Adhyaya 28
अश्रमवासिनां विषादः — Lament in Hastināpura after the Elders’ Forest Withdrawal
Upa-parva: Āśramavāsika-upākhyāna (Forest-Residence Episode: Public and Pāṇḍava Lament)
Vaiśaṃpāyana reports that once the Kuru elder (Dhṛtarāṣṭra) has gone to the forest, the Pāṇḍavas are struck by grief, especially due to their mother’s departure. The townspeople likewise remain in mourning, and Brahmins converse about the king’s condition. The chapter centers on anxious questions: how can an aged, bereaved, blind ruler endure an isolated forest; how will Gāndhārī and Kuntī manage austerity; and what becomes of Vidura and other attendants. The Pāṇḍavas stay briefly in the city but find no satisfaction in kingship, pleasures, or Vedic study, repeatedly recalling catastrophic kin-loss. Specific remembrances include Abhimanyu’s death, Karṇa’s fall, the deaths of the Draupadeyas and other allies, and the sense that the earth has become bereft of heroes and “jewels.” Draupadī and Subhadrā are depicted as subdued. The survival of the lineage is pointedly anchored in the presence of Parikṣit, whose sight sustains the elders’ will to live, linking grief to dynastic continuity.
Chapter Arc: जनमेजय जिज्ञासा से पूछते हैं—जब धृतराष्ट्र, गान्धारी, कुन्ती और पाण्डव वन-आश्रम में रहते थे, तब बान्धव-शोक से दग्ध मनों को शान्ति कैसे मिली और ‘मरे हुओं के दर्शन’ का अद्भुत प्रसंग कैसे घटित हुआ। → आश्रम-मण्डल में शोक की लहर फैलती है—विदुर की सिद्धि/अन्तर्धान का स्मरण, युद्ध में मरे पुत्रों और बान्धवों की याद, और विशेषतः गान्धारी का पुत्र-शोक तथा कुन्ती का मातृ-शोक। व्यास ‘जो आश्चर्य’ होने वाला है, उसका संकेत देकर धृतराष्ट्र के भीतर उठते संशयों को उभारते हैं—क्या मृतक सचमुच दिख सकते हैं, और क्या यह दर्शन शोक को घटाएगा या और बढ़ाएगा? → परमतेजस्वी महर्षि व्यास ‘संशयच्छेदनार्थ’ उपस्थित होकर धृतराष्ट्र को संबोधित करते हैं और युद्ध-समागम की व्यापकता का बोध कराते हैं—‘मेरे पुत्र के लिए अनेक देशों के नरेश आए और सब मृत्यु के वश हुए’; साथ ही दुर्योधन के पापपूर्ण आचरण से पृथ्वी के घातित होने का कठोर सत्य उभरता है। इसी बिन्दु पर ‘मृत-पुत्र-दर्शन’ की तैयारी/प्रतिज्ञा शोक के चरम पर पहुँचाती है। → धृतराष्ट्र कुछ क्षण विचार कर वचन आरम्भ करते हैं—अपने हृदय की दग्धता, पुत्र-शोक, और युद्ध के कारणों पर मनन करते हुए व्यास के आश्वासन से यह स्वीकार करते हैं कि यह समागम/दर्शन शोक-निवारण और संशय-भेदन के लिए है। शोक को अर्थ देने की दिशा बनती है—दोष, दैव और कर्म के त्रिकोण में। → व्यास के संकेतित ‘आश्चर्य’—मृतकों के प्रत्यक्ष दर्शन—का वास्तविक दृश्य अगले प्रसंग में पूर्ण रूप से प्रकट होने को ठहरता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बक। ] अति्ऑशाड<ह (पुत्रदर्शनपर्व) एकोनत्रिशो<5 ध्याय: 5300 बान्धवोंके शोकसे दुखी होना तथा गान्धारी और व्यासजीसे अपने मरे हुए पुत्रोंके दर्शन करनेका अनुरोध जनमेजय उवाच वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ । सभारयें नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते
ஜனமேஜயன் கூறினான்— ஓ பிராமணரே! பூமியின் அதிபதியும் அரசர்களில் சிறந்தவனுமான துருதராஷ்டிரன், தன் மனைவி காந்தாரியுடனும் மருமகள் குந்தியுடனும் வனவாசத்திற்கு சென்றபோது; விதுரன் সিদ্ধி பெற்று தர்மராஜ யுதிஷ்டிரனுள் புகுந்தபோது; பாண்டுவின் புதல்வர்கள் அனைவரும் ஆச்ரம வளாகத்தில் வாழ்ந்தபோது— பேரொளி கொண்ட வியாசர் ‘நான் ஒரு அதிசய நிகழ்வை வெளிப்படுத்துவேன்’ என்று கூறியதெப்படி நிகழ்ந்தது? அதை எனக்குச் சொல்லுங்கள்।
Verse 2
विदुरे चापि संसिद्धि धर्मराजं व्यपाश्रिते । वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले
ஜனமேஜயன் கூறினான்— விதுரன் সিদ্ধி பெற்று தர்மராஜ யுதிஷ்டிரனுள் புகுந்தபோது, பாண்டுவின் புதல்வர்கள் அனைவரும் ஆச்ரம வளாகத்தில் வாழ்ந்தபோது— வியாசர் ‘நான் ஒரு அதிசய நிகழ்வை வெளிப்படுத்துவேன்’ என்று கூறியது எவ்வாறு நிகழ்ந்தது? எனக்குச் சொல்லுங்கள்।
Verse 3
यत् तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह । व्यास: परमतेजस्वी महर्षिस्तद् वदस्व मे
ஜனமேஜயன் கூறினான்—மிகுந்த தேஜஸுடைய மகரிஷி வியாசர் ஒருமுறை, “நான் ஒரு அதிசய நிகழ்வை வெளிப்படுத்துவேன்” என்று சொன்னார். போற்றத்தக்கவரே, எனக்குச் சொல்லுங்கள்—அந்த வியப்பூட்டும் நிகழ்வு எவ்வாறு நடந்தது? அப்போது நரபதிகளில் சிறந்த பூமிபதி திருதராஷ்டிரன் தன் தர்மபத்னி காந்தாரியையும் மருமகள் குந்தியையும் உடன் கொண்டு வனவாசத்திற்குப் புறப்பட்டார்; விதுரர் सिद्धி அடைந்து தர்மராஜ யுதிஷ்டிரரின் உடலில் பிரவேசித்தார்; மேலும் எல்லாப் பாண்டவரும் ஆசிரமப் பரிசரத்தில் குடியிருந்தனர்.
