वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो हि प्रजापतेः । प्रसन्नमानसो भूत्वा तं प्रोवाच स नारदः

सूत उवाच—इति तस्य प्रजापतेर्ब्रह्मणो वचः श्रुत्वा, प्रसन्नमानसो नारदस्तं प्रत्युवाच।

Verse 2

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि परतत्त्वप्रदर्शकः

नारद उवाच—ब्रह्मन् विधे महाभाग महामते विष्णुशिष्य। धन्यस्त्वं शिवभक्तोऽसि परतत्त्वप्रदर्शकः॥

Verse 3

श्राविता सुकथा दिव्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी । अरुंधत्यास्तथा तस्याः स्वरूपायाः परे भवे

शिवभक्तिविवर्द्धिनी दिव्या सुकथा सा तस्यै श्राविता; तथा परे भवे तस्याः स्वरूपायाः पुनरारुन्धती शुश्राव।

Verse 4

इदानीं ब्रूहि धर्मज्ञ पवित्रं चरितं परम् । शिवस्य परपापघ्नं मंगलप्रदमुत्तमम्

इदानीं धर्मज्ञ, शिवस्य परमपावनं परं चरितं ब्रूहि—यत् परपापघ्नं, मंगलप्रदं, उत्तमं च।

Verse 5

गृहीतदारे कामे च दृष्टे तेषु गतेषु च । संध्यायां किं तपस्तप्तुं गतायामभवत्ततः

गृहीतदारे कामे दृष्टे तेषु च गतेषु, संध्यायां तपस्तप्तुं किं शेषमभवत्? सा हि वेला व्यतीता, ततः किं साध्यते?

Verse 6

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ऋषेर्वै भावितात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

सूत उवाच—इति तस्य भावितात्मन ऋषेर्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रत्युवाच।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद विप्रेन्द्र तदैव चरितं शुभम् । शिवलीलान्वितं भक्त्या धन्यस्त्वं शिवसेवकः

ब्रह्मोवाच—शृणु नारद विप्रेन्द्र, तदैव चरितं शुभम्; शिवलीलान्वितं भक्त्या, धन्यस्त्वं शिवसेवकः।

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीचरित्रे द्वितीये सतीखंडे वसंतस्वरूपवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीचरित्रे द्वितीये सतीखण्डे वसन्तस्वरूपवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 9

चिंतयित्वा चिरं चित्ते शिवमायाविमोहितः । शिवे चेर्ष्यामकार्षं हि तच्छ्ृवृणुष्व वदामि ते

चिरं मनसि चिन्तयित्वा शिवमायाविमोहितः । शिवे च ईर्ष्यामकार्षं हि तच्छृणुष्व वदामि ते ॥

Verse 10

अथाहमगमं तत्र यत्र दक्षादयः स्थिताः । सरतिं मदनं दृष्ट्वा समदोह हि किञ्चन

अथाहमगमं तत्र यत्र दक्षादयः स्थिताः । सरतिं मदनं दृष्ट्वा समदोऽहं हि किञ्चन ॥

Verse 11

दक्षमाभाष्य सुप्रीत्या परान्पुत्रांश्च नारद । अवोचं वचनं सोहं शिवमायाविमोहितः

दक्षमाभाष्य सुप्रीत्या परान्पुत्रांश्च नारद । अवोचं वचनं सोऽहं शिवमायाविमोहितः ॥

Verse 12

ब्रह्मोवाच । हे दक्ष हे मरीच्याद्यास्सुताः शृणुत मद्वचः । श्रुत्वोपायं विधेयं हि मम कष्टापनुत्तये

ब्रह्मोवाच । हे दक्ष हे मरीच्याद्यास्सुताः शृणुत मद्वचः । श्रुत्वोपायं विधेयं हि मम कष्टापनुत्तये ॥

Verse 13

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मां च युष्मान्महायोगी धिक्कारं कृतवान्बहु

कान्ताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मां च युष्मान्महायोगी धिक्कारं कृतवान्बहु ॥

Verse 14

तेन दुःखाभितप्तोहं लभेहं शर्म न क्वचित् । यथा गृह्णातु कांतां स स यत्नः कार्य एव हि

तेन दुःखेनाभितप्ताहं क्वचिदपि न शर्म लभे। अतः स मां कान्तां गृह्णातु— स एव यत्नः स्थिरः कार्य एव हि।

Verse 15

यथा गृह्णातु कांतां स सुखी स्यां दुःखवर्जितः । दुर्लभस्य तु कामो मे परं मन्ये विचारतः

यथा स मे कान्तां गृह्णातु, तदा सुखिनी स्यां दुःखवर्जिता। किन्तु दुर्लभस्य तस्य प्राप्तिकामो मे विचारतः परमोन्नतः।

Verse 16

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शंभुरगर्हयत् । मुनीनां पुरतः कस्मात्स कांतां संग्रहीष्यति

कान्ताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत्। मुनीनां पुरतः कथं स कान्तां संग्रहीष्यति?

