யனை மூன்று அம்புகளால் கடுமையாகக் குத்தினான்।
Verse 31
कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्तत: । प्राग्ज्योतिषं शतैराजी राजन् विव्याध सायकै:
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! கோபத்தில் கொதித்த பாண்டவர்களின் மகாரதன், பெரும்புகழ் பெற்ற பீமசேனன், கிருபாசாரியரை ஒன்பது அம்புகளால் எல்லாத் திசைகளிலும் கடுமையாகக் குத்தி, பின்னர் போர்க்களத்தில் பிராக்ஜ்யோதிஷத்தின் அதிபதி பகதத்தனை நூற்றுக்கணக்கான அம்புகளால் துளைத்தான்।
Verse 32
ततस्तु सशरं चाप॑ सात्वतस्य महात्मन: । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्,तत्पश्चात् सिद्धहस्त पुरुषकी भाँति भीमसेनने अत्यन्त तीखे क्षुरप्रके द्वारा महामना कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काट डाला
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் பீமசேனன் தேர்ந்த கைபாகம் கொண்ட வீரனைப் போல, மிகக் கூர்மையான க்ஷுரப்ர அம்பால் மகாத்மையான சாத்த்வதன் கிருதவர்மனின் வில்லைக் அம்புடன் சேர்த்து வெட்டினான்।
Verse 33
तथान्यद् धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् | आजयपघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले कृतवर्माने दूसरा धनुष लेकर भीमसेनकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें नाराचके द्वारा प्रहार किया
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது பகைவரைத் துன்புறுத்தும் கிருதவர்மன் மற்றொரு வில்லை எடுத்துக் கொண்டு, போர்க்களத்தில் வ்ருகோதரன் பீமனின் இரு புருவங்களுக்கிடையில் நாராச அம்பால் தாக்கினான்।
Verse 34
भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसै: । भगदत्तं त्रिभिश्वैव कृतवर्माणमष्टभि:
சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் போர்க்களத்தில் பீமன் இரும்புத் தண்டுகளுடைய ஒன்பது அம்புகளால் அரசன் சல்யனைத் துளைத்தான்; பகதத்தனை மூன்று அம்புகளாலும், கிருதவர்மனை எட்டு அம்புகளாலும் குத்தினான்; மேலும் கிருபாசாரியர் முதலிய தேர்வீரர்களைத் தலா இரண்டு அம்புகளால் வித்தான்।
Verse 35
द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन् रथान् । तेडपि तं समरे राजन विव्यधुर्निशितै: शरै:
சஞ்சயன் கூறினான்—பீமசேனன் கௌதமன் முதலிய தேர்வீரர்களைத் தலா இரண்டு அம்புகளால் வித்தான். அரசே! அவர்களும் அந்தப் போரில் கூரிய அம்புகளால் பீமனை எதிர்த்துத் தாக்கி காயப்படுத்தினர்।
Verse 36
स तथा पीड्यमानोड<पि सर्वशस्त्रैर्महारथै: । मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान् विचचार गतव्यथ:
மகாரதர்கள் எறிந்த எல்லா வகை ஆயுதங்களாலும் துன்புறுத்தப்பட்டபோதிலும், பீமசேனன் அவர்களைப் புல்லினைப் போலவே எண்ணி, வேதனையின்றி போர்க்களத்தில் அலைந்தான்.
Verse 37
ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताउ्छरान् । प्रेषयामासुरव्यग्रा: शतशो5थ सहस्रश:,रथियोंमें श्रेष्ठ उन वीरोंने भी व्यग्रतारहित हो भीमसेनपर सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें तीखे बाण चलाये
ரத வீரர்களில் சிறந்தவர்களான அவர்களும் கலக்கமின்றி பீமசேனனை நோக்கி கூர்மையான அம்புகளை—நூறுகளாகவும் பின்னர் ஆயிரங்களாகவும்—விடத் தொடங்கினர்.
