Adhyaya 40
Brahmā’s Lotus-Birth, Puṣkara-Creation Imagery, Madhu–Kaiṭabha, and Early Genealogies
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणो नाभिकमलसमुद्भवः सृष्ट्यादिरूपेण निरूप्यते। पृथिवी रसादेवीति निर्दिश्यते; कमलनालिकासु दिव्यपर्वताः कल्प्यन्ते, तेषां मध्ये जम्बूद्वीपस्य स्थितिः प्रतिपाद्यते, पुष्करनिर्माणस्य च सृष्टिचित्रणं प्रकाश्यते। ततः रजस्तमोगुणसमुद्भवौ मधुकैटभौ ब्रह्माणं समभिद्रवन्तौ; पश्चात् विष्णुं प्रत्यभिज्ञाय तं स्तुवन्तौ। श्रीभगवान् तयोः भविष्यदनुग्रहं दत्त्वा तौ निहत्य लोकधर्मं संस्थापयति। ब्रह्मा तपः करोति; नारायणोऽन्यरूपेण प्रादुर्भवति, कपिलोऽपि तत्र दृश्यते। ततो लोकानां सृष्टिः, मनसः पुत्रपरम्पराश्च प्रवर्तन्ते। दक्षकन्याः, कश्यपः, आदित्याः, दैत्यदानवाश्च इत्यादीनां दीर्घा वंशानुकीर्तनिका कथ्यते; अन्ते पुराणश्रवणपठनयोः फलश्रुतिः, देवैर्विष्णोः शरणगमनं, जयाश्वासनं चोक्त्वा महायुद्धकथाप्रवेशः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1401
पुलस्त्य उवाच । अथ योगवतां श्रेष्ठमसृजद्भूरिवर्चसम् । स्रष्टारं सर्वलोकानां ब्रह्माणं सर्वतोमुखम्
पुलस्त्य उवाच । अथ योगवतां श्रेष्ठमसृजद्भूरिवर्चसम् । स्रष्टारं सर्वलोकानां ब्रह्माणं सर्वतोमुखम् ॥
Verse 1402
तस्मिन्हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तृते । सर्वतेजोगुणमये पार्थिवैर्लक्षणैर्वृते
तस्मिन् हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तीर्णे सर्वतेजोगुणमये पार्थिवैर्लक्षणैर्वृतं तदस्ति स्म।
Verse 1403
तच्च पद्मं पुराभूतं पृथिवीरूपमुत्तमम् । नारायणसमुद्भूतं प्रवदंति महर्षयः
तच्च पद्मं पुरा भूतं पृथिवीरूपमुत्तमम्; नारायणसमुद्भूतमिति महर्षयः प्रवदन्ति।
Verse 1404
यत्पद्मं सा रसादेवी पृथिवी परिकथ्यते । ये पद्मकेसरा मुख्यास्तान्दिव्यान्पर्वतान्विदुः
यत्पद्मं सा रसादेवी पृथिवीति परिकथ्यते; ये च पद्मकेसरा मुख्यास्ते दिव्यान् पर्वतान् विदुः।
Verse 1405
हिमवंतं च नीलं च मेरुं निषधमेव च । कैलासं शृंगवंतं च तथाद्रिं गंधमादनम्
हिमवन्तं च नीलं च मेरुं निषधमेव च; कैलासं शृङ्गवन्तं च तथाद्रिं गन्धमादनम्।
Verse 1406
पुण्यं त्रिशिखरं चैव कांतं मंदरमेव च । उदारं पिंजरं चैव विंध्यमस्तं च पर्वतम्
पुण्यं त्रिशिखरं चैव कान्तं मन्दरमेव च; उदारं पिञ्जरं चैव विन्ध्यमस्तं च पर्वतम्।
Verse 1407
एत एव गणानां च सिद्धानां च महात्मनाम् । आश्रयाः पुण्यशीलानां सर्वकामफलप्रदाः
एत एव गणानां सिद्धानां च महात्मनाम् आश्रयाः; पुण्यशीलानां आधाराः, सर्वकामफलप्रदाः।
Verse 1408
एतेषामंतरे द्वीपो जंबूद्वीप इति स्मृतः । जंबुद्वीपस्य संस्थानं याज्ञीया यत्र च क्रियाः
एतेषामन्तरे द्वीपो जम्बूद्वीप इति स्मृतः; जम्बूद्वीपस्य संस्थानं यत्र याज्ञीयाः क्रियाः प्रवर्तन्ते।
Verse 1409
तेभ्यो यद्द्रवते तोयं दिव्यामृतरसोपमम् । दिव्यतीर्थशताधाराः सरस्यः सर्वतः स्मृताः
तेभ्यो यद्द्रवते तोयं दिव्यामृतरसोपमम्; सर्वतः स्मृताः सरस्यो दिव्यतीर्थशताधाराः।
Verse 14010
यान्येतानीहपद्मस्य केसराणि समंततः । असंख्येयाः पृथिव्यां ते विविधाश्चैव पर्वताः
यान्येतानीह पद्मस्य केसराणि समन्ततः; तथैवासंख्येयाः पृथिव्यां विविधाश्चैव पर्वताः।
Verse 14011
यानि पर्णानि पद्मस्य भूरिपूर्वाणि पार्थिव । ते दुर्गमाः शैलचिता म्लेच्छदेशाः प्रकीर्तिताः
यानि पर्णानि पद्मस्य भूरिपूर्वाणि पार्थिव; ते दुर्गमाः शैलचिताः म्लेच्छदेशाः प्रकीर्तिताः।
Verse 14012
यान्यधोभागपत्राणि ता निवासास्तु भागशः । दैत्यानामसुराणां च पन्नगानां च पार्थिव
हे पार्थिव! तस्य पद्मस्य यान्यधोभागपत्राणि, तानि भागशो दैत्यानाम् असुराणां च पन्नगानां च निवासस्थानानि बभूवुः।
Verse 14013
तेषां मध्येंतरं यत्तु तद्रसातलसंज्ञितम् । महापातककर्माणो मज्जंते यत्र मानवाः
तेषां मध्ये यदन्तरं तत् रसातलसंज्ञितम्; यत्र महापातककर्माणो मानवाः निमज्जन्ति।
Verse 14014
चतुर्दिशासु संख्याताश्चत्वारः सलिलाकराः । एवं नारायणस्यार्थे मही पुष्कर संभवा
चतुर्दिशासु संख्याताः चत्वारः सलिलाकराः; एवं नारायणार्थे पुष्करसम्भवा मही समभवत्।
Verse 14015
प्रादुर्भावोप्ययं तस्मान्नाम्ना पुष्करसंज्ञितः । एतस्मात्कारणाद्यज्ञे पुराणैः परमर्षिभिः
तस्मात् प्रादुर्भावाप्ययहेतोः स पुष्कर इति नाम्ना संज्ञितः; एतत्कारणाद् यज्ञे पुराणैः परमर्षिभिः तथा प्रतिपाद्यते।
Verse 14016
यज्ञियैर्वेददृष्टांतैर्यज्ञैर्यूपचितिः कृता । एवं भगवता तेन विश्वव्याप्यधराचिता
यज्ञियैर्वेददृष्टान्तैः यज्ञैश्च यूपचितिः सम्यक् कृता; एवं तेन भगवता विश्वव्यापिनी धरा स्थापिता सम्यग् व्यवस्थिताऽभवत्।
Verse 14017
पर्वतानां नदीनां च रचना चैव निर्मिता । विश्वस्य यश्चाप्रतिमप्रभावः प्रभाकरा भो वरुणोमितद्युतिः
पर्वतानां नदीनां च रचनां स एव निर्ममे। विश्वेऽप्रतिमप्रभावः स प्रभाकरः; भो वरुण, अमितद्युतिः॥
Verse 14018
शनैः स्वयंभूर्व्यसृजत्सुषुप्तं जगन्मयः पद्मनिधिं महार्णवे । विघ्नस्तपसि संभूतो मधुर्नाम महासुरः
शनैः स्वयंभूर्जगन्मयः महार्णवे सुषुप्त इव पद्मनिधिं व्यसृजत्। तपसि विघ्नसमुद्भवो मधुर्नाम महासुरः समभवत्॥
Verse 14019
तेनैव च सहोद्भूतो ह्यसुरो नाम कैटभः । तौ रजस्तमसोर्भूतौ संभूतौ तामसौ गणौ
तेनैव सहोद्भूतो ह्यसुरः कैटभ इति नामवान्। तौ रजस्तमसोर्भूतौ तामसौ गणौ समभवताम्॥
Verse 14020
एकार्णवं जगत्सर्वं क्षोभयेतां महाबलौ । दिव्यरक्तांबरधरौ श्वेतदीप्तोग्रदंष्ट्रिणौ
एकार्णवं जगत्सर्वं क्षोभयेतां महाबलौ। दिव्यरक्ताम्बरधरौ श्वेतदीप्तोग्रदंष्ट्रिणौ॥
Verse 14021
किरीटमकुटोदग्रौ केयूरवलयोज्ज्वलौ । महाविवृतताम्राक्षौ पीनोरस्कौ महाभुजौ
किरीटमकुटोदग्रौ केयूरवलयोज्ज्वलौ। महाविवृतताम्राक्षौ पीनोरस्कौ महाभुजौ॥
Verse 14022
