पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
अध्यायेऽस्मिन् मुनिषु निवृत्तेषु देवीपार्वत्याः तपसः परीकṣा आरभ्यते। शङ्करः स्वयमेव तस्याः तपोव्रतस्य दृढतां परीक्षितुं चद्मना वृद्धतेजस्वी ब्राह्मण-जाṭिलतपस्विरूपं दण्डच्छत्रधारिणं धृत्वा वनं प्रकाशयन् तामुपगच्छति। सा वेद्यां शुचिरूपा उपविष्टा सखीजनेन परिवृता चन्द्रकलासदृशी शान्ता विराजते। आगन्तुकं सत्कार्य अर्घ्यादिभिः पूजयित्वा सादरं परिचयं पृच्छति। चद्मस्थः शिवः स्वं हितकारी भ्रमणशीलतपस्वीति निवेद्य तस्याः कुलं तपसः प्रयोजनं च पृच्छन्, गुरुतरवाक्यैः तस्याः संकल्प-विवेक-भक्तीनां अचलतां परीक्षां स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम् । परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः
ब्रह्मोवाच। गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम्। परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः॥
Verse 2
परीक्षा छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः । जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्
परीक्षां छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः। जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्॥
Verse 3
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा । प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दंडी छत्री बभूव सः
अतीव वृद्धविप्रदेहं धृत्वा स्वतेजसा विराजमानः। प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दण्डी छत्रधारी च सः प्रादुरभवत्॥
Verse 4
तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् । वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलाम्
तत्र देवीं सखीभिः परिवारितां स्थितामपश्यत्। वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलासुन्दर्याम्॥
Verse 5
शंभु निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् । उपकंठं ययौ प्रीत्या तदाऽसौ भक्तवत्सलः
शम्भुस्तां देवीं निरीक्ष्य ब्रह्मचारिस्वरूपवान्। भक्तवत्सलः स प्रीत्या तदोपकण्ठं ययौ॥
Verse 6
आगतं तं तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् । अपूजयच्छिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः
तदा आगतं तं तेजसाद्भुतं ब्राह्मणं दृष्ट्वा शिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः सम्यगपूजयत्।
Verse 7
सुसत्कृतं संविधाभिः पूजितं परया मुदा । पार्वती कुशलं प्रीत्या पप्रच्छ द्विजमादरात
सः परया मुदा विधिवत् सुसत्कृतः पूजितश्च; ततः पार्वती प्रीत्या द्विजं कुशलं आदरात् पप्रच्छ।
Verse 8
पार्वत्युवाच । ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः । इदं वनं भासयसे वद वेदविदां वर
पार्वत्युवाच— ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं कुत आगतः? इदं वनं भासयसे; वद, वेदविदां वर।
Verse 9
विप्र उवाच । अहमिच्छाभिगामी च वृद्धो विप्रतनुस्सुधीः । तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः
विप्र उवाच— अहम् इच्छाभिगामी वृद्धो विप्रतनुः सुधीः; तपस्वी अन्येषां सुखदः उपकारी, न संशयः।
Verse 10
का त्वं कस्यासि तनया किमर्थ विजने वने । तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रपदैरपि
का त्वं कस्यासि तनया? किमर्थं विजने वने मुनिभिः प्रपदैरपि दुर्धर्षं तपः आचरसि?