Verse 17

का वा नारी त्रिलोकेस्मिन् या भवेत्तन्मनाः स्थिता । योगमार्गमवज्ञाप्य तस्य मोहं करिष्यति

का वा नारी त्रिलोकेऽस्मिन् या तन्मना स्थिता भवेत्? योगमार्गमवज्ञाय तस्य मोहं करिष्यति।

Verse 18

मन्मथोपि समर्थो नो भविष्यत्यस्य मोहने । नितांतयोगी रामाणां नामापि सहते न सः

मन्मथोऽपि न समर्थोऽस्य मोहने भविष्यति। नितान्तयोगी स, स्त्रीणां नामापि न सहते॥

Verse 19

अगृहीतेषुणा चैव हरेण कथमादिना । मध्यमा च भवेत्सृष्टिस्तद्वाचा नान्यवारिता

अगृहीतेषुणा हरेण आदिना कथं भवेत् । मध्यमा सृष्टिरित्युक्त्या नान्यवारिता ॥

Verse 20

भुवि केचिद्भविष्यंति मायाबद्धा महासुराः । बद्धा केचिद्धरेर्नूनं केचिच्छंभोरुपायतः

भुवि केचिन्महासुरा मायाबद्धा भविष्यन्ति । केचिद्धरेर्बद्धा नूनं केचिच्छम्भोरुपायतः ॥

Verse 21

संसारविमुखे शंभौ तथैकांतविरागिणि । अस्मादृते न कर्मान्यत् करिष्यति न संशयः

संसारविमुखे शम्भौ तथैकान्तविरागिणि । अस्मादृते न कर्मान्यत्करिष्यति न संशयः ॥

Verse 22

इत्युक्त्वा तनयांश्चाहं दक्षादीन् सुनिरीक्ष्य च । सरतिं मदनं तत्र सानंदमगदं ततः

इत्युक्त्वा तनयान्दक्षादीन् सुनिरीक्ष्याहमेव च । तत्रैव सानन्दं मदनं सरथिं प्रचोदयम् ॥

Verse 23

ब्रह्मोवाच । मत्पुत्र वर काम त्वं सर्वथा सुखदायकः । मद्वचश्शृणु सुप्रीत्या स्वपत्न्या पितृवत्सल

ब्रह्मोवाच— मत्पुत्र वर काम त्वं सर्वथा सुखदायकः। मद्वचः शृणु सुप्रीत्या स्वपत्न्याः पितृवत्सल॥

Verse 24

अनया सहचारिण्या राजसे त्वं मनोभव । एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्

अनया सहचारिण्या राजसे त्वं मनोभव। एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्॥

Verse 25

यथा स्त्रिया हृषीकेशो हरिणा सा यथा रमा । क्षणदा विधुना युक्ता तया युक्तो यथा विधुः

यथा हृषीकेशः सदा श्रिया सह संयुक्तो हरिश्च तथा रमा; तथा क्षणदा विधुना सह युक्ता, विधुरपि तया सह—एवं दिव्यदम्पती परस्परं नित्यं अविभाज्यौ, अन्योन्यसन्निधौ स्थितौ।

Verse 26

तथैव युवयोश्शोभा दांपत्यं च पुरस्कृतम् । अतस्त्वं जगतः केतुर्विश्वकेतुर्भविष्यसि

तथैव युवयोः शोभा दाम्पत्यस्य च महिमा सर्वेषां पुरतः प्रतिष्ठाप्यते। अतस्त्वं जगतः केतुः, विश्वकेतुरेव भविष्यसि—सर्वभूतानां शुभमार्गप्रकाशकः।

Verse 27

जगद्धिताय वत्स त्वं मोहयस्व पिनाकिनम् । यथाशु सुमनश्शंभुः कुर्य्याद्दारप्रतिग्रहम्

