भस्म-प्रकार-त्रिपुण्ड्र-धारण-विधिः (Types of Bhasma and the Method of Wearing Tripuṇḍra)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः भस्मनः शैवधर्मे पावनत्वं मोक्षहेतुत्वं च निरूपयति। भस्म द्विविधं—महाभस्म तथा स्वल्पभस्म—इति, पुनः श्रौतं स्मार्तं लौकिकं चेति भेदान् दर्शयति। श्रौत-स्मार्तयोः द्विजानां मन्त्रपूर्वकं धारणं विधीयते, लौकिकं तु अन्येषामपि मन्त्ररहितं सुलभम्। आग्नेयभस्म गोमयदग्धोत्थं प्रशस्तं, अग्निहोत्रादियज्ञभस्मापि त्रिपुण्ड्रार्थं ग्राह्यमिति कथ्यते। ‘अग्निर्…’ इत्यादि जाबालोपनिषद्मन्त्रैः प्रमाणीकृत्य सप्तभिर्धूलनैः जलसहितं भस्मलेपनं निर्दिश्यते, मोक्षार्थी त्रिपुण्ड्रधारणं कदापि न त्यजेदिति दृढं निषेधः।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । द्विविधं भस्म संप्रोक्तं सर्वमंगलदं परम् । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु
सूत उवाच । भस्म द्विविधं संप्रोक्तं सर्वमंगलदं परम् । तस्य प्रकारमहं वक्ष्ये; सावधानतया शृणु ।
Verse 2
एकं ज्ञेयं महाभस्म द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् । महाभस्म इति प्रोक्तं भस्म नानाविधं परम्
भस्म द्विविधं ज्ञेयम्—एकं महाभस्म, द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् । यत् ‘महाभस्म’ इति प्रोक्तं, तत् परं नानाविधं भस्म ।
Verse 3
तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं श्रोतं स्मार्तं च लौकिकम् । भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम्
तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं—श्रौतं स्मार्तं च लौकिकम् । भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम् ।
Verse 4
श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम्
श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम् ।
Verse 5
धारणं मंत्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुंगवैः । केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मंत्रवर्जितम्
द्विजानां तु मुनिश्रेष्ठैर्मन्त्रेण सह धारणं प्रोक्तम् । अन्येषां तु केवलं धारणं ज्ञेयं मन्त्रवर्जितम् ॥
Verse 6
आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदापि द्र व्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने
आग्नेयं भस्मोच्यते दग्धगोमयसंभवम्; तदपि द्रव्यमित्युक्तं त्रिपुण्ड्रस्य महामुने।
Verse 7
अग्निहोत्रोत्थितं भस्मसंग्राह्यं वा मनीषिभिः । अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे
अग्निहोत्रोत्थितं भस्म संग्राह्यं वा मनीषिभिः; अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे।
Verse 8
अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः । सप्तभिधूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च
अग्निरित्यादिमन्त्रैः जाबालोपनिषदुक्तरीत्या भस्मना सजलेन सह सप्तधा प्रोक्षणं शोधनं च कर्तव्यम्।
Verse 9
वर्णानामाश्रमाणां च मंत्रतो मंत्रतोपि च । त्रिपुंड्रोद्धूलनं प्रोक्तजाबालैरादरेण च
वर्णानामाश्रमाणां च सर्वेषां मन्त्रतः मन्त्रतोऽपि परतः; जाबालपरम्परया आदरेण त्रिपुण्ड्रभस्मोद्धूलनं प्रोक्तम्।
Verse 10
भस्मनोद्धूलनं चैव यथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । प्रमादादपि मोक्षार्थी न त्यजेदिति विश्रुतिः
भस्मोद्धूलनं तथा तिर्यक्त्रिपुण्ड्रधारणं च; मोक्षार्थी प्रमादादपि न त्यजेत—इति श्रुतिस्मृतिषु विश्रुतम्।
Verse 11
शिवेन विष्णुना चैव तथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । उमादेवी च लक्ष्मींश्च वाचान्याभिश्च नित्यशः
शिवविष्णुनामोच्चारणसहितं तिर्यक्त्रिपुण्ड्रकं नित्यं धारयेत्; तथा उमादेवीं लक्ष्मीं चान्याश्च पवित्रवाचो नित्यशः स्मरेत्।
Verse 12
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रै रपि च संस्करैः । अपभ्रंशैर्धृतं भस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैरपि च संस्करैः, अपभ्रंशैरपि—भस्मोद्धूलनरूपेण तिर्यक्त्रिपुण्ड्रधारणं धार्यते।
Verse 13
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति समाचारो वर्णाश्रमसमन्वितः
ये श्रद्धया उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नाचरन्ति, तेषां वर्णाश्रमसमन्वितः सम्यक् समाचारो नास्ति।