Verse 38
तस्य शक्ति महावेगां भगदत्तो महारथ: । चिक्षेप समरे वीर: स्वर्णदण्डां महामते,महामते! उस समरभूमिमें वीर महारथी भगदत्तने भीमसेनपर स्वर्णमय दण्डसे विभूषित एक महावेगशालिनी शक्ति चलायी
மகாமதே! அந்தப் போர்க்களத்தில் வீர மகாரதன் பகதத்தன், பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட தண்டுடன் கூடிய மிகுந்த வேகமுடைய சக்தியை பீமசேனனை நோக்கி எறிந்தான்.
Verse 39
तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुज: । शतघ्नीं च कृपो राजज्छरं शल्यश्व संयुगे
சிந்து நாட்டின் அரசன், பெருந்தோளன் ஜயத்ரதன், தோமரமும் பட்டிசமும் எறிந்தான். அரசே! கிருபர் சதக்னீயை பயன்படுத்தினார்; மேலும் சல்ய அரசன் போர்க்களத்தில் ஒரு அம்பை விடுத்தான்.
Verse 40
अथेतरे महेष्वासा: पठडच पञ्च शिलीमुखान् | भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा,इनके सिवा दूसरे धनुर्धर वीरोंने भी भीमसेनको लक्ष्य करके बलपूर्वक पाँच-पाँच बाण चलाये
பின்னர் மற்ற வல்ல வில்லாளர்களும் பீமசேனனை இலக்காகக் கொண்டு, வலிமையுடன் தலா ஐந்து ஐந்து சிலீமுக அம்புகளை விடுத்தனர்.
Verse 41
तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मज: । पट्टिशं च त्रिभि्णिश्विच्छेद तिलकाण्डवत्
சஞ்சயன் கூறினான்—வாயுதேவனின் புதல்வன் பீமசேனன், க்ஷுரப்ர முனையுடைய அம்பால் தோமரத்தை இரண்டாகப் பிளந்தான். பின்னர் மூன்று அம்புகளால் பட்டிசத்தைத் திலகத் தண்டைப் போல வெட்டி துண்டு துண்டாக்கினான்॥
Verse 42
स बिभेद शतघ्नीं च नवभि: कड्कपत्रिभि: | मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथ:
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த மகாரதன், கொக்கு இறகுகள் பொருந்திய ஒன்பது அம்புகளால் சதக்னியையும் உடைத்தான்; மேலும் மத்ரராஜன் எய்த அம்பையும் வெட்டி வீழ்த்தி போரில் நிலைபெற்றான்॥
Verse 43
तथेतराउछरान् घोरान् शरै: संनतपर्वभि:
சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது மற்ற வீரன் பதிலடியாக அச்சமூட்டும் அம்புகளை எய்தான்—நன்கு அமைந்த மூட்டுகளுள்ள அம்புகள்—வன்முறைக்கு வன்முறையால் பதிலளித்தான்॥
Verse 44
भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत् । तांश्व सर्वान् महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्
சஞ்சயன் கூறினான்—போர்ப் பெருமையில் திளைத்த பீமசேனன், அவற்றில் ஒவ்வொன்றையும் மூன்று துண்டுகளாகப் பிளந்தான். பின்னர் அந்த மகாதனுர்தரர்கள் அனைவரையும் மீண்டும் மீண்டும் மூன்று மூன்று அம்புகளால் தாக்கினான்॥
Verse 45