जगद्धिताय वत्स त्वं पिनाकिनं मोहयस्व, यथा सुमनाः शम्भुः शीघ्रं दारप्रतिग्रहं कुर्यात्।

Verse 28

विजने स्निग्धदेशे तु पर्वतेषु सरस्सु च । यत्रयत्र प्रयातीशस्तत्र तत्रानया सह

विजने स्निग्धदेशे तु पर्वतेषु सरस्सु च । यत्र यत्र प्रयाति ईशस्तत्र तत्रानया सह ॥

Verse 29

मोहय त्वं यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् । त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः

मोहय त्वं यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् । त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः ॥

Verse 30

भूते हरे सानुरागे भवतोपि मनोभव । शापोपशांतिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु

भूते हरे सानुरागे भवतोऽपि मनोभव । शापोपशान्तिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु ॥

Verse 31

सानुरागो वरारोहां यदीच्छति महेश्वरः । तदा भवोपि योग्यार्यस्त्वां च संतारयिष्यति

सानुरागो वरारोहां यदीच्छति महेश्वरः । तदा भवोऽपि योग्यार्यस्त्वां च संतारयिष्यति ॥

Verse 32

तस्माज्जायाद्वितीयस्त्वं यतस्व हरमोहने । विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम्

तस्माज्जायाद्वितीयस्त्वं यतस्व हरमोहने । विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम् ॥

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो मे हि जनकस्य जगत्प्रभोः । उवाच मन्मथस्तथ्यं तदा मां जगतां पतिम्

ब्रह्मोवाच । एवं मम वचः श्रुत्वा जनकस्य जगत्प्रभोः प्रति उक्तम् । ततः मन्मथः सत्यं यथोचितं वचनं मां जगतां पतिं प्रत्युवाच ।

Verse 34

मन्मथ उवाच । करिष्येहं तव विभो वचनाच्छंभुमोहनम् । किं तु योषिन्महास्त्रं मे तत्कांतां भगवन् सृज

मन्मथ उवाच । विभो, तव वचनात् अहं शम्भोर्मोहनं करिष्यामि । किन्तु मम महास्त्रं योषित्शक्तिः; अतः भगवन्, तां कान्तां मम कृते सृज ।

Verse 35

मया संमोहिते शंभो यया तस्यानुमोहनम् । कर्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं परं कुरु

शम्भोः संमोहने मया यया शक्त्या अहं संमोहितः, तया तस्याप्यनुमोहनं कर्तव्यम् । हे धातः, अधुना तत्र परम् उपायं कुरु ।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । एवंवादिनि कंदर्पे धाताहं स प्रजापतिः । कया संमोहनीयोसाविति चिंतामयामहम्

ब्रह्मोवाच । एवं वदति कन्दर्पे, अहं धाता प्रजापतिः । ‘कया उपायेन असौ संमोहनीयः’ इति चिन्तामग्नोऽभवम् ।

Verse 37

चिंताविष्टस्य मे तस्य निःश्वासो यो विनिस्सृतः । तस्माद्वसंतस्संजातः पुष्पव्रातविभूषितः

चिन्ताविष्टस्य मे तस्य निःश्वासो यः विनिःसृतः । तस्मादेव वसन्तः संजातः पुष्पव्रातविभूषितः ।

Verse 38

शोणराजीवसंकाशः फुल्लतामरसेक्षणः । संध्योदिताखंडशशिप्रतिमास्यस्सुनासिकः

शोणराजीवसंकाशः फुल्लतामरसेक्षणः। संध्योदिताखण्डशशिप्रतिमास्यः सुसुनासिकः॥

Verse 39

शार्ङ्गवच्चरणावर्त्तश्श्यामकुंचितमूर्द्धजः । संध्यांशुमालिसदृशः कुडलद्वयमंडितः

शार्ङ्गवच्चरणावर्त्तः श्यामकुञ्चितमूर्द्धजः। संध्यांशुमालिसदृशः कुण्डलद्वयमण्डितः॥