Verse 4
वनवासे च कौरव्य: कियन्तं कालमच्युत: । युधिष्ठिरो नरपति्यवसत् सजनस्तदा,अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले कुरुवंशी राजा युधिष्ठिर कितने दिनोंतक सब लोगोंके साथ वनमें रहे थे?
ஹே கௌரவ குலத்தவரே, சொல்லுங்கள்—தன் நெறிமுறையிலிருந்து ஒருபோதும் சறுக்காத நரபதி யுதிஷ்டிரர் அப்போது தம் மக்களுடன் சேர்ந்து எத்தனை காலம் வனத்தில் தங்கினார்?
Verse 5
किमाहाराश्ष ते तत्र ससैन्या न्यवसन् प्रभो | सान्तःपुरा महात्मान इति तद् ब्रूहि मेडनघ,प्रभो! निष्पाप मुने! सैनिकों और अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ वे महात्मा पाण्डव क्या आहार करके वहाँ निवास करते थे?
பிரபுவே, பாவமற்ற முனிவரே, படைகளும் அந்தப்புரப் பெண்களும் உடன் இருந்த அந்த மகாத்ம பாண்டவர்கள் அங்கே எந்த உணவை உண்டு வாழ்ந்தனர்? இதை எனக்குச் சொல்லுங்கள்.
Verse 6
वैशम्पायन उवाच ते<नुज्ञातास्तदा राजन् कुरुराजेन पाण्डवा: । विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசே, அப்போது குருராஜன் திருதராஷ்டிரன் பாண்டவர்களுக்கு அனுமதி அளித்திருந்தான்; ஆகவே அவர்கள் அங்கே ஓய்வடைந்து பலவகை அன்னமும் பானமும் அனுபவித்தனர்.
Verse 7
मासमेकं विजहुस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने । अथ तत्रागमद् व्यासो यथोक्त ते मयानघ
அவர்கள் படைகளும் அந்தப்புரப் பெண்களும் உடன் வனத்தில் ஒரு மாதம் தங்கினர். பாவமற்றவரே, நான் சொன்னதுபோலவே அப்போது அங்கே வியாசர் வந்தடைந்தார்.
Verse 8
तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिन्पसंनिधौ । व्यासमन्वास्यतां राजन्नाजम्मुर्मुन॒यो परे
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசே! அனைவரின் முன்னிலையில் உரையாடல்கள் நடைபெற்று, அவர்கள் வியாசரின் பின்னால் அமர்ந்திருந்த வேளையில், அங்கே மற்ற முனிவர்களும் வந்து சேர்ந்தனர்.
Verse 9
नारद: पर्वतश्चैव देवलश्न महातपा: । विश्वावसुस्तुम्बुरुश्न चित्रसेनश्व भारत,भारत! उनमें नारद, पर्वत, महातपस्वी देवल, विश्वावसु, तुम्बुरु तथा चित्रसेन भी थे
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஓ பாரதா! அவர்களில் நாரதரும் பர்வதரும், மகாதபஸ்வியான தேவலரும், மேலும் கந்தர்வர்களான விஸ்வாவசு, தும்புரு, சித்ரசேனரும் இருந்தனர்.
Verse 10
तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपा: । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञात: कुरुराजो युधिष्ठिर:,धृतराष्ट्रकी आज्ञासे महातपस्वी कुरुराज युधिष्ठिरने उन सबकी भी यथोचित पूजा की
வைசம்பாயனர் கூறினார்—துருதராஷ்டிரரின் அனுமதி பெற்ற மகாதபஸ்வியான குரு அரசன் யுதிஷ்டிரன், அவர்களுக்கும் முறையோடு உரிய மரியாதை செய்து பூஜை செய்தான்.
Verse 11
निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्प युधिष्ठिरात् । आसजनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषु च,युधिष्ठिससे पूजा ग्रहण करके वे सब-के-सब मोरपंखके बने हुए पवित्र एवं श्रेष्ठ आसनोंपर विराजमान हुए
வைசம்பாயனர் கூறினார்—யுதிஷ்டிரனிடமிருந்து பூஜையை ஏற்றுக்கொண்ட பின், அவர்கள் அனைவரும் புனிதமும் சிறப்புமிக்க ஆசனங்களில்—மயிலிறகுகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட உயர்ந்த இருக்கைகளில்—அமர்ந்தனர்.