महागिरेः संहननौ जंगमाविव पर्वतौ । नवमेघप्रतीकाशावादित्यप्रतिमाननौ
महागिरिसदृशौ दृढसंहननौ जङ्गमाविव पर्वतौ । नवमेघश्यामलौ सूर्यप्रतिममुखौ बभूवतुः ॥
Verse 14023
विपुलाभोगकेयूर कराभ्यामतिभीषणौ । पादसंचारविन्यासैर्विक्षिपंताविवार्णवम्
विपुलाभोगकेयूरभूषितकरौ अतिभीषणौ । पादविन्याससञ्चारैः क्षोभयन्ताविवार्णवम् ॥
Verse 14024
कंपयंतौ हरिमिव शयानं मधुसूदनम् । तौ तत्र विचरंतौ तु पुष्करे विश्वतोमुखौ
कम्पयन्तौ हरिमिव शयानं मधुसूदनम् । तौ पुष्करे विचरन्तौ विश्वतोमुखौ बभूवतुः ॥
Verse 14025
योगिनां श्रेष्ठमत्यंतं दीप्तं ददृशतुस्तदा । नारायणसमाज्ञातं सृजंतमखिलाः प्रजाः
तदा योगिनां श्रेष्ठं परमदीप्तं ददृशतुस्तदा । नारायणसमाज्ञातं सृजन्तमखिलाः प्रजाः ॥
Verse 14026
दैवतानि च विश्वानि मानसांश्च सुतानृषीन् । ततस्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणमसुरोत्तमौ
दैवतानि च विश्वानि मानसांश्च सुतानृषीन् । ससर्ज; ततस्तौ तत्र ब्रह्माणमूचतुरसुरोत्तमौ ॥
Verse 14027
दुष्टौ युयुत्सू संक्रुद्धौ क्रोधव्याकुलितेक्षणौ । कस्त्वं पुष्करमध्यस्थः सितोष्णीषश्चतुर्भुजः
दुष्टौ युयुत्सू संक्रुद्धौ क्रोधव्याकुलितेक्षणौ । कस्त्वं पुष्करमध्यस्थः सितोष्णीषश्चतुर्भुजः ॥
Verse 14028
आवामगणयन्मोहादास्से त्वं विगतस्पृहः । एह्यागच्छावयोर्युद्धं देहि त्वं कमलोद्भव
आवामगणयन्मोहादास्से त्वं विगतस्पृहः । एह्यागच्छावयोर्युद्धं देहि त्वं कमलोद्भव ॥
Verse 14029
आवाभ्यां परमेशाभ्यामशक्तः स्थातुमर्णवे । तत्र कश्च भवेत्तुभ्यं येन चात्र नियोजितः
आवाभ्यां परमेशाभ्यामशक्तः स्थातुमर्णवे । तत्र कश्च भवेत्तुभ्यं येन चात्र नियोजितः ॥
Verse 14030
कः स्रष्टा कश्च ते गोप्ता केन नाम्नाभिधीयते । ब्रह्मोवाच । ईश्वरः प्रोच्यते लोके विष्णुश्चानंतशक्तिधृत्
कः स्रष्टा कश्च ते गोप्ता केन नाम्नाभिधीयते । ब्रह्मोवाच । ईश्वरः प्रोच्यते लोके विष्णुश्चानंतशक्तिधृत् ॥
Verse 14031
तत्सकाशात्तु जातं मां स्रष्टारमवगच्छतम् । मधुकैटभा ऊचतुः । नावयोः परमं लोके किंचिदस्ति महामुने
तत्सकाशात्तु जातं मां स्रष्टारमवगच्छतम् । मधुकैटभा ऊचतुः । नावयोः परमं लोके किंचिदस्ति महामुने ॥
Verse 14032
आवाभ्यां च्छाद्यते विश्वं तमसा रजसा च वै । रजस्तमोमयावावामृषीणामतिलंघिनौ
आवाभ्यां तमसा रजसा च विश्वं समन्तात् छाद्यते; रजस्तमोमयौ आवाम्, ऋषीणामप्यतिलङ्घ्यौ।
Verse 14033
धर्म शीलं च्छादयन्तौ नाशकौ सर्वदेहिनाम् । आवाभ्यां युज्यते लोको दुस्तराभ्यां युगे युगे
धर्मं शीलं च छादयन्तौ आवाम्, सर्वदेहिनां नाशकौ; युगे युगे लोकोऽस्माभ्यां दुस्तराभ्यां युज्यते।
Verse 14034
आवामर्थश्च कामश्च यज्ञस्सर्वपरिग्रहः । सुखं यत्र मदो यत्र यत्र श्रीः कीर्तिरेव च
आवामर्थश्च कामश्च; यज्ञः सर्वपरिग्रहः। यत्रावाम् तत्र सुखं मदश्च; यत्रावाम् तत्र श्रीः कीर्तिश्च।
Verse 14035
येषां यत्कांक्षितं किंचित्तत्तदावां विचिंतय । ब्रह्मोवाच । आवाभ्यां संहतौ दृष्ट्वा युवां पूर्वं पराजितौ
येषां यत्काङ्क्षितं किञ्चित्, तत्तदावां विचिन्तय। ब्रह्मोवाच—आवाभ्यां संहतौ दृष्ट्वा युवां पूर्वं पराजितौ।
Verse 14036
तं समाधाय गुणिनं सत्वं चास्मि समाश्रितः । यः परो योगयुक्तात्मा योक्षरः सत्वमेव च
तं गुणिनं समाधाय, सत्त्वं चास्मि समाश्रितः; यः परो योगयुक्तात्मा, योऽक्षरः सत्त्वमेव च।
Verse 14037
रजसस्तमसश्चैव यः स्रष्टा विश्वसंभवः । ततो भूतानि जायंते सात्विकानीतराणि च
रजस्तमोगुणसमुद्भवो यः स्रष्टा विश्वसम्भवः । तस्मादेव भूतजातं जायते सात्त्विकं तथा अन्यदपि ॥
Verse 14038
स एव युवयोर्नाशं वासुदेवः करिष्यति । स्वपन्नेव ततो देवो बहुयोजनविस्तृतौ
स एव वासुदेवो युवयोर्नाशं करिष्यति । ततः स्वप्न इव देवो बहुयोजनविस्तृतः प्रादुरभवत् ॥
Verse 14039
बाहू नारायणो ब्रह्म कृतवानात्ममायया । कृष्यमाणौ ततस्तस्य बाहुभ्यां बाहुशालिनौ
आत्ममायया नारायणो ब्रह्मणो बाहू अकरोत् । ततस्तस्य बाहुभ्यां बाहुशालिनौ द्वौ समाकृष्येते ॥
Verse 14040
चेरतुस्तौ विगलितौ शकुनाविव पीवरौ । ततस्तावाहतुर्गत्वा वासुदेवं सनातनम्
तौ विगलितौ पीवरौ शकुनाविव चेरतुः । ततस्तौ गत्वा सनातनं वासुदेवं समभाषताम् ॥
Verse 14041
पद्मनाभं हृषीकेशं प्रणिपत्य नतावुभौ । जानीवस्त्वां विश्वयोनिं त्वामेकं पुरुषोत्तमम्
पद्मनाभं हृषीकेशं प्रणिपत्य नतावुभौ । जानीवस्त्वां विश्वयोनिं त्वामेकं पुरुषोत्तमम् ॥
Verse 14042
आवयोश्चैव हेतुं त्वां जानन्तौ बुद्धिकारणम् । अमोघदर्शनं सत्यं यतस्त्वां विद्वशाश्वतम्
आवयोश्चैव हेतुं त्वां बुद्धिकारणमेव च जानावः। अमोघदर्शनं सत्यं तव, यतोऽसि त्वं विद्वान् शाश्वतः॥
Verse 14043
ततस्त्वामभितो देव कांक्षावः प्रसमीक्षितुम् । अमोघदर्शनोसि त्वं नमस्ते समितिंजय
ततस्त्वामभितो देव प्रसमीक्षितुमिच्छावः। अमोघदर्शनोऽसि त्वं, नमस्ते समितिंजय॥
Verse 14044
श्रीभगवानुवाच । किमर्थं मामनुब्रूथ युवामसुरसत्तमौ । गतायुष्कौ युवां भूयस्त्वहो जीवितुमिच्छथः
श्रीभगवानुवाच— किमर्थं मामनुब्रूथ युवामसुरसत्तमौ। गतायुष्कौ युवां भूयस्त्वहो जीवितुमिच्छथः॥
Verse 14045
मधुकैटभा ऊचतुः । यस्मिन्न कश्चिन्मृतवान्देव तस्मिन्वधं प्रभो । इच्छावः पुत्रतां चैव भवतः सुमहातपः
मधुकैटभौ ऊचतुः— यस्मिन्न कश्चिन्मृतवान् देव तस्मिन् वधः कथं प्रभो। इच्छावः पुत्रतां चैव भवतः सुमहातपः॥
Verse 14046
श्रीभगवानुवाच । युवयोर्बाढमेतत्स्याद्भविष्ये कलिसंभवे । भविष्यथो न संदेहः सत्यमेतद्ब्रवीमि वाम्
श्रीभगवानुवाच— युवयोर्बाढमेतत्स्याद् भविष्ये कलिसंभवे। भविष्यथो न संदेहः, सत्यमेतद्ब्रवीमि वाम्॥
Verse 14047
वरं प्रदायाथ महासुराभ्यां सनातनो विश्वधरः सुरोत्तमः । रजस्तमोजौ तु तदांजनोपमौ ममर्द तावूरुतलेऽमरप्रभुः
महासुराभ्यां वरं प्रदाय सनातनो विश्वधरः सुरोत्तमः । अजनोपमौ रजस्तमोजौ तावुभौ तदानीं अमरप्रभुः ऊरुतले ममर्द ॥