तदनन्तर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंद्वारा अन्यान्य योद्धाओंके चलाये हुए भयंकर शरसमूहोंको भी युद्धकी श्लाघा रखनेवाले भीमसेनने काटकर एक-एकके तीन- तीन टुकड़े कर दिये। इस प्रकार शत्रुओंके अस्त्र-शस्त्रोंका निवारण करके भीमसेनने उन सभी महाधनुर्धर वीरोंको तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அதன்பின், வளைந்த மூட்டுகளுள்ள பல அம்புகளால் பிற வீரர்கள் எய்த கொடிய அம்புமழையையும் போர்ப் புகழில் திளைத்த பீமசேனன் வெட்டி, ஒவ்வொன்றையும் மூன்று மூன்று துண்டுகளாக்கினான். இவ்வாறு பகைவரின் ஆயுதங்களைத் தடுத்து, அந்த மகாதனுர்தர வீரர்கள் அனைவரையும் மூன்று மூன்று அம்புகளால் காயப்படுத்தினான். அப்போது பெரும் போர் நடந்து கொண்டிருக்க, தனஞ்சயன் (அர்ஜுனன்) ரதத்தில் போர்க்களத்துக்கு வந்தான்; மகாரதன் பீமனைப் பார்த்தவுடன் முன்னேறினான்॥
Verse 46
तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवी
அங்கே பாண்டவி அந்த இரு மகாத்ம வீரர்கள் ஒன்றுகூடியிருப்பதைக் கண்டு, தர்மப் போரின் அந்த அசுப நாழிகையில் கூர்ந்த பார்வையுடன் அவர்களை நோக்கினாள்—போர்க்களத்தில் வல்லோர்களின் சந்திப்பு விதியின் அடுத்த திருப்பை அறிவிக்கும் அறிகுறியாக இருந்தது।
Verse 47
अथार्जुनो रणे भीम॑ योधयन्तं महारथान्,भरतनन्दन! उस रणक्षेत्रमें भीम जिनके साथ युद्ध कर रहे थे, आपके पक्षके उन दस महारथी वीरोंके सामने भीष्मके वधकी इच्छा रखनेवाले अर्जुन भी शिखण्डीको आगे किये आ पहुँचे
பின்னர், பரதநந்தனே! போர்க்களத்தில் பீமன் யாருடன் போரிட்டுக் கொண்டிருந்தானோ, உங்கள் தரப்பின் அந்தப் பத்து மகாரத வீரர்களின் முன்னே, பீஷ்மனை வீழ்த்தும் எண்ணத்துடன் அர்ஜுனன் சிகண்டியை முன்னிலைப்படுத்தி முன்னேறி வந்தான்।
Verse 48
भीष्मस्य निधनाकाडुश्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । आससाद रणे वीरांस्तावकान् दश भारत
பாரதா! பீஷ்மனின் மரணத்தை நாடிய அர்ஜுனன் சிகண்டியை முன்னிலைப்படுத்தி, போரில் உங்கள் தரப்பின் அந்தப் பத்து வீரர்களை எதிர்கொண்டான்—அவர்களுடனே அப்போது பீமன் போரிட்டுக் கொண்டிருந்தான்.
Verse 49
ये सम भीम॑ रणे राजन् योधयन्तो व्यवस्थिता: । बीभत्सुस्तानथाविध्यद् भीमस्य प्रियकाम्यया
அரசே! போர்க்களத்தில் பீமசேனனுடன் மோதித் திடமாக நின்றவர்களை எல்லாம், பீமனுக்குப் பிரியமானதைச் செய்ய விரும்பிய பீபத்ஸு அர்ஜுனன் நன்கு அம்புகளால் குத்தி காயப்படுத்தினான்.
Verse 50
ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत्् | अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चो भयो:,तब राजा दुर्योधनने अर्जुन और भीमसेन दोनोंके वधके लिये सुशर्माको भेजा
அப்போது அரசன் துரியோதனன், அர்ஜுனனையும் பீமசேனனையும்—இருவரையும் கொல்லும் நோக்கில் சுஷர்மாவைத் தூண்டினான்.
Verse 51
सुशर्मन् गच्छ शीघ्र त्वं बलौचै: परिवारित: । जहि पाण्डुसुतावेतोी धनंजयवृकोदरी,भेजते समय उसने कहा--'सुशर्मन्! तुम विशाल सेनाके साथ शीघ्र जाओ और अर्जुन तथा भीमसेन इन दोनों पाण्डुकुमारोंको मार डालो”
சஞ்சயன் கூறினான்— “சுஷர்மனே! பெரும்படை சூழ உடனே செல்; பாண்டுவின் இந்த இரு புதல்வர்கள்—தனஞ்சயன் (அர்ஜுனன்) மற்றும் வ்ருகோதரன் (பீமன்)—இவர்களை வீழ்த்து.”