Verse 12
तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामति: । पाण्डुपुत्रै: परिवृतो निषसाद कुरूद्गह,कुरुश्रेष्ठ! उन सबके बैठ जानेपर पाण्डवोंसे घिरे हुए परम बुद्धिमान् राजा धुृतराष्ट्र बैठे
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஓ குருசிறந்தவனே! அவர்கள் அங்கே அமர்ந்த பின், மிகுந்த ஞானமுடைய அரசன் துருதராஷ்டிரன், பாண்டு புதல்வர்களால் சூழப்பட்டவனாக அங்கே அமர்ந்தான்.
Verse 13
गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा । स्त्रियश्लान्यास्तथान्याभि: सहोपविविशुस्तत:,गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदी, सुभद्रा तथा दूसरी स्त्रियाँ अन्य स्त्रियोंके साथ आस-पास ही एक साथ बैठ गयीं
வைசம்பாயனர் கூறினார்—காந்தாரி, குந்தி, த்ரௌபதி, சாத்த்வதி (சுபத்ரை) ஆகியோரும், மற்ற பெண்களும், பிற பெண்களுடன் சேர்ந்து, அப்போது அருகிலேயே ஒன்றாக அமர்ந்தனர்।
Verse 14
तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठा श्ना भवन् नूप । ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिता:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அரசே! அங்கே அவர்களிடையே தர்மநிறைந்த தெய்வீக உரையாடல்கள் எழுந்தன. பழங்கால முனிவர்கள், பழைய மரபுகள், மேலும் தேவர்கள்–அசுரர்கள் கதைகளுடன் கலந்த விவாதங்களும் தொடங்கின.
Verse 15
ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम् । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठ; पुनरेव स तद् वच:
பின்னர் கதை முடிவடைந்தபோது, பேச்சாளர்களில் சிறந்த வியாசர், ஞானக் கண்களால் காணும் அந்த ஆண்டவனை நோக்கி, மீண்டும் அதே சொற்களை உரைத்தார்.
Verse 16
विदितं मम राजेन्द्र यत् ते हृदि विवक्षितम्
அரசர்களில் சிறந்தவனே! உன் உள்ளத்தில் நீ வெளிப்படுத்த விரும்புவது எனக்குத் தெரியும்.
Verse 17
गान्धार्याश्वैव यद दुःखं हृदि तिष्ठति नित्यदा
மேலும் காந்தாரிக்குரிய துயரம்—அவள் உள்ளத்தில் தங்கியிருக்கும் எந்தச் சோகமாயினும்—அது எப்போதும் அங்கேயே நிலைத்திருக்கிறது.
Verse 18
कुन्त्याश्व यन्महाराज द्रौपद्याश्व हृदि स्थितम् “महाराज! गान्धारी, कुन्ती और द्रौपदीके हृदयमें भी जो दुःख सदा बना रहता है, वह भी मुझे ज्ञात है ।। यच्च धारयते तीव्र दु:खं पुत्रविनाशजम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“மகாராஜா! குந்தியும் த்ரௌபதியும் உள்ளத்தில் எப்போதும் நிலைத்திருக்கும் துயரம் எனக்குத் தெரியும்; மகன்கள் அழிந்ததனால் எழும் அந்தக் கடும் சோகத்தையும் அவர்கள் தாங்கிக் கொண்டிருப்பதை நான் அறிவேன்।”
Verse 19
श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्तुतो नूप
அரசே! அனைவரும் கூடிய இந்தச் சந்திப்பு உண்மையில் நடந்தபடியே கேட்டு…
Verse 20
इमे च देवगन्धर्वा: सर्वे चेमे महर्षय:
“இங்கே தெய்வ கந்தர்வர்கள் உள்ளனர்; இங்கே இவ்வனைத்து மகரிஷிகளும் உள்ளனர்.”
Verse 21
तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं काम॑ प्रददामि ते
“அப்படியானால் கூறும், மஹாப்ராஜ்ஞரே! உமது எந்த விருப்பத்தை நான் அருள வேண்டும்?”
Verse 22
एवमुक्त: स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना
அளவற்ற ஞானம் கொண்ட வியாசர் இவ்வாறு கூற, அந்த அரசர்களில் முதன்மையானவன்…
Verse 23
धन्यो>स्म्यनुगृहीतश्व सफलं जीवितं च मे
நான் பாக்கியவான்; என்மேல் அருள் செய்யப்பட்டது; என் வாழ்வும் பயனடைந்தது.
Verse 24
अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मन:
இன்றும் இங்கே என் ஆத்மாவின் விரும்பத்தக்க வழியும் விதியும் எனக்கு தெளிவாகப் புரிகிறது.
Verse 25
दर्शनादेव भवतां पूतो<हं नात्र संशय:
உங்களைப் பார்த்ததாலேயே நான் தூய்மையடைந்தேன்—இதில் ஐயமில்லை.
Verse 26
किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भूशम्
ஆனால் மிகக் கெட்ட புத்தியுடைய அந்த மந்தமதி, மீண்டும் மீண்டும் ஏற்பட்ட பின்னடைவுகளாலும் அவமானங்களாலும் கடுமையாகத் துன்புற்றான்.
Verse 27
अपापा: पाण्डवा येन निकृता: पापबुद्धिना
வைசம்பாயனர் கூறினார்: பாவமற்ற பாண்டவர்கள், பாவ எண்ணம் கொண்ட ஒருவனால் வஞ்சிக்கப்பட்டும் அநியாயப்படுத்தப்பட்டும் இருந்தனர்.
Verse 28
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें व्यासवाक्यविषयक अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ,राजानश्न महात्मानो नानाजनपदेश्वरा:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆச்ரமவாசிகப் பர்வத்தில், ஆச்ரமவாசப் பர்வத்திற்குட்பட்ட வ்யாசவாக்கியவிஷயமான இருபத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது. பல நாடுகளின் அதிபதிகளான மகாத்ம அரசர்கள் (இங்கு நினைவுறுகின்றனர்).