Verse 14
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति विनिर्मुक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः
ये श्रद्धया उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नाचरन्ति, तेषां जन्मकोटिभिः अपि संसारात् विनिर्मुक्तिः नास्ति।
Verse 15
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति शिवज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि
ये श्रद्धया उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नाचरन्ति, तेषां कल्पकोटिशतैरपि शिवज्ञानं न जायते।
Verse 16
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये। ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः॥
Verse 17
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये। तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि॥
Verse 18
महापातकयुक्तानां जंतूनां शर्वविद्विषाम् । त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं मुने
महापातकदूषितेषु शर्वद्विषत्सु जन्तुषु, मुने, त्रिपुण्ड्रधारणे भस्मोद्धूलने च सुदृढो द्वेषः प्रादुर्भवति।
Verse 19
शिवाग्निकार्यं यः कृत्वा कुर्यात्त्रियायुषात्मवित् । मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भस्मना नरः
यः शिवाग्निकर्म कृत्वा त्र्यायुषात्मवित् सन् भस्म स्पृशति, स नरः स्पृष्टेनैव भस्मना शुद्धः सर्वपापेभ्यः मुच्यते।
Verse 20
सितेन भस्मना कुर्य्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते
यः सितेन पवित्रभस्मना त्रिसन्ध्यं त्रिपुण्ड्रकं करोति, स सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते।
Verse 21
सितेन भस्मना कुर्याल्लाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । यो सावनादिभूतान्हि लोकानाप्तो मृतो भवेत्
सितेन भस्मना लाटे त्रिपुण्ड्रकं कुर्यात्; यः सावनादिलोकान् नाप्नोति स मृत एव भवेत्।
Verse 22
अकृत्वा भस्मना स्नानं न जपेद्वै षडक्षरम् । त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिना भस्मना जपेत्
भस्मस्नानं विना षडक्षरं न जपेत्; भस्मना विधिवत् त्रिपुण्ड्रं कृत्वा ततः जपं कुर्यात्।
Verse 23
अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोपि वा । उषःपापान्वितो वापि मूर्खो वा पतितोपि वा
अदयो वा अधमो वापि सर्वपापसमन्वितः; उषःपापसमायुक्तो मूर्खो वा पतितोऽपि वा।
Verse 24
यस्मिन्देशेव सेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः । सर्वतीर्थैश्च क्रतुभिः सांनिध्यं क्रियते सदा
यस्मिन् देशे स नित्यं तिष्ठति भूतिशासनसंयुतः; तत्र सर्वतीर्थक्रतुसांनिध्यं सदा क्रियते।
Verse 25
त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः । पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः
त्रिपुण्ड्रधारी जीवः सर्वैः सुरासुरैः पूज्यः। पापयुक्तोऽपि शुद्धात्मा; श्रद्धायुक्तस्तु किं पुनः॥
Verse 26
यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः । गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः
यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः। यदृच्छया गतोऽद्यापि तस्मिन्नेव समागताः तीर्थाः॥
Verse 27
बहुनात्र किमुक्तेन धार्यं भस्म सदा बुधैः । लिंगार्चनं सदा कार्यं जप्यो मंत्रः षडक्षरः
बहुनात्र किमुक्तेन—भस्म सदा बुधैर्धार्यम्। लिङ्गार्चनं सदा कार्यं जप्यो मन्त्रः षडक्षरः॥
Verse 28
ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे ण मुनिभिः सुरैः । भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम्
ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेण मुनिभिः सुरैः। भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम्॥
Verse 29
इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोपि च । पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्य धारणात्सोपि मुच्यते
इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोऽपि च। पापात् सकृत्त्रिपुण्ड्रस्य धारणात् सोऽपि मुच्यते॥
Verse 30
ये भस्मधारिणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वंति मानवाः । तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः
ये मानवाः पवित्रभस्मधारणं परित्यज्यापि लौकिककर्माणि कुर्वन्ति, तेषां संसारात् सम्यग्विनिर्मोक्षो नास्ति, जन्मकोटिभिरपि।
Verse 31
ते नाधीतं गुरोः सर्वं ते न सर्वमनुष्ठितम् । येन विप्रेण शिरसि त्रिपुंड्रं भस्मना कृतम्
ते नाधीतं गुरोः सर्वं ते न सर्वमनुष्ठितम् । येन विप्रेण शिरसि त्रिपुंड्रं भस्मना कृतम् ॥
Verse 32
ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वंति ताडनम् । तेषां चंडालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता
ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वंति ताडनम् । तेषां चंडालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता ॥
Verse 33
मानस्तोकेन मंत्रेण मंत्रितं भस्म धारयेत् । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वंगेषु भक्तिमान्
मानस्तोकेन मन्त्रेण मन्त्रितं भस्म भक्तिमान् । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वङ्गेषु धारयेत् ॥
Verse 34
वैश्यस्त्रियं बकेनैव शूद्र ः पंचाक्षरेण तु । अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्च शूद्र वत्
वैश्यस्त्री बकेनैव जपं कुर्यात् समाहितम् । शूद्रः पञ्चाक्षरेणैव विधिः स्यात् शूद्रवत्तथा ॥ अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तः शूद्रवत् ॥
Verse 35
पंचब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते । त्रियंबकेन मनुना विधिर्वै ब्रह्मचारिणः
पञ्चब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते । त्र्यम्बकेन मनुना वै विधिर्ब्रह्मचारिणः ॥
Verse 36
अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः । यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुंड्रादीनि कारयेत्
अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः । यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत् ॥
Verse 37
अतिवर्णाश्रमी नित्यं शिवोहं भावनात्परात् । शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत्
अतिवर्णाश्रमी नित्यं ‘शिवोऽहम्’ भावनात्परात् । शिवयोगी च नियतं ईशानेनापि धारयेत् ॥
Verse 38
न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् । अन्यैरपि यथाजीवैस्सदेति शिवशासनम्
न सर्ववर्णैः परित्याज्यं भस्मधारणमुत्तमम्। अन्यैरपि यथाजीवैरनुष्ठेयं सदेति शिवशासनम्॥
Verse 39
भस्मस्नानेन यावंतः कणाः स्वाण्गे प्रतिष्ठिताः । तावंति शिवलिंगानि तनौ धत्ते हि धारकः
भस्मस्नानेन यावन्तः कणाः स्वाङ्गे प्रतिष्ठिताः। तावन्ति शिवलिङ्गानि तनौ धत्ते हि धारकः॥
Verse 40
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चापि च संकराः । स्त्रियोथ विधवा बालाः प्राप्ताः पाखंडिकास्तथा
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चापि च सङ्कराः। स्त्रियोऽथ विधवा बालाः प्राप्ताः पाखण्डिकास्तथा॥
Verse 41
ब्रह्मचारी गृही वन्यः संन्यासी वा व्रती तथा । नार्यो भस्म त्रिपुंड्रांका मुक्ता एव न संशयः
ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थः संन्यासी वा व्रती तथा, नार्यश्च—ये भस्मना त्रिपुण्ड्राङ्काः, ते मुक्ताः एव; न संशयः।
Verse 42
ज्ञानाज्ञानधृतो वापि वह्निदाहसमो यथा । ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म पावयेत्सकलं नरम्
यथा वह्निः ज्ञानाज्ञानधृतोऽपि समं दहति, तथा ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म सकलं नरं पावयेत्।
Verse 43
नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपि वा भस्माक्षधृत्या विना । भुक्त्वावाथ गृही वनीपतियतिर्वर्णी तथा संकरः । एनोभुण्नरकं प्रयाति सत दागायत्रिजापेन तद्वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजपेन मुक्तंभवेत्
भस्मरुद्राक्षधारणं विना जलमन्नमल्पमपि नाश्नीयात्। भुक्त्वा पश्चाद् यदि गृही वानप्रस्थो यतिर्वर्णी वा संकरो वा तद्विधिं त्यजति, स पापं प्राप्य नरकं गच्छति। तदेनः शतगायत्रीजपेन वर्णानां शम्यते; यतेस्तु मुख्यप्रणव(ॐ)जपेन तस्मात् मलात् मुक्तिर्भवति।
Verse 44
त्रिपुंड्रं ये विनिंदंति निन्दन्ति शिवमेव ते । धारयंति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते
ये त्रिपुण्ड्रं विनिन्दन्ति ते शिवमेव निन्दन्ति। ये च भक्त्या त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति ते तमेव शिवं धारयन्ति।