Verse 52
तच्छुत्वा वचन तस्य त्रैगर्त: प्रस्थलाधिप: । अभिद्र॒ुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ
சஞ்சயன் கூறினான்— அவன் சொற்களை கேட்ட பிரஸ்தலத்தின் அதிபதி திரிகர்த்த அரசன் சுஷர்மன் போர்க்களத்தில் பாய்ந்து, வில்லாள வீரர்கள் பீமன் மற்றும் அர்ஜுனனை நோக்கி தாக்கினான்.
Verse 53
रथैरनेकसाहसै: समन्तात् पर्यवारयत् | ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परै: सह
பல ஆயிரம் ரதங்களால் அவர்கள் அவனை எல்லாத் திசைகளிலும் சூழ்ந்தனர்; அப்போது பகைவருடன் அர்ஜுனனின் கடும் போர் தொடங்கியது.
Verse 66
दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितै: शरै: । फिर सिन्धुराज जयद्रथने तीन, अवन्तीके विन्द और अनुविन्दने पाँच-पाँच तथा दुर्मर्षणने बीस तीखे बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन भीमसेनको चोट पहुँचायी
அப்போது துர்மர்ஷணன் இருபது கூரிய அம்புகளால் பாண்டுவின் புதல்வன், மகாபலன் பீமசேனனை குத்திக் காயப்படுத்தினான்.
Verse 112
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्रोण और अश्वत्थामाका संवादविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் பீஷ்மபர்வத்தில், பீஷ்மவதப் பர்வத்தின் உட்பிரிவாக, துரோணன்–அஸ்வத்தாமன் உரையாடலைக் கூறும் நூற்றுப் பன்னிரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 113
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमपराक्रमे त्रयोदशाधिकशततमो<्ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் பீஷ்மபர்வத்தில், பீஷ்மவதப் பர்வத்தின் உட்பிரிவில், பீமனின் பராக்கிரமத்தை உரைக்கும் நூற்று பதின்மூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 116
विद्ध्वा भीमो$नदद्धृष्ट: सैन्धवं च पुनस्त्रिभि: । तत्पश्चात् दुर्मर्षणको बीस
சஞ்சயன் கூறினான்—அசையாத பார்வையுடைய பீமன் (எதிரியால்) காயப்படுத்தப்பட்டான்; ஆனால் பீமன் சைந்தவனான ஜயத்ரதனை மீண்டும் மூன்று அம்புகளால் துளைத்தான். பின்னர் பீமசேனன் துர்மர்ஷணனை இருபது அம்புகளாலும், சித்ரசேனனை ஐந்து அம்புகளாலும், விகர்ணனை பத்து அம்புகளாலும், ஜயத்ரதனை ஐந்து அம்புகளாலும் குத்தினான். பேரானந்தத்தில் சிங்கநாதம் செய்து, ஜயத்ரதனை மீண்டும் மூன்று அம்புகளால் ஊடுருவச் செய்தான்।
Verse 126
भीम॑ विव्याध संरब्धो दशभिरनर्निशितै: शरै: । तदनन्तर रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष लेकर क्रोधपूर्वक चलाये हुए दस तीखे बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला
சஞ்சயன் கூறினான்—கோபத்தில் கொதித்தவன் பீமனை மிகக் கூர்மையான பத்து அம்புகளால் குத்தினான். உடனே ரதவீரர்களில் சிறந்த கிருபாசாரியர் இரண்டாம் வில்லை எடுத்துக் கொண்டு, கோபத்துடன் செலுத்திய பத்து கூரிய அம்புகளால் பீமசேனனை மீண்டும் துளைத்தார்।
Verse 196
विरथ॑ सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यत: । आर्य! वहाँ पाण्डुनन्दन भीमसेनने रणक्षेत्रमें यह अद्भुत कर्म किया कि सब महारथियोंको बाणोंसे घायल करके रोक दिया और सब लोगोंके देखते-देखते सिन्धुराजको रथहीन कर दिया