Verse 29
ये ते पितृश्च दारांश्व प्राणांक्ष मनसः प्रियान्,इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि धृतराष्ट्रादिकृतप्रार्थने एकोनत्रिंशो5ध्याय:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“உங்கள் தந்தையர், உங்கள் மனைவியர், மேலும் உங்கள் உயிரே—மனத்திற்கு மிகப் பிரியமான அனைத்தும்…”—இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆச்ரமவாசிகப் பர்வத்தில் புத்ரதர்ஶனப் பர்வத்தில் த்ருதராஷ்டிரர் முதலியோர் செய்த பிரார்த்தனை தொடர்பான இருபத்தொன்பதாம் அத்தியாயம்.
Verse 30
का नु तेषां गतिर्ब्रह्यन् मित्रार्थे ये हता मूृथे
ஓ பிராமணரே! நண்பனுக்காகப் போரில் கொல்லப்பட்டவர்கள் எத்தகைய கதியை அடைகிறார்கள்?
Verse 31
दूयते मे मनो5भीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम्
மகாபலவானை கொல்லச் செய்ததனால் என் மனம் மீண்டும் மீண்டும் துயரால் எரிகிறது.
Verse 32
मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना
என் மகனால்—மயக்கமுற்றவனாகவும், பாவியாகவும், நல்விவேகம் அற்றவனாகவும்—…
Verse 33
एतत् सर्वमनुस्मृत्य दहमानो दिवानिशम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—இவற்றையெல்லாம் நினைத்தாலே நான் பகலும் இரவும் எரிகிறேன். துயரும் சோகமும் என்னைத் தாக்கியதால் எனக்கு சிறிதும் அமைதி கிடைப்பதில்லை. தந்தையே! இவ்வே கவலைகளில் விழுந்து நான் ஒருபோதும் சாந்தியை அடைவதில்லை.
Verse 34
न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहत: । इति मे चिन्तयानस्य पित: शान्तिर्न विद्यते
துயரும் சோகமும் என்னைத் தாக்கியதால் நான் அமைதியை அடைவதில்லை. தந்தையே! இவற்றையே மனத்தில் சுழற்றிக் கொண்டிருப்பதால் எனக்கு சாந்தி எதுவும் இல்லை.
Verse 35
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा विविध तस्य राजर्षे: परिदेवितम् । पुनर्नवीकृत: शोको गान्धार्या जनमेजय
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஜனமேஜயா! அந்த அரசரிஷி திருதராஷ்டிரனின் பலவகை புலம்பலைக் கேட்டதும், காந்தாரியின் சோகம் மீண்டும் புதிதாய் எழுந்தது.
Verse 36
कुन्त्या द्रुपदपुत्र्या श्न सुभद्रायास्तथैव च । तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह,कुन्ती, दौपदी, सुभद्रा तथा कुरुरगाजकी उन सुन्दरी बहुओंका शोक भी फिरसे उमड़ आया
குந்தி, துருபதன் மகள் த்ரௌபதி, மேலும் சுபத்ரை—குருவம்சத்தின் அந்த உயர்ந்த மருமகளிரின் சோகமும் மீண்டும் பொங்கி எழுந்தது.
Verse 37
पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत् । श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राज्जलिरुत्थिता,आँखोंपर पट्टी बाँधे गान्धारी देवी श्वशुरके सामने हाथ जोड़कर खड़ी हो गयीं और पुत्रशोकसे संतप्त होकर इस प्रकार बोलीं
மகன்களை இழந்த சோகத்தில் மூழ்கிய காந்தாரி இவ்வாறு கூறினாள். கண்கள் கட்டப்பட்ட தேவியார் கைகூப்பி எழுந்து, மாமனார் முன்னே நின்றாள்.
Verse 38
षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुज्भव । अस्य राज्ञो हतान् पुत्रान शोचतो न शमो विभो,मुनिवर! प्रभो! इन महाराजको अपने मरे हुए पुत्रोंक लिये शोक करते आज सोलह वर्ष बीत गये; किंतु अबतक इन्हें शान्ति नहीं मिली
வைசம்பாயனர் கூறினார்— முனிவரே, விபோ! இந்த அரசன் கொல்லப்பட்ட தன் புதல்வர்களுக்காக இரங்கித் துயருறும் நிலையில் பதினாறு ஆண்டுகள் கடந்தும், இன்னும் அவனுக்கு அமைதி கிடைக்கவில்லை.
Verse 39
पुत्रशोकसमाविष्टो नि:श्वसन् होष भूमिप: । न शेते वसती: सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने
வைசம்பாயனர் கூறினார்— மகாமுனியே! புதல்வர் துயரால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட துருதராஷ்டிரன் நீண்ட மூச்சுகளை விட்டுக் கதறிக் கொண்டே இருப்பான்; இரவு முழுவதும் அவனுக்கு உறக்கம் வராது.
Verse 40
लोकानन्यान् समर्थो5सि स्रष्टं सर्वास्तपोबलात् | किमु लोकान्तरगतान् राज्ञो दर्शयितुं सुतान्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— உங்கள் தவவலத்தால் பிற உலகங்களையே படைக்க வல்லவர் நீங்கள்; அப்படியிருக்க, வேறு உலகிற்கு சென்ற புதல்வர்களை ஒருமுறை அரசனுக்குக் காட்டுவது உங்களுக்கு என்ன பெரும் கடினம்?