Verse 45
धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् । धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम्
धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम्। धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम्॥
Verse 46
ये निंदंति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दंति त्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने । ते वै संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवंति पापपरमास्तेनारकाः केवलम्
ये महेश्वरं हरं त्रिजगतामाधारभूतं निन्दन्ति, ये च त्रिपुण्ड्रधारणं निन्दन्ति, तद्दर्शनेऽपि दोषं प्राप्नुवन्ति। ते पापपरमाः संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा एव जायन्ते; तस्मात् केवलं नरकगामिनः।
Verse 47
ते दृष्ट्वा शशिभास्करौ निशि दिने स्वप्नेपि नो केवलं पश्यंतु श्रुतिरुद्र सूक्तजपतो मुच्येत तेनादृताः । सत्संभाषणतो भवेद्धि नरकं निस्तारवानास्थितं ये भस्मादिविधारणं हि पुरुषं निंदंति मंदा हि ते
ते निशि दिने स्वप्नेऽपि शशिभास्करौ न पश्यन्तु; ये श्रुतिरुद्रसूक्तजपं नाद्रियन्ते, भस्मादिविधारणवन्तं पुरुषं निन्दन्ति च। सत्संभाषणतोऽपि नरकं भवति; निस्तारमार्गे नानास्थिताः ते मन्दाः।
Verse 48
न तांत्रिकस्त्वधिकृतो नोर्द्ध्वपुंड्रधरो मुने । संतप्तचक्रचिह्नोत्र शिवयज्ञे बहिष्कृतः
हे मुने, अत्र अतान्त्रिकः (अशैवतन्त्रानुष्ठायी) नाधिकृतः; न च ऊर्ध्वपुण्ड्रधारकः। संतप्तचक्रचिह्नधरोऽपि शिवयज्ञात् बहिष्कृतः।
Verse 49
तत्रैते बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः । ते विचार्याः प्रयत्नेन ततो भस्मरतो भवेत्
तत्र बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः। तान् प्रयत्नेन विचार्य, ततः भस्मरतो भवेत्॥
Verse 50
यच्चंदनैश्चंदनकेपि मिश्रं धार्यं हि भस्मैव त्रिपुंड्रभस्मना । विभूतिभालोपरि किंचनापि धार्यं सदा नो यदि संतिबुद्धयः
चन्दनैः चन्दनकेनापि मिश्रं स्यात्, तथापि त्रिपुण्ड्राय भस्मैव धार्यम्। विभूतिभालोपरि किंचन चिह्नं सदा धार्यं; स्थिरबुद्धिभिः एतन्न कदाचन त्याज्यम्।
Verse 51
स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्म द्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् । तद्वत्सदाश्रमवतां विशदाविभूतिर्धार्यापवर्गफलदा सकलाघहन्त्री
स्त्रीभिः केशान्तपर्यन्तं ललाटे त्रिपुण्ड्ररूपेण पवित्रं भस्म धार्यम्। तथा द्विजादिभिः विधवाभिश्चैव; सदाश्रमनिष्ठैः शुद्धा विभूतिः धार्या—सा अपवर्गफलदा सर्वपापहन्त्री।
Verse 52
त्रिपुण्ड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् । महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः
यो हि विधिपूर्वकं भस्मना त्रिपुण्ड्रं करोति, स महापातकसंघातैः तथा चोपपातकैः सर्वैर्मुच्यते।
Verse 53
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ वा यतिः । ब्रह्मक्षत्त्राश्च विट्शूद्रा स्तथान्ये पतिताधमाः
ब्रह्मचारी वा गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः; ब्राह्मणक्षत्रियौ वैश्यशूद्रौ तथा अन्येऽपि पतिताधमाः—सर्वेऽत्र शिवभक्त्यभिमुखीभवनाय योग्याः।
Verse 54
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च धृत्वा शुद्धा भवंति च । भस्मनो विधिना सम्यक्पापराशिं विहाय च
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च धृत्वा जनाः शुद्धा भवन्ति; भस्मनो विधिना सम्यगनुष्ठानेन पापराशिं परित्यजन्ति।
Verse 55
भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः
भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः, वीरहत्याश्वहत्याभ्यां च मुच्यते—नात्र संशयः।
Verse 56
परद्र व्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्
परद्रव्यापहरणं परदाराभिमर्शनं परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनं च—एतानि हिंसाकर्माणि मलिनतया जीवम् बध्नन्ति, शिवधर्ममार्गं च निरुणद्धन्ति।
Verse 57
सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । गोहिरण्यमहिष्यादितिलकम्बलवाससाम्
सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च, गोहिरण्यमहिष्यादीनां तिलकम्बलवाससां च हरणम्—एतानि सर्वाणि महापापत्वेन निन्दितानि।