Verse 40

प्रमत्तेभगतिः पीनायतदोरुन्नतांसकः । कंबुग्रीवस्सुविस्तीर्णहृदयः पीनसन्मुखः

प्रमत्तेभगतिः पीनायतदोः उन्नतांसकः। कंबुग्रीवः सुविस्तीर्णहृदयः पीनसन्मुखः॥

Verse 41

सर्वांगसुन्दरः श्यामस्सम्पूर्णस्सर्वलक्षणैः । दर्शनीयतमस्सर्वमोहनः कामवर्द्धनः

सर्वाङ्गसुन्दरः श्यामः सम्पूर्णः सर्वलक्षणैः। दर्शनीयतमः सर्वमोहनः कामवर्द्धनः॥

Verse 42

एतादृशे समुत्पन्ने वसंते कुसुमाकरे । ववौ वायुस्सुसुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः

एतादृशे वसन्ते कुसुमाकरे समुत्पन्ने सुसुरभिर्वायुः ववौ, पादपाश्च सर्वेऽपि पुष्पिताः।

Verse 43

पिका विनेदुश्शतशः पंचमं मधुरस्वनाः । प्रफुल्लपद्मा अभवन्सरस्यः स्वच्छपुष्कराः

पिका विनेदुः शतशः पञ्चमं मधुरस्वनाः। प्रफुल्लपद्मा अभवन् सरस्यः स्वच्छपुष्कराः॥

Verse 44

तमुत्पन्नमहं वीक्ष्य तदा तादृशमुत्तमम् । हिरण्यगर्भो मदनमगदं मधुरं वचः

तमुत्पन्नमहं वीक्ष्य तदा तादृशमुत्तमम्। हिरण्यगर्भो मदनमगदं मधुरं वचः॥

Verse 45

ब्रह्मोवाच एवं स मन्मथनिभस्सदा सहचरोभवत् । आनुकूल्यं तव कृतः सर्वं देव करिष्यति

ब्रह्मोवाच—एवं स मन्मथनिभः सदा सहचरोऽभवत्। आनुकूल्यं तव कृतः सर्वं देव करिष्यति॥

Verse 46

यथाग्नेः पवनो मित्रं सर्वत्रोपकरिष्यति । तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति

यथाग्नेः पवनो मित्रं सर्वत्रोपकरिष्यति। तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति॥

Verse 47

वसंतेरंतहेतुत्वाद्वसंताख्यो भवत्वयम् । तवानुगमनं कर्म तथा लोकानुरञ्जनम्

वसन्तस्यान्तःसुखहेतुत्वात् त्वया अयं ‘वसन्त’ इति नाम्ना प्रसिद्धो भवतु। तव अनुगमनं कर्म, तथा लोकानां अनुरञ्जनं च।

Verse 48

असौ वसंतशृंगारो वासंतो मलयानिलः । भवेत्तु सुहृदो भावस्सदा त्वद्वशवर्त्तिनः

असौ वसन्तशृङ्गारो वासन्तो मलयानिलः; सदा त्वद्वशवर्त्तिनः सुहृदो भावः शुभो भवेत्।

Verse 49

विष्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुष्षष्टिकलास्तथा । रत्याः कुर्वंतु सौहृद्यं सुहृदस्ते यथा तव

विष्वोकाद्याः सुराङ्गनाः तथा हावाश्चतुःषष्टिकलाश्च रत्याः । त्वयि सौहृद्यम् आचरन्तु, यथा ते सुहृदः स्युः, त्वत्परायणाः ॥

Verse 50

एभिस्सहचरैः काम वसंत प्रमुखैर्भवान् । मोहयस्व महादेवं रत्या सह महोद्यतः

एभिः सहचरैः काम वसन्तप्रमुखैर्भवान् । रत्या सह महोद्यतः महादेवं मोहयस्व ॥

Verse 51

अहं तां कामिनीं तात भावयिष्यामि यत्नतः । मनसा सुविचार्यैव या हरं मोहयिष्यति

अहं तां कामिनीं तात यत्नतः भावयिष्यामि । मनसा सुविचार्यैव या हरं मोहयिष्यति ॥

Verse 52

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो मया कामः सुरज्येष्ठेन हर्षितः । ननाम चरणौ मेऽपि स पत्नी सहितस्तदा

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो मया कामः सुरज्येष्ठेन हर्षितः । ननाम चरणौ मेऽपि स पत्नी सहितस्तदा ॥

Verse 53

दक्षं प्रणम्य तान् सर्वान्मानसानभिवाद्य च । यत्रात्मा गतवाञ्शंभुस्तत्स्थानं मन्मथो ययौ

दक्षं प्रणम्य सर्वान् च मानसेनाभिवाद्य मन्मथः शंभुरात्मन्येव गतवान् यत्स्थानं तत् स्थानं ययौ।