Verse 14048
स्थित्वा तस्मिंस्तु कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तपोघोरं समाश्रितः
तस्मिंस्तु कमले स्थित्वा ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तपो घोरं समाश्रितः ॥
Verse 14049
प्रज्वलन्निव तेजोभिर्भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः । बभाषे स तु धर्मात्मा सहस्रांशुरिवांशुभिः
स्वतेजोभिर्भाभिः प्रज्वलन्निव तमोनुदः । स धर्मात्मा बभाषे सहस्रांशुरिवांशुभिः ॥
Verse 14050
अथान्यद्रूपमास्थाय प्रभुर्नरायणोव्ययः । आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः
अथान्यद्रूपमास्थाय प्रभुर्नारायणोऽव्ययः । आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः ॥
Verse 14051
सांख्याचार्यश्च मतिमान्कपिलो ब्रह्मणां वरः । उभावपि महात्मानौ पूजितौ तत्र तत्परौ
सांख्याचार्यो मतिमान् कपिलो ब्रह्मणां वरः । उभावपि महात्मानौ तत्र पूजितौ तत्परौ ॥
Verse 14052
तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम् । परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः
तौ तत्र समुपेत्य ब्रह्माणममिततेजसं प्राहतुः। परावरविभागविदौ महर्षिभिः पूजितौ च तौ॥
Verse 14053
ब्रह्म संपरिवेद्यं ते विशाल जगदास्थितौ । ग्रामणीस्सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः
ब्रह्म ते संपरिवेद्यः विशालजगदाश्रयः। सर्वभूतग्रामणीश्च ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः॥
Verse 14054
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा विबोध्यगतयोः परम् । त्रीनिमान्कृतवान्लोकान्यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः
तयोर्वचनमाकर्ण्य विबोध्य गतयोः परम्। त्रीनेतान् कृतवान् लोकान् यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः॥
Verse 14055
पुत्रं स्वसंभवं चैकं समुत्पादितवान्भुवम् । तदाग्रे चागतस्तस्य ब्रह्ममानससंभवः
पुत्रं स्वसम्भवं चैकं समुत्पादितवान् भुवि। तदग्रे चागतस्तस्य ब्रह्ममानससम्भवः॥
Verse 14056
उत्पन्नमात्रो ब्रह्माणमुक्तवान्मानसः सुतः । किं कुर्मस्तव साहाय्यं ब्रवीतु भगवानिति
उत्पन्नमात्रो मानसो सुतो ब्रह्माणमब्रवीत्। किं कुर्मस्तव साहाय्यं ब्रवीतु भगवानिति॥
Verse 14057
ब्रह्मोवाच । यदेष कपिलो नाम ब्रह्मनारायणस्तथा । वदतो भवतस्त्वं तु तत्कुरुष्व महामते
ब्रह्मोवाच—य एष कपिल इति नाम्ना प्रसिद्धः, स एव ब्रह्म नारायणश्च; अतः त्वं महामते, यद्वदसि तत्कर्म सम्यक् कुरु।
Verse 14058
ब्रह्मणा स तथोक्तस्तौ प्राह भूप समुत्थितः । शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं करोमि कृतांजलि
ब्रह्मणा तथोक्तः स भूपः समुत्थाय प्राह—युवयोः शुश्रूषुरस्मि; कृताञ्जलिः सन् किं करोमि?
Verse 14059
श्रीभवगवानुवाच । यत्सत्यमक्षरं ब्रह्म अष्टादशविधं च तत् । यत्सत्यममृतं तत्तु परं पदमनुस्मर
श्रीभगवानुवाच—यत् सत्यं अक्षरं ब्रह्म, अष्टादशविधं च यत्; यत् सत्यं अमृतं च तत्, तत् परं पदम् अनुस्मर।
Verse 14060
एतद्वचो निशम्यैवं स ययौ दिशमुत्तरां । गत्वा च तत्र स ब्रह्म अगमज्ज्ञानचक्षुषा
एतद्वचो निशम्य स उत्तरां दिशं ययौ; तत्र गत्वा स ब्रह्मा ज्ञानचक्षुषा तत्त्वं ददर्श।
Verse 14061
ततो ब्रह्मा भुवर्नाम द्वितीयमसृजत्प्रभुः । संकल्पयित्वा मनसा तमेव च महामनाः
ततः प्रभुर्ब्रह्मा ‘भुवः’ नाम द्वितीयं लोकम् असृजत्; महामनाः स मनसा संकल्प्य तमेव प्रादुर्भावयत्।
Verse 14062
ततः सोप्यब्रवीद्वाक्यं किं करोमि पितामह । पितामहसमा ज्ञातो ब्रह्माणं समुपस्थितः
ततः सोऽपि वाक्यमब्रवीत्— “किं करोमि पितामह?” इति। पितामहसमं ज्ञात्वा ब्रह्माणं समुपस्थितः।
Verse 14063
ब्राह्मणस्यामृतरसोनुभूतस्तेन वै ततः । प्राप्तः सपरमंस्थानं स तयोः पार्श्वमागतः
ब्राह्मणेन तेनामृतरसः अनुभूतः; ततः स परमं स्थानं प्राप्त्वा तयोः पार्श्वमागतः।
Verse 14064
तस्मिन्नपि गते सोथ तृतीयमसृजत्प्रभुः । मोक्षप्रवृत्तिकुशलं सुवर्नामयुतः प्रभुः
तस्मिन्नपि गते, प्रभुः तृतीयमसृजत्— मोक्षप्रवृत्तिकुशलं, सुवर्णमयप्रभायुतम्।
Verse 14065
सोपि तंधर्ममास्थाय तयोरेवागमद्गतिं । एवं पुत्रास्त्रयोप्येते गताः शंभोर्महात्मनः
सोऽपि तं धर्ममास्थाय तयोरेव गतिं प्राप्तः। एवं शम्भोर्महात्मनः पुत्रास्त्रयोऽप्येते गताः।
Verse 14066
तान्गृहीत्वा सुतांस्तस्य तौ गतावूर्जितां गतिं । नारायणश्च भगवान्कपिलश्च यतीश्वरः
तान् सुतान् गृहीत्वा तौ ऊर्जितां गतिं गतौ— भगवान् नारायणश्च, यतीश्वरः कपिलश्च।
Verse 14067
यं कालं ते गता ब्रह्म ब्रह्मा तं कालमेव च । तपोघोरतरं भूयः संश्रितः परमं पदं
यं कालं ते गता ब्रह्म, ब्रह्मापि तं कालमेव प्राप्तवान्। भूयः घोरतरं तपः संश्रित्य स परमं पदं जगाम॥
Verse 14068
न च शक्तस्ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन् । शरीरार्धात्ततो भार्यामुत्पादयति तच्छुभाम्
ततः प्रभुरेकः ब्रह्मा तपश्चरन् न शक्तोऽभवत्। तस्मात् स्वशरीरार्धात् तच्छुभां भार्यामुत्पादयामास॥
Verse 14069
आत्मनः सदृशान्पुत्रानसृजद्वै पितामहः । विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः
पितामहः आत्मनः सदृशान् पुत्रान् असृजद्वै। विश्वे प्रजानां पतयः, येभ्यो लोका विनिःसृताः॥
Verse 14070
विश्वेशं प्रथमं तावन्महात्मा तपसात्मजम् । सर्वत्रसंहतं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्
प्रथमं महात्मा तपसात्मजं विश्वेशं ससर्ज ह। ततः सर्वत्रसंहतं पुण्यं ‘धर्म’ इति नाम्ना स सृष्टवान्॥
Verse 14071
दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं कतुम् । वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमंगिरसं मुनिं
दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मुनिम्॥
Verse 14072
अत्यद्भुतास्स्वकृत्येन ज्ञेयास्ते तु महर्षयः । त्रयोदशगुणारंभा ये वंशास्तु महर्षिणां