Verse 41
इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम् । शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा
வைசம்பாயனர் கூறினார்— இவள் த்ரௌபதி கிருஷ்ணை; தன் உறவினரும் புதல்வர்களும் கொல்லப்பட்டதால் மிகுந்த துயரில் ஆழ்ந்திருக்கிறாள். எல்லா மருமகள்களிலும் இவளே மிகப் பிரியமான மருமகள்.
Verse 42
तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी । सौभद्रवधसंतप्ता भृशं॑ शोचति भाविनी
வைசம்பாயனர் கூறினார்— அதுபோலவே கிருஷ்ணனின் சகோதரி, இனிய மொழியுடைய சுபத்ரை, சௌபத்ரன் (அபிமன்யு) கொலைக்குத் துயருற்று மிகுந்த இரங்கலில் ஆழ்ந்திருக்கிறாள்.
Verse 43
“सदा मंगलमय वचन बोलनेवाली श्रीकृष्णकी बहन भाविनी सुभद्रा सर्वदा अपने पुत्र अभिमन्युके वधसे संतप्त हो निरन्तर शोकमें ही डूबी रहती है ।।
வைசம்பாயனர் கூறினார்—திருக்கிருஷ்ணனின் சகோதரி, எப்போதும் மங்களமான சொற்களைப் பேசும் மென்மையான சுபத்ரை, தன் மகன் அபிமன்யுவின் வதத்தால் இடையறாது எரிந்த மனத்துடன், ஓய்வின்றி துயரத்தில் மூழ்கியே இருக்கிறாள். இங்கே பூரிச்ரவஸின் மிகவும் நேசிக்கப்பட்ட மனைவியும் அமர்ந்திருக்கிறாள்; கணவனின் மரணத் துன்பத்தால் கலங்கித் தீவிரமாகப் புலம்புகிறாள். அவளின் ஞானமிக்க மாமனார், குருக்களில் சிறந்த பாஹ்லிகனும் கொல்லப்பட்டான்; மேலும் பூரிச்ரவஸின் தந்தை சோமதத்தனும் தன் தந்தையுடன் அந்த மகாபோரில் வீரமரணம் அடைந்தான்.
Verse 44
यस्यास्तु श्वशुरो धीमान् बाह्विक: स कुरूद्गवह: । निहतः सोमदत्तश्न पित्रा सह महारणे
அவளின் ஞானமிக்க மாமனார்—குருக்களில் சிறந்த பாஹ்லிகன்—கொல்லப்பட்டான்; சோமதத்தனும் தன் தந்தையுடன் அந்த மகாபோரில் உயிர்நீத்தான்.
Verse 45
श्रीमतो<5स्य महाबुद्धे: संग्रामेष्वपलायिन: । पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद् रणाजिरे
வைசம்பாயனர் கூறினார்—மகாமுனியே! உங்கள் மகனான இந்தப் புகழ்மிக்க அரசன், பேரறிவுடையவன், போரில் ஒருபோதும் பின்வாங்காதவன்; அவனுடைய நூறு மகன்கள் போர்க்களத்தில் கொல்லப்பட்டனர். அந்தப் பெரும் பேரிடரால் தாக்குண்டு, அவர்களுடைய நூறு மனைவியரும் என்னைச் சேவித்து அருகிலேயே இருக்கின்றனர்.
Verse 46
तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम् । पुन: पुनर्वर्धयानं शोकं राज्ञो ममैव च
அவனுடைய இந்த நூறு மனைவியரும் துயரும் துக்கமும் தாக்கியவர்களாய், மீண்டும் மீண்டும் அரசனின் துயரத்தையும் என்னுடையதையும் அதிகரித்துக் கொண்டிருந்தனர்.
Verse 47
ये च शूरा महात्मान: श्वशुरा मे महारथा:
மேலும் அந்த வீரர்கள், மகாத்மாக்கள்—என் மாமனார்கள்—மகாரதர்கள்…
Verse 48
तव प्रसादाद् भगवन् विशोको<यं महीपति:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஓ பகவனே! உமது அருளால் இம்மகீபதி துயரமற்றவரானார்.
Verse 49
इत्युक्तवत्यां गान्धार्या कुन्ती व्रतकृशानना
காந்தாரி இவ்வாறு கூறியபின், விரதத் தவத்தால் முகம் மெலிந்த குந்தி (அங்கே) இருந்தாள்.
Verse 50
तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शन:
அப்போது வரம் அளிப்பவரும், தொலைவில் நிகழ்வதை கேட்டு காணும் ஆற்றல் உடையவருமான முனிவர் வியாசர் (அங்கே) இருந்தார்.
Verse 51
तामुवाच ततो व्यासो यत् ते कार्य विवक्षितम्
அப்போது வியாசர் அவளிடம் கூறினார்—“நீ செய்ய விரும்பும் காரியம் என்ன? நீ வெளிப்படுத்த எண்ணும் நோக்கம் என்ன? சொல்லு.”
Verse 52
श्वशुराय तत: कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा
அப்போது குந்தி தலை தாழ்த்தி தன் மாமனாருக்கு வணங்கினாள்; வெட்கமும் கட்டுப்பாடும் உடன், நீண்ட காலம் மறைக்கப்பட்டிருந்த ஒரு பழமையான இரகசியத்தை வெளிப்படுத்தினாள்.