சஞ்சயன் கூறினான்—அனைவரும் பார்க்கும்படியாக பாண்டுவின் மகன் பீமசேனன் போர்க்களத்தில் ஒரு அதிசயச் செயலை நிகழ்த்தினான். அவன் மகாரதர்களை அம்புகளால் காயப்படுத்தி தடுத்து நிறுத்தி, அனைவரின் முன்னிலையிலேயே சைந்தவராஜன் ஜயத்ரதனை ரதமற்றவனாக்கினான்।
Verse 426
शक्ति चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे । तत्पश्चात् कंकपत्रयुक्त नौ बाणोंद्वारा शतघ्नीको छिन्न-भिन्न कर दिया। इसके बाद महारथी भीमसेनने मद्रराज शल्यके चलाये हुए बाणको काटकर रणक्षेत्रमें भगदत्तकी चलायी हुई शक्तिके भी सहसा टुकड़े-टुकड़े कर डाले
சஞ்சயன் கூறினான்—போரில் பகதத்தன் எறிந்த சக்தி ஆயுதத்தை அவன் உடனே வெட்டித் தள்ளினான். பின்னர் கங்கபத்திரம் பொருந்திய ஒன்பது அம்புகளால் சதக்னியைச் சிதறடித்தான். அதன் பின் மகாரதன் பீமசேனன் மத்ரராஜன் சல்யன் செலுத்திய அம்பை வெட்டி, போர்க்களத்தில் பகதத்தன் எறிந்த சக்தியையும் கணநேரத்தில் துண்டு துண்டாகச் செய்தான்।
Verse 456
निध्नन्तं समरे शत्रून् योधयानं च सायकै: । तब उस महासमरमें महारथी भीमसेनको, जो समरभूमिमें सायकोंद्वारा शत्रुओंका संहार करते हुए उनके साथ युद्ध कर रहे थे, देखकर रथके द्वारा अर्जुन भी वहीं आ पहुँचे
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த மாபெரும் சமரில், அம்புகளின் மழையால் பகைவரை வீழ்த்தி அவர்களுடன் போராடிக் கொண்டிருந்த மகாரதன் பீமசேனனைப் பார்த்து, அர்ஜுனனும் தன் ரதத்தில் அதே இடத்துக்கு வந்து சேர்ந்தான்।
Verse 463
न शशंसुर्जयं तत्र तावका: पुरुषर्षभा: । उन दोनों महामनस्वी पाण्डव बन्धुओंको एकत्र हुआ देख आपकी सेनाके श्रेष्ठ पुरुषोंने वहाँ अपनी विजयकी आशा त्याग दी
சஞ்சயன் கூறினான்—அங்கே உமது படையின் சிறந்த வீரர்கள் இனி வெற்றியைப் பற்றிப் புகழ்ந்து கூறவில்லை. அந்த இரு மகாமனத்தையுடைய பாண்டவ சகோதரர்கள் ஒன்றாய் நின்றதைப் பார்த்து, அவர்கள் வெற்றியின் நம்பிக்கையை அங்கேயே கைவிட்டனர்।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether continued escalation in pursuit of dominance can be justified when it predictably produces broad social harm; Bhīṣma frames reconciliation as the ethically safer policy given foreseeable consequences and kinship obligations.
Competence and power should be subordinated to restraint and stability: when outcomes are asymmetrical and losses compounding, prudent governance favors settlement, reputation-preservation, and the protection of the wider community.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is evidentiary—publicly demonstrating Arjuna’s extraordinary capability and using that demonstration as a rhetorical basis for policy advice advocating peace within the broader epic’s ethical architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.