अत्यद्भुतैः स्वकृत्यैरेव ते महर्षयो ज्ञेयाः; महर्षिवंशाश्च त्रयोदशगुणारम्भा इति कथ्यन्ते।
Verse 14073
अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका खसा । प्राची क्रोधा च सुरसा विनता कद्रुरेव च
अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका खसा; प्राची क्रोधा च सुरसा विनता कद्रुरेव च।
Verse 14074
दक्षस्यापत्यमेतद्वै कन्या द्वादश पार्थिव । नक्षत्राणि च चंद्रस्य विंशतिस्सप्त चोर्जिताः
दक्षस्यैतद्वै अपत्यं—द्वादश कन्याः, पार्थिव; चन्द्रस्य च सप्तविंशतिः नक्षत्राणि बलवन्ति।
Verse 14075
मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः किल । तस्मै द्वादशकन्याश्च दक्षस्ताश्चान्वमन्यत
मरीचेः पुत्रः कश्यपः तपसा निर्मित इति श्रूयते; दक्षस्तस्मै द्वादश कन्याः पत्नीत्वेन दत्तवान्, तासु चान्वमन्यत।
Verse 14076
नक्षत्राणि च सोमाय तथैवं दत्तवानृषिः । रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि कुरुनंदन
एवं ऋषिः सोमाय नक्षत्राणि दत्तवान्; रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि, कुरुनन्दन।
Verse 14077
लक्ष्मीस्सरस्वती संध्या विश्वेशा च महायशाः । देवी सरस्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा
लक्ष्मीः सरस्वती संध्या विश्वेशा च महायशाः । एता देव्यो ब्रह्मणा पूर्वं निर्मिताः, तथा देवी सरस्वती च ॥
Verse 14078
एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय पार्थिव । दत्ता धर्माय भद्रं ते ब्रह्मणा दृष्टकर्मणा
पार्थिव, एताः पञ्च वरिष्ठाः सुरश्रेष्ठाय धर्मार्थं ब्रह्मणा दृष्टकर्मणा दत्ताः; भद्रं ते ॥
Verse 14079
या रूपार्धवती पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी । सुरभिः सहसा भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता
या ब्रह्मणः पत्नी रूपार्धवती कामरूपिणी, सा सहसा सुरभिर्भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता ॥
Verse 14080
ततस्तामगमद्ब्रह्मा मैथुने लोकपूजितः । लोकसर्जनहेतुज्ञो गवामर्थाय सत्तम
ततः लोकपूजितो ब्रह्मा लोकसर्जनहेतुज्ञः, गवामर्थाय सत्तम, ताम् मैथुनेऽगमत् ॥
Verse 14081
जज्ञे चैकादशसुतान्विपुलान्धर्मसंज्ञितान् । रक्तसंध्याभ्रसंकाशान्महतस्तिग्मतेजसः
ततः एकादश सुताः विपुलाः ‘धर्म’ इति संज्ञिताः जज्ञिरे, रक्तसंध्याभ्रसंकाशाः, महान्तः तिग्मतेजसः ॥
Verse 14082
ते रुदंतो द्रवंतश्च गतवंतः पितामहम् । रोदनाद्द्रवणाच्चैव रुद्रा एवेति ते स्मृताः
ते रुदन्तो द्रवन्तश्च पितामहं ब्रह्माणं गतवन्तः। रोदन-द्रवण-हेतोरेव ते ‘रुद्राः’ इति स्मृताः॥
Verse 14083
निर्हृतिश्चैव संध्यश्च तृतीयश्चाप्ययोनिजः । मृगव्याधः कपर्दी च महाविश्वेश्वरश्च यः
निर्हृतिश्चैव संध्याश्च तृतीयोऽप्ययोनिजः। मृगव्याधः कपर्दी च महाविश्वेश्वरश्च यः॥
Verse 14084
अहिर्बुध्न्यश्च भगवान्कपाली चैव पिंगलः । सेनानीश्च महातेजा रुद्राश्चैकादश स्मृताः
अहिर्बुध्न्यश्च भगवान्कपाली चैव पिङ्गलः। सेनानीश्च महातेजा रुद्राश्चैकादश स्मृताः॥
Verse 14085
तस्यामेव सुरभ्यां च गावो जाताः सुराश्च ये । अजश्चैव तु हंसश्च तथैव नृपसत्तम
तस्यामेव सुरभ्यां च गावो जाताः सुराश्च ये। अजश्चैव तु हंसश्च तथैव नृपसत्तम॥
Verse 14086
ओषध्यः प्रवरायाश्च सुरभ्यास्तास्समुत्थिताः । धर्माल्लक्ष्मीस्तथाकामं साध्यान्साध्या व्यजायत
ओषध्यः प्रवराश्चैव सुरभ्यास्ताः समुत्थिताः। धर्माल्लक्ष्मीस्तथाकामं साध्याद् साध्या व्यजायत॥
Verse 14087
भवं च प्रभवं चैव कृशाश्वं सुवहं तथा । अरुणं वरुणं चैव विश्वामित्र चल ध्रुवौ
भवं च प्रभवं चैव कृशाश्वं सुवहं तथा । अरुणं वरुणं चैव विश्वामित्रं चलं ध्रुवं च (इति)
Verse 14088
हविष्मंतं तनूजं च विधानाभिमतावपि । वत्सरं चैव भूतिं च सर्वासुरनिषूदनम्
हविष्मन्तं तनूजं च विधानाभिमतं तथा । वत्सरं चैव भूतिं च सर्वासुरनिषूदनम्
Verse 14089
सुपर्वाणं बृहत्कांतिं साध्या लोकनमस्कृतम् । वासवानुगता देवी जनयामास वै सुरान्
सुपर्वाणं बृहत्कान्तिं साध्यं लोकनमस्कृतम् । वासवानुगता देवी जनयामास वै सुरान्
Verse 14090
धरं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम् । विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरं
धरं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम् । विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरम्
Verse 14091
ततोनुरूपमायं च यमं तस्मादनंतरम् । सप्तमं च तथा वायुमष्टमं निर्हृतिं तथा
ततोऽनुरूपमायौ च यमं तस्मादनन्तरम् । सप्तमं च तथा वायुमष्टमं निर्हृतिं तथा
Verse 14092
धर्मस्यापत्यमेतद्वै सुरभ्यां तदजायत । विश्वेदेवाश्च विश्वायां धर्माज्जाता इति स्मृताः
धर्मस्यैव सुतत्वेन सुरभ्यां तदजायत वै। विश्वायां गर्भसम्भूताः धर्माज्जाता इति स्मृताः विश्वेदेवाः॥
Verse 14093
दक्षश्चैव महाबाहुः पुष्करस्तम एव च । चाक्षुषश्च ततोत्रिश्च तथा भद्रमहोरगौ
दक्षश्चैव महाबाहुः पुष्करस्तम एव च। चाक्षुषश्च ततोऽत्रिश्च तथा भद्रमहोरगौ॥
Verse 14094
विश्वांतक वसुर्बालो निकुंभश्च महायशाः । रुरुदश्चातिसिद्धौजा भास्कर प्रमितद्युतिः
विश्वान्तकवसुर्बालो निकुम्भश्च महायशाः। रुरुदश्चातिसिद्धौजा भास्करः प्रमितद्युतिः॥
Verse 14095
विश्वान्देवान्देवमाता विश्वेषां जनयत्सुतान् । मरुत्वती मरुत्वतो देवानजनयत्सुतान्
विश्वान्देवान्देवमाता विश्वेषां हितकाम्यया। जनयामास सुतान् वै मरुत्वती मरुत्वतः॥
Verse 14096
अग्निश्चक्षू रविर्ज्योतिः सावित्री मित्रमेव च । अमरं शरवृष्टिं च सुकर्षं च महत्तरम्
अग्निश्चक्षू रविर्ज्योतिः सावित्री मित्रमेव च। अमरं शरवृष्टिं च सुकर्षं च महत्तरम्॥
Verse 14097
विराजं चैव राजं च विश्वायुं सुमतिं तथा । अश्वगं चित्ररश्मिं च तथा च निषधं नृपं