Verse 11
न बाला न च वृद्धासि तरुणी भासि शोभना । कथं पतिं विना तीक्ष्णं तपश्चरसि वै वने
न त्वं बाला न च वृद्धा, तरुणीव शोभसे शुभे। कथं पतिं विना घोरं तपश्चरसि वै वने॥
Verse 12
कि त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी । तपस्वी स न पुष्णाति देवि त्वां च गतोऽन्यतः
किं त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी। स तपस्वी न ते रक्षां करोति देवि गतोऽन्यतः॥
Verse 13
वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा । महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा तव तपोरतिः
वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा। महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा ते तपसि रतिः॥
Verse 14
किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती । एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे
किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती। एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे॥
Verse 15
पार्वत्युवाच । नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीश्च सरस्वती । अहं हिमाचलसुता सांप्रतं नाम पार्वती
पार्वत्युवाच— नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीर्न सरस्वती। अहं हिमाचलसुता सांप्रतम् नाम पार्वती॥
Verse 16
पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि । योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः
पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि। योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः॥
Verse 17
अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात् । मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह
अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात्। मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह॥
Verse 18
प्रयाते शंकरे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् । आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे
प्रयाते शङ्करे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् । आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे ॥
Verse 19
कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् । न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम्
कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् । न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम् ॥
Verse 20
गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि । यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम्
गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि । यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम् ॥
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती वह्नौ तत्पुरः प्रविवेश सा । निषिध्यमाना पुरतो ब्राह्मणेन पुनः पुनः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा सा पार्वती तस्य पुरतः वह्नौ प्रविवेश; पुरतः स्थितो ब्राह्मणः पुनः पुनः तां निषेधयामास।
Verse 22
वह्निप्रवेशं कुर्वत्याः पार्वत्यास्तत्प्रभावतः । बभूव तत्क्षणं सद्यो वह्नि श्चंदनपंकवत्
पार्वत्याः वह्निप्रवेशे तस्याः तेजःप्रभावतः तत्क्षणात् सद्य एव वह्निः शीतलः चन्दनपङ्कवत् अभवत्।
Verse 23
क्षणं तदंतरे स्थित्वा ह्युत्पतंती दिवं द्विजः । पुनः पप्रच्छ सहसा विहसन्सुतनुं शिवः
क्षणं तदन्तरे स्थित्वा द्विजः दिवम् उत्पतन्; ततः शिवः सुतनुं विहसन् सहसा पुनः पप्रच्छ।
Verse 24
द्विज उवाच । अहो तपस्ते किं भद्रे न बुद्धं किंचिदेव हि । न दग्धो वह्निना देहो न च प्राप्तं मनीषितम्
द्विज उवाच—अहो भद्रे, तपस्ते किं? न बुद्धं किञ्चिदेव हि; न दग्धो वह्निना देहः, न च प्राप्तं मनीषितम्।
Verse 25
अतस्सत्यं निकामं वै वद देवि मनोरथम् । ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानंदप्रदस्य हि
अतः सत्यं निकामं वद देवि मनोरथम्; ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानन्दप्रदस्य हि।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवाजटिलसंवादो नाम षड्विंशोध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे “शिवाजटिलसंवादः” नाम षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 27
किमिच्छसि वरं देवि प्रष्टुमिच्छाम्यतः परम् । त्वय्येव तदसौ देवि फलं सर्वं प्रदृश्यते
देवि, किं वरं इच्छसि? अतः परं प्रष्टुमिच्छामि। यतः, देवि, त्वय्येव तत्फलं सर्वं, सर्वफलप्रकाशनं च, प्रदृश्यते।
Verse 28
परार्थे च तपश्चेद्वै तिष्ठेत्तु तप एव तत् । रत्नं हस्ते समादाय हित्वा काचस्तु संचितः
परार्थे यदि तपश्चर्या क्रियते, तदा तत् केवलं तप एव तिष्ठति; परं फलमपगच्छति। हस्ते रत्नं गृहीत्वा त्यक्त्वा च काचखण्डान् संचितुमिव।
Verse 29