Verse 53
उवाच वाक््यं सत्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அவள் வெட்கமும் தயக்கமும் கொண்டு ஒரு பழம்பெரும் நிகழ்வை வெளிப்படுத்தத் தொடங்கினாள். அப்போது குந்தி தலை தாழ்த்தி தன் மாமனாருக்கு வணங்கி, வெட்கத்துடனும் உறுதியுடனும் நீண்ட காலம் மறைக்கப்பட்ட பழைய ரகசியத்தை வெளிப்படுத்தி பேசினாள்।
Verse 153
प्रीयमाणो महातेजा: सर्ववेदविदां वर: । बातचीतके अनन््तमें सम्पूर्ण वेदवेत्ताओं और वक्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी महर्षि व्यासजीने प्रसन्न होकर प्रज्ञाचक्षु राजा धृतराष्ट्रसे पुन: वही बात कही
வைசம்பாயனர் கூறினார்—எல்லா வேதஞானிகளிலும் முதன்மையான, தெய்வீகத் தேஜஸால் ஒளிரும் மகரிஷி வியாசர் மனம் மகிழ்ந்து, ஞானக் கண் பெற்ற அரசன் திருதராஷ்டிரனிடம் அதே வார்த்தைகளை மீண்டும் கூறினார்।
Verse 186
सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम | “श्रीकृष्णकी बहन सुभद्रा अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेका जो दुःसह दुःख हृदयमें धारण करती है, वह भी मुझसे अज्ञात नहीं है
ஸ்ரீகிருஷ்ணனின் சகோதரி சுபத்ரை—இதுவும் எனக்குத் தெரியும். தன் மகன் அபிமன்யு கொல்லப்பட்டதனால் அவள் இதயத்தில் தாங்கும் தாங்கமுடியாத துயரும் எனக்கு அறியாதது அல்ல।
Verse 193
संशयच्छेदनार्थाय प्राप्त: कौरवनन्दन । “कौरवनन्दन! नरेश्वर! वास्तवमें तुम सब लोगोंका यह समागम सुनकर तुम्हारे मानसिक संदेहोंका निवारण करनेके लिये मैं यहाँ आया हूँ
கௌரவ குலத்தின் மகிழ்வே, அரசே! உன் மனத்தில் எழும் சந்தேகங்களை வெட்டித் தீர்க்கவே நான் இங்கு வந்தேன். இந்தக் கூடுகையின் செய்தியைக் கேட்டு, உன் உள்ளக் குழப்பங்களை நீக்குவதற்காக நான் வந்தடைந்தேன்।
Verse 203
पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भूतम् । 'ये देवता, गन्धर्व और महर्षि सब लोग आज मेरी चिरसंचित तपस्याका प्रभाव देखें
இன்று என் நீண்ட காலம் சேர்த்த தவத்தின் வலிமையை அவர்கள் காணட்டும். தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், மகரிஷிகள்—அனைவரும் இன்று என் தவத்தின் பேராற்றலைக் கண்டு சாட்சியமாவார்களாக।
Verse 213
प्रवणो5स्मि वरं दातुं पश्य मे तपस: फलम् । “महाप्राज्ञ नरेश! बोलो, मैं तुम्हें कौन-सा अभीष्ट मनोरथ प्रदान करूँ? आज मैं तुम्हें मनोवाञ्छित वर देनेको तैयार हूँ। तुम मेरी तपस्याका फल देखो”
வைசம்பாயனர் கூறினார்—நான் வரம் அளிக்கத் தயாராய் உள்ளேன்; என் தவத்தின் பயனைப் பார். மஹாப்ராஜ்ஞ அரசே, சொல்—உன் மனம் விரும்பும் எந்த ஆசையை நான் நிறைவேற்ற வேண்டும்?
Verse 233
यन्मे समागमोउद्येह भवद्धिः सह साधुभि: । 'भगवन्! आज मैं धन्य हूँ, आपलोगोंकी कृपाका पात्र हूँ तथा मेरा यह जीवन भी सफल है; क्योंकि आज यहाँ आप-जैसे साधु-महात्माओंका समागम मुझे प्राप्त हुआ है
வைசம்பாயனர் கூறினார்—இன்று நான் பாக்கியவான்; உங்கள் அருளுக்குப் பாத்திரன்; என் வாழ்வும் பயன் பெற்றது. ஏனெனில் இன்றே இங்கே உங்களைப் போன்ற சாதுமகாத்மர்களின் சங்கம் எனக்குக் கிடைத்தது.
Verse 246
ब्रह्मकल्पैर्भवद्धिर्यत् समेतो5हं तपोधना: । “तपोधनो! आप ब्रह्मतुल्य महात्माओंका जो संग मुझे प्राप्त हुआ उससे मैं समझता हूँ कि यहाँ अपने लिये अभीष्ट गति मुझे प्राप्त हो गयी
வைசம்பாயனர் கூறினார்—தபோதனர்களே! பிரம்மனுக்கு ஒப்பான மகாத்மர்களான உங்களின் சங்கத்தில் நான் சேர்ந்ததால், இன்றே இங்கே நான் விரும்பிய இலக்கை அடைந்தேன் என எண்ணுகிறேன். இத்தகைய பிரம்மதுல்ய மகாபுருஷர்களின் சமாகமமே வழியும், பரம இலக்கும்—அது தூய்மையாக்கும், உயர்த்தும், உச்ச நன்மையை உறுதிப்படுத்தும்.
Verse 256
विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानघा: । “इसमें संदेह नहीं कि मैं आपलोगोंके दर्शनमात्रसे पवित्र हो गया। निष्पाप महर्षियो! अब मुझे परलोकसे कोई भय नहीं है
வைசம்பாயனர் கூறினார்—பாவமற்ற முனிவர்களே! உங்கள் தரிசனமட்டுமே எனைத் தூய்மையாக்கியது; ஆகவே மறுலோகத்தைப் பற்றிய அச்சம் எனக்கு இல்லை.