विराजं च तथा राजं विश्वायुं सुमतिं तथा । अश्वगं चित्ररश्मिं च निषधं च नृपं स्मरेत् ॥
Verse 14098
भूय एवं चात्मविधिं चारित्रं पादमात्रगं । बृहंतं वै बृहद्रूपं तथा चैव सनाभिगं
भूयश्चात्मविधिं चारित्रं पादमात्रप्रकीर्तितम् । बृहन्तं बृहद्रूपं च सनाभिगं तथैव च ॥
Verse 14099
मरुत्वती प्रजा जज्ञे ज्येष्ठां तं मरुतांगणं । अदितिः कश्यपाज्जज्ञे आदित्यान्द्वादशैव हि
मरुत्वत्याः प्रजा जज्ञे ज्येष्ठो मरुतां गणः । अदितिः कश्यपाज्जज्ञे द्वादशादित्यमेव हि ॥
Verse 140100
इंद्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंशोर्यमारविः । पूषा मित्रश्च वरदो धाता पर्जन्य एव हि
इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोऽंशोऽर्यमा रविः । पूषा मित्रो वरदश्च धाता पर्जन्य एव हि ॥
Verse 140101
इत्येते द्वादशादित्या वरिष्टास्त्रिदिवौकसां । आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ
इत्येते द्वादशादित्या वरिष्ठास्त्रिदिवौकसाम् । आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ ॥
Verse 140102
तपःश्रेष्ठौ गुणश्रेष्ठौ त्रिदिवस्यातिसंमतौ । दनुस्तु दानवान्जज्ञे दितिर्दैत्यान्व्यजायत
तौ द्वौ तपःश्रेष्ठौ गुणश्रेष्ठौ च त्रिषु लोकेष्वतिसंमतौ। दनुस्तु दानवान् जनयामास, दितिश्च दैत्यान् व्यजायत॥
Verse 140103
काला तु कालकेयांस्तानसुरान्राक्षसांस्तथा । अनायुषायास्तनया व्याधयश्च महाबलाः
काला तु तान् कालकेयान् असुरान् राक्षसांश्च जनयामास। अनायुषायास्तु तनया महाबला व्याधयः समजायन्त॥
Verse 140104
सिंहिका ग्रहमाता च गंधर्वजननी मुनिः । प्राची त्वप्सरसां माता पुण्यानां भारतेतरा
सिंहिका ग्रहमाता, मुनिः गन्धर्वजननी स्मृता। प्राची त्वप्सरसां माता, भारती पुण्यजननी॥
Verse 140105
क्रोधा साः सर्वभूतानि पिशाचा सा च पार्थिव । जज्ञे यक्षगणांश्चैव राक्षसांश्च विशांपते
क्रोधायाः सर्वभूतानि जज्ञिरे, पिशाचायास्तु पार्थिव। यक्षगणाश्च राक्षसाश्च जज्ञिरे विशांपते॥
Verse 140106
चतुष्पदानि सत्वानि एता गाश्चैव सौरभी । पुराणपुरुषश्चैव मायां विष्णुर्हरिः प्रभुः
एतानि चतुष्पदानि सत्त्वानि, एता गावश्च सौरभी च। अत्रैव पुराणपुरुषो, माया च—विष्णुर्हरिः प्रभुः॥
Verse 140107
कथितस्तेनुपूर्वेण संस्तुतश्च महर्षिभिः । यश्चेदमग्र्यं शृणुयात्पुराणं सदा नरः पर्वसु चेत्पठेत
एतत्पुराणं तेन पूर्वमेव कथितं महर्षिभिश्च संस्तुतम्। यः सदा नरः इदमग्र्यं पुराणं शृणुयात्, पर्वसु वा पठेत्, स तस्य पुण्यफलमवाप्नुयात्॥
Verse 140108
अवाप्यलोकं स हि वीतरागः परत्र च स्वर्गफलानि भुंक्ते चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्
तत् लोकमवाप्य स वीतरागः परत्र स्वर्गफलानि भुङ्क्ते। चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च—एवं चतुर्विधं फलमश्नुते॥
Verse 140109
प्रसादयति यः कृष्णं तस्य कृष्णः प्रसीदति । राज्यं च लभते राजा निर्धनश्चोत्तमं धनम्
यः कृष्णं प्रसादयति तस्य कृष्णः प्रसीदति। राजा राज्यं लभते, निर्धनश्चोत्तमं धनमवाप्नोति॥
Verse 140110
क्षीणायुर्लभते चायुः पुत्रकामोथ संततिम् । यज्ञार्थिनस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च
क्षीणायुः पुनरायुः लभते, पुत्रकामोऽथ संततिं प्राप्नोति। यज्ञार्थिनस्तथा कामान्, तपांसि विविधानि च लभन्ते॥
Verse 140111
यं यं कामयते कामं तं तं लोकेश्वराल्लभेत् । सर्वं विहाय य इमं पठेद्वै पौष्करं हरेः
यं यं कामयते कामं तं तं लोकेश्वराल्लभेत्। सर्वं विहाय य इमं हरेः पौष्करं पठेत्, स सर्वकामानवाप्नुयात्॥
Verse 140112
प्रादुर्भावं नरश्रेष्ठ न तस्य ह्यशुभं भवेत् । एष पौष्करकोनाम प्रादुर्भावो महात्मनः
प्रादुर्भावं पश्यतः नरश्रेष्ठ तस्य ह्यशुभं न जायते। एष महात्मनः पौष्करकनाम प्रादुर्भावः॥
Verse 140113
कीर्तितस्तु महाराज व्यासश्रुतिनिदर्शनात् । विष्णुत्वं शृणु मे विष्णोर्हरित्वं च कृतेयुगे
कीर्तितं तु महाराज व्यासश्रुतिनिदर्शनात्। शृणु मे विष्णोर्विष्णुत्वं हरित्वं च कृते युगे॥
Verse 140114
वैकुंठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च । ईश्वरस्य हितस्यैषा कर्मणां गहना गतिः
वैकुण्ठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च। ईश्वरहितकर्माणां गहना गतिरियं परा॥
Verse 140115
सांप्रतं भूतभव्यं च शृणु राजन्यथातथं । अव्यक्तो व्यक्तलिंगस्थो य एष भगवान्प्रभुः
सांप्रतमतीतं भाव्यं च शृणु राजन् यथाक्रमम्। अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान् प्रभुः॥
Verse 140116
नारायणो ह्यनंतात्मा प्रभवाप्यय एव च । एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत्सनातनः
नारायणो ह्यनन्तात्मा प्रभवाप्यय एव च। एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत् सनातनः॥
Verse 140117
ब्रह्मा वायुश्च सोमश्च धर्मः शक्रो बृहस्पतिः । अदितेरपि पुत्रत्वमेत्यजः कुरुनंदन
ब्रह्मा वायुश्च सोमश्च धर्मः शक्रो बृहस्पतिः । अदितेरपि पुत्रत्वमेत्यजः कुरुनन्दन ॥
Verse 140118
एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजो विभुः । प्रसादनं तस्यविभोरदित्याः पुत्रकारणम्
एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजो विभुः । प्रसादनं तस्य विभोरदित्याः पुत्रकारणम् ॥
Verse 140119
वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम् । ससर्जाथ सुरान्कल्पे ब्रह्माणं च प्रजापतीन्
वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम् । ससर्जाथ सुरान्कल्पे ब्रह्माणं च प्रजापतीन् ॥
Verse 140120
असृजन्मानसांस्तत्र ब्रह्मवंशाननुत्तमान् । तेभ्योभवन्महात्मभ्यः परंब्रह्म सनातनम्
असृजन्मानसांस्तत्र ब्रह्मवंशाननुत्तमान् । तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यः परंब्रह्म सनातनम् ॥
Verse 140121