ईदृशं तव सौंदर्यं कथं व्यर्थीकृतं त्वया । हित्वा वस्त्राण्यनेकानि चर्मादि च धृतं त्वया
ईदृशं तव सौन्दर्यं कथं त्वया व्यर्थीकृतम्? अनेकानि वस्त्राणि परित्यज्य त्वया चर्मादि धृतम्।
Verse 30
तत्सर्वं कारणं ब्रूहि तपसस्त्वस्य सत्यतः । तच्छ्रुत्वा विप्रवर्योऽहं यथा हर्षमावाप्नुयाम्
तपसस्तवैतस्य सर्वं कारणं सत्यतः सम्यग् ब्रूहि। तच्छ्रुत्वा अहं विप्रवर्यः यथा परमानन्दं हर्षं च प्राप्नुयाम्॥
Verse 31
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टा तदा तेन सखीं प्रैरयताम्बिका । तन्मुखेनैव तत्सर्वं कथयामास सुव्रता
ब्रह्मोवाच। एवं तेन तदा पृष्टा अम्बिका सखीं प्रैरयत्। तन्मुखेनैव सा सुव्रता तत्सर्वं कथयामास॥
Verse 32
तया च प्रेरिता तत्र पार्वत्या विजयाभिधा । प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा सखी जटिलमब्रवीत्
तत्र पार्वत्या प्रेरिता विजयाभिधा सखी। प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा जटिलं प्रत्युवाच सा॥
Verse 33
सख्युवाच । शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम् । हेतुं च तपसस्सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि
सख्युवाच। शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम्। हेतुं च तपसः सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि॥
Verse 34
सखा मे गिरिराजस्य सुतेयं हिमभूभृतः । ख्याता वै पार्वती नाम्ना सा कालीति च मेनका
गिरिराजस्य हिमभूभृतः सखा मेऽस्ति; तस्यैषा सुता। सा पार्वतीति नाम्ना प्रसिद्धा; मेनका च तां कालीति वदति॥
Verse 35
ऊढेयं न च केनापि न वाञ्छति शिवात्परम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि तपश्चरणसाधिनी
सा केनापि नोढेया, शिवात्परं न वाञ्छति। तपश्चर्यापरायणा त्रीणि वर्षसहस्राणि तपः अकरोत्॥
Verse 36
तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् । तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम
तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् । तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम ॥
Verse 37
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च । पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च । पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती ॥
Verse 38
इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा । तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज
इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा । तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज ॥
Verse 39
रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च । समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च
रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च । समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च ॥
Verse 40
मत्सखी नारदोपदेशात्तपस्तपति दारुणम् । मनोरथः कुतस्तस्या न फलिष्यति तापस
तापस, मत्सखी नारदोपदेशात् दारुणं तपः तपति। तस्या मनोरथः कथं न फलिष्यति?
Verse 41
यत्ते पृष्टं द्विजश्रेष्ठ मत्सख्या मनसीप्सितम् । मया ख्यातं च तत्प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
द्विजश्रेष्ठ, यत् त्वया पृष्टं मत्सख्याः मनसीप्सितं तत् मया प्रीत्या ख्यातम्। किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा विजयाया यथार्थतः । मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्
ब्रह्मोवाच—विजयाया वचनं यथार्थतः श्रुत्वा, मुने, स जटिलो रुद्रो विहसन् वाक्यमब्रवीत्।
Verse 43
जटिल उवाच । सख्येदं कथितं तत्र परिहासोनुमीयते । यथार्थं चेत्तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्
जटिल उवाच—सखि, अत्र कथितात् परिहासोऽनुमीयते। यथार्थं चेत् तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्।
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना । उवाच पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम्
ब्रह्मोवाच—तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना इत्युक्ते, पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम् उवाच।
Frequently Asked Questions
Śiva personally undertakes a parīkṣā of Pārvatī’s austerity by arriving in disguise as an aged, radiant brāhmaṇa/jaṭila ascetic and initiating a probing dialogue.
The disguise externalizes the inner trial: authentic devotion and discernment must remain stable even when challenged by apparently authoritative counsel, revealing the aspirant’s true saṃkalpa (intent).
Śiva’s bhaktavatsalatā (tenderness toward devotees) expressed through direct engagement, and Pārvatī’s śuddhatā (purity), dharmic hospitality, and unwavering tapas within a sanctified ritual setting.