Verse 266
दूयते मे मनो नित्यं स्मरत: पुत्रगृद्धिन: । 'परन्तु अत्यन्त खोटी बुद्धिवाले उस मन्दमति दुर्योधनके अन्यायोंसे जो मेरे सारे पुत्र मारे गये हैं
வைசம்பாயனர் கூறினார்—மகன்களில் பற்றுக் கொண்ட நான் அவர்களை நினைத்துக் கொண்டே இருப்பதால் என் மனம் எப்போதும் வேதனைப்படுகிறது; ஏனெனில் அந்த மந்தமதி துரியோதனனின் அநீதிகளால் என் மகன்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டனர். ஆகவே என் உள்ளத்தில் பெருஞ்சோகம் கனமாக அமர்ந்திருக்கிறது.
Verse 283
आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गता: । अनेक देशोंके स्वामी महामनस्वी नरेश मेरे पुत्रकी सहायताके लिये आकर सब-के-सब मृत्युके अधीन हो गये
வைசம்பாயனர் கூறினார்— என் மகனுக்காக வந்து அவர்கள் அனைவரும் மரணத்தின் ஆட்சிக்குள் சென்றனர். பல நாடுகளின் அதிபதிகளான மகாமனத்தையுடைய அரசர்கள் என் மகனுக்கு துணையாக வந்தனர்; ஆனால் ஒருவரும் விலக்கின்றி அனைவரும் மर्त்யதர்மத்திற்கு உட்பட்டனர்.
Verse 296
परित्यज्य गता: शूरा: प्रेतराजनिवेशनम् । वे सब शूरवीर भूपाल अपने पिताओं, पत्नियों, प्राणों और मनको प्रिय लगनेवाले भोगोंका परित्याग करके यमलोकको चले गये
வைசம்பாயனர் கூறினார்— உலகப் பிணைப்புகளைத் துறந்து அந்த வீரர்கள் பிரேதராஜன் யமனின் இல்லத்திற்குச் சென்றனர். தந்தைகள், மனைவிகள், உயிர், மனத்திற்குப் பிரியமான இன்பங்கள்—இவற்றையெல்லாம் கைவிட்டு அந்தப் போரரசர்கள் யமலோகத்தை அடைந்தனர்.
Verse 303
तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि । “ब्रह्मन्! जो मित्रके लिये युद्धमें मारे गये उन राजाओंकी क्या गति हुई होगी? तथा जो रणभूमिमें वीरगतिको प्राप्त हुए हैं
வைசம்பாயனர் கூறினார்— அதுபோலப் போரில் கொல்லப்பட்ட என் மகன்களும் பேரன்களும் குறித்து— ஹே பிராமணரே! நண்பனுக்காகப் போரில் உயிர்நீத்த அரசர்களுக்கு என்ன கதி ஏற்பட்டது? மேலும் போர்க்களத்தில் வீரகதியை அடைந்த என் மகன்களுக்கும் பேரன்களுக்கும் எந்தக் கதி கிடைத்தது?
Verse 313
भीष्मं शान्तनवं वृद्ध द्रोणं च द्विजसत्तमम् । “महाबली शान्तनुनन्दन भीष्म तथा वृद्ध ब्राह्मणप्रवर द्रोणाचार्यका वध कराकर मेरे मनको बारंबार दुःसह संताप प्राप्त होता है
வைசம்பாயனர் கூறினார்— முதிய சாந்தனுவின் மகன் பீஷ்மனையும், இருபிறப்பினருள் சிறந்த துரோணரையும் கொன்றது—அந்தச் செய்தி என் மனத்தில் மீண்டும் மீண்டும் தாங்கமுடியாத துயரச் சுடரை எழுப்புகிறது.
Verse 323
क्षयं नीत॑ कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता । “अपवित्र बुद्धिवाले मेरे पापी एवं मूर्ख पुत्रने समस्त भूमण्डलके राज्यका लोभ करके अपने दीप्तिमान् कुलका विनाश कर डाला
வைசம்பாயனர் கூறினார்— முழு பூமண்டலத்தின் அரசாட்சியை நாடிய பேராசையால், பாவியும் மூடனும் அசுத்தமான புத்தியுடையவனுமான என் மகன், தன் ஒளிமிக்க குலத்தை அழிவிற்கு இட்டுச் சென்றான்.
Verse 466
तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र
வைசம்பாயனர் கூறினார்— ஓ மகாமுனியே! அந்த மாபெரும் முயற்சியினால் அவன் என்னைத் தொடர்ந்து பணிந்து சேவை செய்கிறான். ‘போரில் ஒருபோதும் முதுகு காட்டாத, பரம ஞானமுடைய என் புதல்வர்கள்—அந்தப் புகழ்மிக்க அரசர்கள்—அவர்களுடைய நூறு புதல்வர்கள் சமர்க்களத்தில் வீழ்ந்தனர்; அவர்களுடைய நூறு மனைவியர் இங்கே அமர்ந்துள்ளனர். இவர்கள் என் மருமகள்கள்; துயரும் சோகமும் தரும் அடிகளைத் தாங்கிக்கொண்டு, என் துயரத்தையும் அரசனுடைய துயரத்தையும் மீண்டும் மீண்டும் பெருக்குகின்றனர். ஓ மகாமுனியே! சோகத்தின் பேரலைக்குள் அழுதுகொண்டே இவர்கள் அனைவரும் என்னை மட்டுமே சூழ்ந்து அமர்ந்திருக்கின்றனர்.’