एतदाश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तितं । कीर्त्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे
एतदाश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तितम् । कीर्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे ॥
Verse 140122
वृत्ते वृत्रवधे भीष्म वर्तमाने कृतेयुगे । आसीत्त्रैलोक्यविख्यातः संग्रामस्तारकामयः
हे भीष्म, वृत्रवधोत्तरं कृतेयुगे प्रवर्तमाने त्रैलोक्यविख्यातः तारकामयः संग्रामोऽभवत्।
Verse 140123
यत्र ते दानवा घोराः सर्वे संग्रामदुर्जयाः । घ्नंति देवासुरान्सर्वान्सयक्षोरगराक्षसान्
यत्र ते घोराः दानवाः सर्वे संग्रामे दुर्जयाः देवासुरान् सर्वान् स-यक्षोरग-राक्षसान् घ्नन्ति।
Verse 140124
ते वध्यमाना विमुखाश्छिन्नप्रहरणा रणे । त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायणं प्रभुम्
ते वध्यमानाः विमुखाः छिन्नप्रहरणा रणे मनसा त्रातारं देवं प्रभुं नारायणं जग्मुः।
Verse 140125
एतस्मिन्नंतरे मेघा निर्वाणांगारवर्चसः । सार्कचंद्रग्रहगणं च्छादयंतो नभस्तलम्
एतस्मिन्नन्तरे मेघा निर्वाणाङ्गारवर्चसः स-आर्कचन्द्रग्रहगणं नभस्तलं छादयन्तः प्रससारुः।
Verse 140126
चंडविद्युद्गणोपेता घोरनिर्ह्रादकारिणः । अन्योन्यवेगाभिहताः प्रववुः सप्तमारुताः
चण्डविद्युद्गणोपेताः घोरनिर्ह्रादकारिणः सप्त मारुताः अन्योन्यवेगाभिहताः प्रववुः।
Verse 140127
दीप्ततोयाः सनिर्घातैः सह वज्रानलानिलैः । रवैस्सुघोरैरुत्पातैर्दह्यमानमिवाम्बरम्
दीप्ततोयप्रवाहैः सनिर्घातैः सह वज्रानलानिलैः । सुघोररवैः सहोत्पातैर्दह्यमानमिवाम्बरं बभौ ॥
Verse 140128
पेतुरुल्कासहस्राणि निपेतुः खचराण्यपि । दैवानि च विमानानि प्रपतंत्युत्पतंति च
पेतुरुल्कासहस्राणि निपेतुः खचराण्यपि । दैवानि च विमानानि प्रपतन्त्युत्पतन्ति च ॥
Verse 140129
चतुर्युगांतसमये लोकानां यद्भयं भवेत् । अरूपवति रूपाणि तस्मिन्नुत्पातलक्षणे
चतुर्युगान्तसमये लोकानां यद्भयं भवेत् । अरूपवति रूपाणि तस्मिन्नुत्पातलक्षणे ॥
Verse 140130
तस्माद्दुष्प्रथितं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन । तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश्च दिशो दश
तस्माद्दुष्प्रथितं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन । तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश्च दिशो दश ॥
Verse 140131
विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुंठिता । द्यौर्नभात्यभिभूतार्का घोरेण तमसा वृता
विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुण्ठिता । द्यौर्नभात्यभिभूतार्का घोरेण तमसा वृता ॥
Verse 140132
तां घनौघां सतिमिरां दोर्भ्यामाछिद्य स प्रभुः । वपुः स्वं दर्शयामास दिव्यं कृष्णवपुर्हरिः
तां घनौघां सतिमिरां दोर्भ्याम् आच्छिद्य स प्रभुः । स्वं दिव्यं वपुः प्रादर्शयत् कृष्णवपुर्हरिः ॥
Verse 140133
बलाहकांजननिभं बलाहकतनूरुहम् । तेजसा वपुषा चैव कृष्णं कृष्णमिवाचलम्
बलाहकाञ्जननिभं बलाहकतनूरुहम् । तेजसा वपुषा चैव कृष्णं कृष्णमिवाचलम् ॥
Verse 140134
दीप्तपीतांबरधरं तप्तकांचनभूषणम् । धूम्रांधकारवपुषं युगांताग्निमिवोत्थितम्
दीप्तपीताम्बरधरं तप्तकाञ्चनभूषणम् । धूम्रान्धकारवपुषं युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ॥
Verse 140135
वृत्तद्विगुणपीनां संकिरीटाच्छन्नमूर्धजम् । बभौ चामीकरप्रख्यैरायुधैरुपशोभितम्
वृत्तद्विगुणपीनाङ्गं संकिरीटाच्छन्नमूर्धजम् । बभौ चामीकरप्रख्यैरायुधैरुपशोभितम् ॥
Verse 140136
चंद्रार्ककिरणोद्योतं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् । नंदकानंदितकरं कौस्तुभोद्भासितोरसम्
चन्द्रार्ककिरणोद्योतं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् । नन्दकानन्दितकरं कौस्तुभोद्भासितोरसम् ॥
Verse 140137
शक्तिचित्रफलोदग्रं शंखचक्रगदाधरम् । विष्णुशैलं क्षमाशीलं श्रीवत्सं शार्ङ्गपाणिनम्
पश्यामि तं भगवन्तं शक्तिचित्रफलोदग्रं शङ्खचक्रगदाधरम् । विष्णुशैलसमं धीरं क्षमाशीलं श्रीवत्साङ्कं शार्ङ्गपाणिनम् ॥
Verse 140138
त्रिदशोदारफलदं स्वर्गस्त्रीचारुवल्लभम् । सर्वलोकमनःकांतं सर्वसत्वमनोहरम्
त्रिदशेष्वपि उदारफलप्रदं स्वर्गस्त्रीणां चारुवल्लभम् । सर्वलोकमनःकान्तं सर्वसत्त्वमनोहरम् ॥
Verse 140139
मायाविशालविटपं तोयदौघसमप्रभम् । विद्याहंकारमानाढ्य महाभूतप्ररोहणम्
मायाविशालविटपं तोयदौघसमप्रभम् । विद्याहंकारमानाढ्यं महाभूतप्ररोहणम् ॥
Verse 140140
विशेषपत्रैर्निचितं ग्रहनक्षत्रपुष्पितम् । दैत्यलोकमहास्कंधं मर्त्यलोकप्रकाशितम्
विशेषपत्रैर्निचितं ग्रहनक्षत्रपुष्पितम् । दैत्यलोकमहास्कन्धं मर्त्यलोकप्रकाशितम् ॥
Verse 140141
सागराकारनिर्ह्रादं रसातलगलाश्रयम् । नागेंद्रपाशैर्विततं पक्षिजंतुसमन्वितम्
सागराकारनिर्ह्रादं रसातलगलाश्रयम् । नागेन्द्रपाशैर्विततं पक्षिजन्तुसमन्वितम् ॥
Verse 140142
शीलानाहार्यगंधाढ्यं सर्वलोकमहाद्रुमम् । अव्यक्तानंदसलिलं व्यक्ताहंकारफेनिलम्
शीलरूपसुगन्धाढ्यं नैवेद्याद्युपहारसमृद्धं सर्वलोकमहाद्रुमं तत्; अव्यक्तानन्दसलिलं व्यक्ताहंकारफेनिलं च।
Verse 140143
महाभूतकरौघौघं ग्रहनक्षत्रबुद्बुदम् । विमानवाहनैर्व्याप्तं तोयदाडम्बराकुलम्
महाभूतकरौघौघैः परिपूर्णं, ग्रहनक्षत्रबुद्बुदोपमं; विमानवाहनैर्व्याप्तं, तोयदाडम्बराकुलं च।
Verse 140144
जंतुमत्स्यगणाकीर्णं शैलशंखकुलैर्युतम् । त्रैगुण्यविषयावर्तं सर्वलोकतिमिंगिलम्
जन्तुमत्स्यगणाकीर्णं शैलशङ्खकुलैर्युतं; त्रैगुण्यविषयावर्तैर्भ्राम्यमाणं, सर्वलोकतिमिङ्गिलं तत्।
Verse 140145
वीरवृक्षलतागुल्मं भुजगोत्सृष्टशैवलम् । द्वादशार्कमहाद्वीपं रुद्रैकादशपत्तनम्
वीरवृक्षलतागुल्मैः परिपूर्णं, भुजगोत्सृष्टशैवलसमन्वितं; द्वादशार्कमहाद्वीपं, रुद्रैकादशपत्तनं च।
Verse 140146