Verse 58
अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः । दशवेश्यामतंगीषु वृषलीषु नटीषु च
अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः न कर्तव्यः; तथा दशवेश्यामतङ्गीषु वृषलीषु नटीषु च सङ्गोऽपि वर्जनीयः—शिवपूजाशुद्ध्यर्थम्।
Verse 59
रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनम् । मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः
रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनं, मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः—शिवधर्मशुद्धिमिच्छता निन्द्यं कर्मेति निगद्यते।
Verse 60
पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम् । एवमादीन्यसंख्यानि पापानि विविधानि च । सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात्
पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम्; एवमादीन्यसंख्यानि पापानि विविधानि च—त्रिपुण्ड्रधारणमात्रेण सद्य एव विनश्यन्ति।
Verse 61
शिवद्र व्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् । निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यति
शिवद्रव्यापहरणं शिवनिन्दा च यत्रक्वचित्, शिवभक्तनिन्दा च—एते प्रायश्चित्तैर्नैव शुद्ध्यन्ति।
Verse 62
रुद्रा क्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपंड्रकम् । सचांडालोपि संपूज्यस्सर्ववर्णोत्तमोत्तमः
रुद्राक्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्; स चाण्डालोऽपि संपूज्यः, सर्ववर्णोत्तमोत्तमः।
Verse 63
यानि तीर्थानि लोकेस्मिन्गंगाद्यास्सरितश्च याः । स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रकम्
यो ललाटे त्रिपुण्ड्रकं बिभर्ति, स लोकेऽस्मिन् यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितश्च याः—सर्वत्र सर्वदा तेषु सर्वेषु स्नात इव भवति।
Verse 64
सप्तकोटि महामंत्राः पंचाक्षरपुरस्सराः । तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवकैवल्यहेतवः
सप्तकोटि महामन्त्राः पञ्चाक्षरपुरस्सराः; तथान्येऽपि कोटिशो मन्त्राः—ते सर्वे शैवकैवल्यहेतवः।
Verse 65
अन्ये मंत्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरा मुने । ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्
अन्येऽपि देवानां मन्त्राः सर्वसौख्यकरा मुने; ते सर्वे वश्याः स्युः तस्य यो बिभर्ति त्रिपुण्ड्रकम्।
Verse 66
सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् । स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रकृत्
यः शरीरं भस्मना त्रिपुण्ड्रेणाङ्कयति, स पूर्वजातानां पितṝणां सहस्रमुद्धरेत्, भाविनां सन्ततीनां सहस्रमपि; स्ववंशजानां ज्ञातीनामपि स उद्धारकः॥
Verse 67
इह भुक्त्वा खिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितांते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते
इह स सर्वान् शुभान् भोगान् भुक्त्वा दीर्घायुः स्यात् व्याधिवर्जितश्च। जीवितान्ते च स सुखेनैव मरणं प्रपद्यते, शिवपूजाप्रसादतः॥
Verse 68
अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यवपुः शिवम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यत्रिदशसेवितम्
अष्टैश्वर्यगुणोपेतः शिवसेवाय योग्यं दिव्यवपुः प्राप्य, दिव्यत्रिदशसेवितं दिव्यं विमानमारुह्य प्रकाशते।
Verse 69
विद्याधराणां सर्वेषां गंधर्वाणां महौजसाम् । इंद्रा दिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम्
विद्याधराणां सर्वेषां महौजसां गन्धर्वाणां तथा इन्द्रादिलोकपालानां लोकेषु यथाक्रमं फलमुदाहृतम्।
Verse 70
भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं रमेत्
प्रजेशानां पदेष्वपि सुविपुलान् भोगान् भुक्त्वा, ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं सह रमेत्।
Verse 71
तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः । विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद्ब्रह्मशतात्ययः
तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः। विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद्ब्रह्मशतात्ययः॥
Verse 72
शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति संशयो नात्र जायते