Verse 476
सोमदत्तप्रभृतय: का नु तेषां गति: प्रभो | 'प्रभो! जो मेरे महामनस्वी श्वशुर शूरवीर महारथी सोमदत्त आदि मारे गये हैं, उन्हें कौन-सी गति प्राप्त हुई है?
வைசம்பாயனர் கூறினார்— பிரபுவே! என் மகாமனத்தையுடைய மாமனார், வீர மகாரதியான சோமதத்தர் முதலியோர் போரில் வீழ்ந்தனர்; அவர்களுக்கு மரணத்திற்குப் பின் எந்தக் கதி—எந்த உலகநிலை—கிட்டியது?
Verse 483
यथा स्याद् भविता चाहं कुन्ती चेयं वधूस्तव । “भगवन्! आपके प्रसादसे ये महाराज, मैं और आपकी बहू कुन्ती--ये सब-के-सब जैसे भी शोकरहित हो जाय, ऐसी कृपा कीजिये
வைசம்பாயனர் கூறினார்— ‘பகவனே! உங்கள் அருளால் இந்த அரசனும், நானும், உங்கள் மருமகளான குந்தியும்—எல்லோரும் எவ்வாறாயினும் சோகமற்றவர்களாக ஆகும்படி கருணை புரியுங்கள்.’
Verse 493
प्रच्छन्नजातं पुत्र तं सस्मारादित्यसंनिभम् | जब गान्धारीने इस प्रकार कहा, तब व्रतसे दुर्बल मुखवाली कुन्तीने गुप्तरूपसे उत्पन्न हुए अपने सूर्यतुल्य तेजस्वी पुत्र कर्णका स्मरण किया
வைசம்பாயனர் கூறினார்— காந்தாரி இவ்வாறு சொன்னபோது, விரதங்களால் முகம் மெலிந்த குந்தி, மறைவாகப் பிறந்த, சூரியனை ஒத்த ஒளியுடைய தன் மகன் கர்ணனை உள்ளத்தில் நினைத்தாள்।
Verse 503
अपश्यद् दु:खितां देवीं मातरं सव्यसाचिन: । दूरतककी देखने-सुनने और समझनेवाले वरदायक ऋषि व्यासने अर्जुनकी माता कुन्तीदेवीको दु:खमें डूबी हुई देखा
வைசம்பாயனர் கூறினார்— தூரத்திலிருந்தே வரமளிக்கும் முனிவர் வியாசர்—தூரநோக்கு, தூரக்கேள்வி, தூருணர்வு உடையவர்—சவ்யசாசி அர்ஜுனனின் தெய்வமாதா குந்தியை ஆழ்ந்த துயரில் மூழ்கியவளாகக் கண்டார்।
Verse 516
तद् ब्रूहि त्वं महाभागे यत् ते मनसि वर्तते । तब भगवान् व्यासने उनसे कहा--“महाभागे! तुम्हें किसी कार्यके लिये यदि कुछ कहनेकी इच्छा हो, तुम्हारे मनमें यदि कोई बात उठी हो तो उसे कहो
மகாபாகையே! உன் மனத்தில் இருப்பதைச் சொல். ஏதாவது காரியத்திற்காகச் சொல்ல விரும்பினால், அதைத் தெளிவாக உரை.
Verse 1636
दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै । राजेन्द्र! तुम्हारे हृदयमें जो कहनेकी इच्छा हो रही है, उसे मैं जानता हूँ। तुम निरन्तर अपने मरे हुए पुत्रोंक शोकसे जलते रहते हो
அரசேந்திரா! உன் உள்ளம் சொல்ல விரும்பும் வார்த்தையை நான் அறிவேன். ஏனெனில் உன் புதல்வர்களின் காரணமாக நீ இடையறாது துயரத் தீயால் எரிகிறாய்—இறந்த புதல்வர்களை நினைந்து புலம்புகிறாய்.
Verse 2236
मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे । अमित बुद्धिमान् महर्षि व्यासके ऐसा कहनेपर महाराज धृतराष्ट्रने दो घड़ीतक विचार करके इस प्रकार कहना आरम्भ किया
அவன் சிறிது நேரம் சிந்தித்து உரையாடத் தொடங்கினான். அப்போது அளவற்ற ஞானம் கொண்ட மகரிஷி வியாசரும் தம் வாக்கைத் தொடங்கினார்.
Verse 2736
घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा । पापपूर्ण विचार रखनेवाले उस दुर्योधनने निरपराध पाण्डवोंको सताया तथा घोड़ों, मनुष्यों और हाथियोंसहित इस सारी पृथ्वीके वीरोंका विनाश करा डाला
அவனால் குதிரைகள், மனிதர்கள், யானைகள் உடன் இந்தப் பூமி கொலைக்களமாக்கப்பட்டது. பாவ எண்ணங்களால் நிரம்பிய அந்த துரியோதனன் குற்றமற்ற பாண்டவர்களைத் துன்புறுத்தி, உலகின் வீரர்களின் அழிவை ஏற்படுத்தினான்.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to inhabit rightful rule after mass kin-loss: the Pāṇḍavas possess sovereignty yet cannot convert it into inner stability, while elders choose austere withdrawal—both responses testing the boundaries of duty and detachment.
The text presents victory and prosperity as insufficient remedies for ethical rupture; remembrance of harm persists, and mature dharma includes acknowledging grief, limiting attachment, and honoring renunciatory paths when worldly aims fail to heal.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as reflective historiography, positioning grief and renunciation as interpretive lenses for understanding the epic’s moral universe and its movement toward cessation and release.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.