वस्वष्टपर्वतोपेतं त्रैलोक्यांभो महोदधिम् । संध्यासंध्योर्मिसलिलमापूर्णानिलशोभितम्
स वस्वष्टपर्वतोपेतं त्रैलोक्यव्यापिनं महोदधिं ददर्श; संध्याद्वयसदृशोर्मिसलिलं, आपूर्णानिलशोभितं च।
Verse 140147
दैत्ययक्षगणग्रामं रक्षोगणझषाकुलम् । पितामहमहावीर्यं स्वर्गस्त्रीरत्नसंकुलम्
दैत्ययक्षगणैः पूर्णं रक्षोगणझषाकुलम् । पितामहमहातेजःप्रदीप्तं स्वर्गयोषितां रत्नसंकुलम् ॥
Verse 140148
श्री कीर्ति कांतिलक्ष्मीभिर्नदीभिश्च समाकुलम् । कालयोगमहावर्षप्रलयोत्पत्तिवेगितम्
श्रीकीर्तिकान्तिलक्ष्मीभिर्नदीभिश्च समाकुलम् । कालयोगमहावृष्टिप्रलयोत्पत्तिवेगितम् ॥
Verse 140149
सत्संयोगमहापारं नारायणमहार्णवम् । देवातिदेवं वरदं भक्तानां भक्तवत्सलम्
सत्संयोगमहापारं नारायणमहार्णवम् । देवातिदेवं वरदं भक्तानां भक्तवत्सलम् ॥
Verse 140150
अनुग्रहकरं देवं प्रशांतिकरणं शुभम् । हर्यश्वरथसंयुक्त सुपर्णध्वजशोभिते
अनुग्रहकरं देवं प्रशान्तिकरणं शुभम् । हर्यश्वरथसंयुक्तं सुपर्णध्वजशोभितम् ॥
Verse 140151
चंद्रार्कचक्ररचित उदाराक्षवृतांतरे । अनंतरश्मिसंयुक्ते दुर्दर्शे मेरुकूबरे
चन्द्रार्कचक्ररचिते उदाराक्षवृतान्तरे । अनन्तरश्मिसंयुक्ते दुर्दर्शे मेरुकूबरे ॥
Verse 140152
तारकाचित्रकुसुमे ग्रहनक्षत्रबंधुरे । भयेष्वभयदे व्योम्नि देवदैत्यापराजिते
हे व्योमन्! तारकाचित्रकुसुमैर्विराजिते, ग्रहनक्षत्रबन्धुरे; भयेष्वभयदे, देवदैत्यैरप्यपराजिते।
Verse 140153
हर्यश्वरथसंयुक्तमुक्ताशोभासमन्वितम् । ददृशुस्ते स्थितं देवं दिव्यलोकमये रथे
हर्यश्वरथसंयुक्तं मुक्ताशोभासमन्वितम्। ददृशुस्ते स्थितं देवं दिव्यलोकमये रथे॥
Verse 140154
ते कृतांजलयः सर्वे देवा इंद्रपुरोगमाः । जयशब्दं पुरस्कृत्य शरण्यं शरणं गताः
ते कृताञ्जलयः सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः। जयशब्दं पुरस्कृत्य शरण्यं शरणं गताः॥
Verse 140155
एतेषां च गिरः श्रुत्वा स विष्णुर्देवदैवतः । मनश्चक्रे विनाशाय दानवानां महामृधे
एतेषां गिरः श्रुत्वा स विष्णुर्देवदैवतः। मनश्चक्रे विनाशाय दानवानां महामृधे॥
Verse 140156
आकाशे तु स्थितो विष्णुरुत्तमं वपुराश्रितः । उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञमिदं वचः
आकाशे तु स्थितो विष्णुरुत्तमं वपुराश्रितः। उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञमिदं वचः॥
Verse 140157
शांतिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुतांगणाः । जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं परिगृह्यताम्
शान्तिं व्रजत, भद्रं वः; मा भैष्ट, मरुतां गणाः। मया सर्वे दानवाः जिताः; त्रैलोक्यं परिगृह्यताम्॥
Verse 140158
ततोस्य सत्यसंधस्य विष्णोर्वाक्येन तोषिताः । देवाः प्रीतिं पराजग्मुः प्राश्यामृतमिवोत्तमम्
ततो विष्णोः सत्यसन्धस्य वाक्येन तोषिताः। देवाः प्रीतिं परां जग्मुः प्राश्यामृतमिवोत्तमम्॥
Verse 140159
ततस्तमश्च संहृत्य विनेशुश्च बलाहकाः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश
ततः तमश्च संहृत्य विनेशुश्च बलाहकाः। प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश॥
Verse 140160
शुद्धप्रायाणि ज्योतींषि सोमं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसन्नाश्चापि सिंधवः
शुद्धप्रायाणि ज्योतींषि सोमं चक्रुः प्रदक्षिणम्। न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसन्नाश्चापि सिन्धवः॥
Verse 140161
विरजा अभवन्मार्गा लोकाः स्वर्गादयस्त्रयः । यथार्थमूहुस्सरितश्चुक्षुभे न तथार्णवः
विरजा अभवन्मार्गा लोकाः स्वर्गादयस्त्रयः। यथार्थमूहुः सरितश्चुक्षुभे न तथार्णवः॥
Verse 140162
आसन्छुभानीन्द्रियाणि नराणामंतरात्मसु । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरधीयत
आसन् शुभानि इन्द्रियाणि नराणाम् अन्तरात्मसु प्रतिष्ठितानि; महर्षयः वीतशोकाः वेदान् उच्चैः अधीयत।
Verse 140163
यज्ञेषु च हविः पाकं शिवमाप च पावकः । प्रवृत्तधर्मसंवृत्ता लोका मुदितमानसाः
यज्ञेषु हविषां पाकः शिवतां प्राप; पावकः पावनः सन् शिवमाप। प्रवृत्तधर्मसंवृत्ताः लोका मुदितमानसाः अभवन्।
Verse 140164
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो भयं विष्णुमुखाच्छ्रुत्वा दैतेयदानवाः
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वा अरिनिधनां गिरम्; ततो विष्णुमुखात् श्रुत्वा भीषणां वाणीं दैतेयदानवाः भयम् आपन्।
Verse 140165
उद्योगं विपुलं चक्रुर्युद्धाय विजयाय च । मयस्तु कांचनमयं त्रिनल्वांतरमव्ययम्
युद्धाय विजयाय च ते विपुलम् उद्योगं चक्रुः; मयः तु काञ्चनमयं त्रिनल्वान्तरविस्तीर्णम् अव्ययं प्रासादं निर्ममे।
Verse 140166
चतुश्चक्रं सुविपुलं सुकल्पितमहायुधम् । किंकिणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम्
चतुश्चक्रं सुविपुलं सुकल्पितं महायुधम्; किंकिणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम्।
Verse 140167
रुचिरं रश्मिजालैश्च हैमजालैश्च शोभितम् । ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिसंघविराजितम्
रुचिरं रश्मिजालैः हैमजालैश्च भूषितम् । ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिसंघैर्विराजितम् ॥
Verse 140168
दिव्यास्त्रशस्त्ररुचिरं पयोधरनिनादितम् । स्वक्षं रथवरोदारं सूपस्थं गगनोपमम्
दिव्यास्त्रशस्त्ररुचिरं पयोधरनिनादितम् । स्वच्छं रथवरोदारं सूपस्थं गगनोपमम् ॥
Verse 140169
गदापरिघसंपूर्णं मूर्तिमंतमिवार्णवम् । हेमकेयूरवलयं चंद्रमंडलकूबरम्
गदापरिघसंपूर्णं मूर्तिमन्तमिवार्णवम् । हेमकेयूरवलयं चन्द्रमण्डलकूबरम् ॥
Verse 140170
सपताकध्वजोपेतं सादित्यमिव मंदरम् । गजेंद्राभोगवपुषं क्वचित्केसरवर्चसम्
सपताकध्वजोपेतं सादित्यमिव मन्दरम् । गजेन्द्राभोगवपुषं क्वचित्केसरवर्चसम् ॥
Verse 140171
युक्तमृक्षसहस्रेण सुधारांबुदनादितम् । दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम्