ततः शिवलोकं प्राप्येष्टं काममक्षयं लब्ध्वा, शिवसायुज्यं प्राप्नोति; अत्र संशयो न जायते।
Verse 73
सर्वोपनिषदां सारं समालोक्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्
सर्वोपनिषदां सारं मुहुर्मुहुः समालोक्य, इदमेव निर्णीतं—त्रिपुण्ड्रकमेव परं श्रेयः।
Verse 74
विभूतिं निंदते यो वै ब्राह्मणः सोन्यजातकः । याति च नरके घोरे यावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः
यो वै ब्राह्मणो विभूतिं निन्दति, स अन्यजातक इव; स घोरं नरकं याति यावद् ब्रह्मा चतुर्मुखः।
Verse 75
श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुंड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः
श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने च; धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मानवो मृत्युं जयति।
Verse 76
जलस्नानं मलत्यागे भस्मस्नानं सदा शुचि । मंत्रस्नानं हरेत्पापं ज्ञानस्नाने परं पदम्
जलस्नानं मलत्यागं करोति, भस्मस्नानं सदा शुचिकरम्। मन्त्रस्नानं पापं नाशयति, ज्ञानस्नाने तु परं पदं लभ्यते॥
Verse 77
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भस्मस्नानकरो नरः
सर्वतीर्थेषु स्नानात् यत्पुण्यं यच्च फलं, तत्सर्वं समवाप्नोति यो नरः भस्मस्नानं करोति॥
Verse 78
भस्मस्नानं परं तीर्थं गंगास्नानं दिने दिने । भस्मरूपी शिवः साक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम्
भस्मस्नानं परं तीर्थं, गङ्गास्नानं दिने दिने इव। भस्मरूपी शिवः साक्षात्; भस्म त्रैलोक्यपावनम्॥
Verse 79
न तदूनं न तद्ध्यानं न तद्दानं जपो न सः । त्रिपुंड्रेण विनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम्
त्रिपुण्ड्रवर्जितेन विप्रेण यदनुष्ठितं, तद् न व्रतं न ध्यानं न दानं न जपः सः॥
Verse 80
वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा । मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम्
वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां च, मध्याह्नात् प्राक् जलैः सह; परतः तु जलवर्जितम्॥
Verse 81
एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्य्यान्नित्यं नियतमानसः । शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
एवं यः त्रिपुण्ड्रं नित्यं नियतमानसः कुर्यात्, स शिवभक्तः सविज्ञेयः; स भुक्तिं मुक्तिं च प्राप्नोति।
Verse 82
यस्यांगेनैव रुद्रा क्ष एकोपि बहुपुण्यदः । तस्य जन्मनिरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि
यस्याङ्गेनैव एकोऽपि रुद्राक्षः बहुपुण्यदः; यदि तु त्रिपुण्ड्ररहितः स्यात्, तस्य जन्म निरर्थकं भवेत्।
Verse 83
एवं त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया
एवं त्रिपुण्ड्रमाहात्म्यं मया समासात् कथितं तव; इदं सर्वजन्तूनां रहस्यं, त्वया गोपनीयं।
Verse 84
तिस्रो रेखा भवंत्येव स्थानेषु मुनिपुंगवाः । ललाटादिषु सर्वेषु यथोक्तेषु बुधैर्मुने
तिस्रो रेखा एव भवन्ति, मुनिपुङ्गवाः, यथोक्तेषु ललाटादिषु स्थानेषु; बुधैः उक्तं, मुने।
Verse 85
भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भवेद्भ्रुवोः । तावत्प्रमाणं संधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्
भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदन्तो भवेद्भ्रुवोः। तावत्प्रमाणं संधार्य ललाटे त्रिपुण्ड्रकं विधीयते॥
Verse 86
मध्यमानामिकांगुल्या मध्ये तु प्रतिलोमतः । अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते
मध्यमानामिकाङ्गुल्योर्मध्ये तु प्रतिलोमतः । अङ्गुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुण्ड्राख्या प्रकीर्तिता ॥
Verse 87
मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः । त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्
मध्याङ्गुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः । त्रिपुण्ड्रं धारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम् ॥
Verse 88
तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः । सर्वत्रांगेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु
तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः । सर्वत्राङ्गेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु ॥
Verse 89
अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः । ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च
अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मो रजोगुणः । ऋग्वेदः क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च ॥
Verse 90
महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः
मुनिशार्दूलाः, शिवदीक्षापरायणैः ज्ञेयम्—रेखायाः प्रथमायाः अधिदेवता महादेव एव।
Verse 91
उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा । मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ
उकारः दक्षिणाग्निरपि, नभस्तत्त्वं यजुश्च; मध्यन्दिनसवनं च, इच्छाशक्त्यन्तरात्मना स्थितः।
Verse 92
महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः
मुनिशार्दूल, द्वितीयरेखायाः देवता महेश्वर इति विज्ञेया; शिवदीक्षापरायणैः एवमवगम्यते।
Verse 93
मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ । ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा
मकारः आहवनीयाग्निरपि, परमात्मा, तमो-दिवौ च; ज्ञानशक्तिः सामवेदः, तृतीयसवनं च तथा।
Verse 94
शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ
मुनिशार्दूल, रेखायास्तृतीयायाः देवता साक्षात् शिव एव; शिवदीक्षापरायणैरेवैतद् विज्ञेयम्।
Verse 95
एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः । त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
एवं नित्यं स्थानदेवताः सद्भक्त्या नमस्कृत्य, शुद्धः त्रिपुण्ड्रं धारयेत्; ततो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति।
Verse 96
इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वांगेषु मुनीश्वरः । तेषां संबंधिनो भक्त्या स्थानानि शृणु सांप्रतम्
इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वाङ्गेषु मुनीश्वरः । तेषां सम्बन्धिनो भक्त्या स्थानानि शृणु साम्प्रतम् ॥
Verse 97
द्वात्रिंशत्स्थानके वार्द्धषोडशस्थानकेपि च । अष्टस्थाने तथा चैव पंचस्थानेपि नान्यसेत्
द्वात्रिंशत्स्थानके वार्धषोडशस्थानकेऽपि च । अष्टस्थाने तथा चैव पञ्चस्थानेऽपि नान्यसेत् ॥
Verse 98
उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । नासावक्त्रगलेष्वेवं हस्तद्वय अतः परम्
ततः शिरोमूर्ध्नि ललाटे च, कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा। नासायां वक्त्रे गले च एवम्, अनन्तरं हस्तद्वयेऽपि भस्म लेपयेत्॥
Verse 99
कूर्परे मणिबंधे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । नाभौ मुष्कद्वये चैवमूर्वोर्गुल्फे च जानुनि
कूर्परे मणिबन्धे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः। नाभौ मुष्कद्वये चैवम् ऊर्वोर्गुल्फे च जानुनि भस्म धारयेत्॥
Verse 100
जंघाद्वयेपदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् । अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह
जङ्घाद्वये पदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम्। तत्र वसुभिः सह अग्निरापो भूर्वायुः दिशश्च दिक्पालाश्च चिन्तनीयाः॥
Verse 101
धरा ध्रुवश्च सोमश्च अपश्चेवानिलोनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः
धरा ध्रुवः सोमोऽपश्च अनिलोऽनल एव च। प्रत्यूषः प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः॥
Verse 102
एतेषां नाममात्रेण त्रिपुंड्रं धारयेद्बुधाः । कुर्याद्वा षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः
एतेषां नाममात्रोच्चारणेन बुधाः त्रिपुण्ड्रं धारयेयुः। अथवा समाहितचित्तः षोडशस्थानेषु त्रिपुण्ड्रं कुर्यात्॥
Verse 103
शीर्षके च ललाटेच कंठे चांसद्वये भुजे । कूर्परे मणिबंधे च हृदये नाभिपार्श्वके
शीर्षके च ललाटे च कण्ठे चांसद्वये भुजे। कूर्परे मणिबन्धे च हृदये नाभिपार्श्वके॥
Verse 104
पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाय यजेत्तत्राश्विदैवते । शिवशक्तिं तथा रुद्र मीशं नारदमेव च
पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाप्य यजेत्तत्राश्विदैवते। शिवशक्तिं तथा रुद्रम् ईशं नारदम् एव च॥
Verse 105
वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः । नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ
वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः। नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ॥
Verse 106
अथवा मूर्द्ध्नि केशे च कर्मयोर्वदने तथा । बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा
अथवा मूर्द्ध्नि केशे च कर्मयोर्वदने तथा । बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा ॥
Verse 107
जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश । शिवश्चन्द्र श्च रुद्र ः को विघ्नेशो विष्णुरेव वा
जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश । शिवश्चन्द्रश्च रुद्रः कः विघ्नेशो विष्णुरेव वा ॥
Verse 108
श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः । नागश्च नागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः
श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः । नागाश्च नागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः ॥
Verse 109
पादयोश्च समुद्रा श्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः । इत्येव षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते
पादयोश्च समुद्राश्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः । इत्येव षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते ॥
Verse 110
गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् । अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम्
गुह्यस्थानं ललाटं च कर्णयुग्ममनुत्तमम् । अंसयुग्मं हृदयं च नाभिश्चेति तथाष्टकम् ॥
Verse 111
ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्च प्रकीर्तिताः । इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः
ब्रह्मा च ऋषयः सप्त देवताश्च प्रकीर्तिताः । इत्येवं समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः ॥
Verse 112
अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च । पंचस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः
अथवा मस्तकं बाहू हृदयं नाभिरेव च । एतानि पञ्च स्थानानि भस्मधारणे भस्मविज्जनाः प्राहुः ॥
Verse 113
यथासंभवनं कुर्य्याद्देशकालाद्यपेक्षया । उद्धूलनेप्यशक्तिश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत्
यथासम्भवमेतत् कुर्याद् देशकालाद्यपेक्षया । उद्धूलनेऽप्यशक्तिश्चेत् त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत् ॥
Verse 114
त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदजनकं शिवम् । स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदजनकं शिवम् । स्मरन् ‘नमः शिवाय’ इति ललाटे त्रिपुण्ड्रकं धारयेत् ॥
Verse 115
ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वापार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् । बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तु प्रकोष्ठयोः
‘ईशाभ्यां नमः’ इत्युक्त्वा पार्श्वयोस्तु त्रिपुण्ड्रकम् । ‘बीजाभ्यां नमः’ इत्युक्त्वा प्रकोष्ठयोर्धारयेत् ॥
Verse 116
कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि । भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा
कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि। भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा॥
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter advances a ritual-theological argument: bhasma and tripuṇḍra are not merely social identifiers but scripturally grounded disciplines with mokṣa-orientation, validated through mantra authority and strict procedural classification.
Bhasma symbolizes reduction of materiality to residue (ash) and functions as a purificatory sacrament; tripuṇḍra becomes the codified bodily inscription of Shaiva affiliation and renunciant intent, with repeated application presented as a disciplined, mantra-linked purification aimed at liberation.
No discrete iconographic manifestation (svarūpa) is foregrounded in the sampled portion; the emphasis is on Śiva’s ritual presence mediated through bhasma and mantra—Śiva as accessible through orthodox practice rather than through a narrative depiction of a particular form.