युक्तमृक्षसहस्रेण सुधाराम्बुदनादितम् । दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम् ॥
Verse 140172
अध्यतिष्ठद्रणाकांक्षी मेरुं दीप्तमिवांशुमान् । तारस्तु क्रोशविस्तारमायामे च तथाविधम्
रणाकाङ्क्षी अंशुमान् दीप्तं मेरुं समधितिष्ठत्। तारापि क्रोशविस्तारं तथा आयामेऽपि विस्तीर्णा॥
Verse 140173
शैलकूबरसंकाशं नीलांजनचयोपमम् । काललोहस्य रत्नानां समूहाबद्धकूबरम्
शैलकूबरसंकाशं नीलाञ्जनचयोपमम्। काललोहरत्नसमूहाबद्धकूबररूपकम्॥
Verse 140174
तिमिरोद्गारकिरणं गर्जंतमिव तोयदम् । लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम्
तिमिरोद्गारकिरणं गर्जन्तमिव तोयदम्। महता लोहजालेन सगवाक्षेण दंशितम्॥
Verse 140175
आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः । प्रासैः पाशैश्च विततैरसंयुक्तैश्च कण्टकैः
आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः। प्रासैः पाशैश्च विततैरसंयुक्तैश्च कण्टकैः॥
Verse 140176
शोभितं त्रासनीयैश्च तोमरैः सपरश्वधैः । उद्यतं द्विषतां हेतोर्द्वितीयमिव मंदरम्
शोभितं त्रासनीयैश्च तोमरैः सपरश्वधैः। उद्यतं द्विषतां हेतोर्द्वितीयमिव मन्दरम्॥
Verse 140177
युक्तं खरसहस्रेण सोऽध्यारोहद्रथोत्तमम् । विरोचनस्तु संक्रुद्धो गदापाणिरवस्थितः
खरसहस्रयुक्तं रथोत्तमं स समारुह्य स्थितवान्। विरोचनस्तु संक्रुद्धो गदापाणिरुद्यतः समतिष्ठत्॥
Verse 140178
प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्तशृंग इवाचलः । युक्तं हयसहस्रेण हयग्रीवस्तु दानवः
तस्य सैन्यस्य प्रमुखे दीप्तशृङ्ग इवाचलः। हयग्रीवो दानवोऽपि हयसहस्रयुक्तः स्थितः॥
Verse 140179
व्यूहितं दानवव्यूहं परिचक्राम वीर्यवान् । विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुंडलभूषणः
व्यूहितं दानवव्यूहं वीर्यवान् स परिचक्राम। विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुण्डलभूषणः॥
Verse 140180
स्यंदनं वाहयामास परानीकस्य मर्दनः । व्यायतं किष्कुसाहस्रं धनुर्विस्फारयन्महत्
स्यन्दनं वाहयामास परानीकस्य मर्दनः। व्यायतं किष्कुसाहस्रं महद्धनुर्विस्फारयन्॥
Verse 140181
स चाहवमुखे तस्थौ सप्ररोह इवाचलः । खरस्तु विष्किरिन्क्रोधान्नेत्राभ्यां रोपजं जलम्
स चाहवमुखे तस्थौ सप्ररोह इवाचलः। खरस्तु क्रोधं विकिरन् नेत्राभ्यां रागजं जलम्॥
Verse 140182
स्फुरद्दंतौष्ठनयनः संग्रामं सोभ्यकांक्षत । त्वष्टा त्वष्टादशहयं यानमास्थाय दानवः
स्फुरद्दन्तौष्ठनयनः स दानवः संग्रामं समभिकाङ्क्षत्। त्वष्टा तु अष्टादशहययुक्तं रथं समारुह्य प्रस्थितवान्॥
Verse 140183
दिव्यव्यूहप्रतीकाशा युद्धायाभिमुखः स्थितः । अरिष्टो बलिपुत्रश्च वरिष्ठो दुर्धरायुधः
दिव्यव्यूहप्रतीकाशो युद्धायाभिमुखः स्थितः। अरिष्टो बलिपुत्रश्च वरिष्ठो दुर्धरायुधः॥
Verse 140184
युद्धायाभिमुखस्तस्थौ धराधरविकंपनः । किशोरस्त्वतिसंहर्षात्किशोर इव चोदितः
युद्धायाभिमुखस्तस्थौ धराधरविकम्पनः। किशोरस्त्वतिसंहर्षात् किशोर इव चोदितः॥
Verse 140185
अभवद्दैत्यमध्ये स ग्रहमध्ये यथा रविः । लंबस्तु नवमेघाभः प्रलंबांबरभूषणः
अभवद्दैत्यमध्ये स ग्रहमध्ये यथा रविः। लंबस्तु नवमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः॥
Verse 140186
दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान् । वसुंधराभस्तदनु दशनौष्ठेक्षणायुधः
दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान्। वसुन्धराभस्तदनु दशनौष्ठेक्षणायुधः॥
Verse 140187
हसंस्तिष्ठति दैत्यानाम्मध्ये क्रूर महाग्रहः । अन्ये हयगतास्तत्र मत्तेभेंद्रगताः परे
हसन् क्रूरो महाग्राहो दैत्यानां मध्ये तस्थिवान्। तत्र केचिद् हयारूढाः, परे मत्तगजेन्द्रगाः॥
Verse 140188
सिंहव्याघ्रगताश्चान्ये वराहर्क्षेषु चापरे । केचित्खरोष्ट्रयातारः केचित्तोयदवाहनाः
केचिद् सिंहव्याघ्रगता, वराहर्क्षेषु चापरे। केचित् खरोष्ट्रयातारः, केचित् तोयदवाहनाः॥
Verse 140189
पत्तयश्चापरे दैत्या भीषणा विकृताननाः । एकपादास्त्वपादाश्च ननृतुर्युद्धकांक्षिणः
पत्तयश्चापरे दैत्या भीषणाः विकृताननाः। एकपादास्त्वपादाश्च ननृतुर् युद्धकाङ्क्षिणः॥
Verse 140190
आस्फोटयंतो बहवः स्वनंतश्च तथापरे । दृप्तशार्दूलनिर्घोषा नेदुर्दानवपुङ्गवाः
आस्फोटयन्तो बहवः स्वनन्तश्च तथापरे। दृप्तशार्दूलनिर्घोषा नेदुर्दानवपुङ्गवाः॥
Verse 140191
ते गदापरिघैर्घोरैः शिलामुद्गरपाणयः । बाहुभिः परिघाकारैस्तर्जयंति स्म देवताः
ते गदापरिघैर्घोरैः शिलामुद्गरपाणयः। बाहुभिः परिघाकारैस्तर्जयन्ति स्म देवताः॥
Verse 140192
प्रासैः खड्गैश्च पाशैश्च तोमरांकुशपट्टिशैः । चिक्रीडुस्ते शतघ्नीभिः शतधारैश्च मुद्गरैः
प्रासैः खड्गैश्च पाशैश्च तोमराङ्कुशपट्टिशैः । शतघ्नीभिः शतधारमुद्गरैश्च ते रणक्रीडां चक्रुः ॥
Verse 140193
खड्गशैलैश्च शैलैश्च परिघैश्चोद्यतायुधैः । युक्तं बलाहकगणैः सर्वतः संवृतं नभः
खड्गशैलैः शिलाभिश्च परिघैश्चोद्यतायुधैः । बलाहकगणैः पूर्णं सर्वतः संवृतं नभः ॥
Verse 140194
एवं तद्दानवं सैन्यं सर्वसत्वमदोत्कटम् । देवताभिमुखं तस्थौ मेघानीकमिवोदितम्
एवं तद्दानवं सैन्यं स्वबलमददुर्धरम् । देवताभिमुखं तस्थौ मेघानीकमिवोदितम् ॥
Verse 140195
रेजे च तद्दैत्यसहस्रगाढं वाय्वग्निशैलांबुदतोयकल्पम् । बलं बलौघाकुलमभ्युदीर्णं युयुत्सयोन्मत्तमिवा बभासे
रेजे तद्दैत्यसहस्रगाढं वाय्वग्निशैलाम्बुदतोयकल्पम् । बलं बलौघाकुलमभ्युदीर्णं युयुत्सयोन्मत्तमिवाबभासे ॥
Verse 140196
श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तारः कुरुनंदन । सुराणामपि सैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं शृणु
श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तारः कुरुनन्दन । इदानीं सुरसैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं शृणु ॥