Adhyaya 28
Rite of Tree Consecration and the Merit of Planting Sacred Trees
भीष्मः वृक्षारोपण-प्रतिष्ठायाः सम्यक् पूर्णं विधिं पप्रच्छ। पुलस्त्यः तस्मै क्रमबद्धं विधानं कथयति—याज्ञिकसामग्री-संभारः, ब्राह्मणपूजनं, वृक्षालङ्कारः, नैवेद्य-धूप-दीपोपहार-व्यवस्था, धान्यपूर्णकलश-स्थापनं, लोकपालपूजनं, अधिवासः, वेदमन्त्रैः अभिषेकः तथा वरुणसम्बद्धैः जलकर्मभिः शुद्धिः; ततः होमः, दक्षिणा, चतुर्थदिने महोत्सवश्च। अनन्तरं फलश्रुतिः—अस्य श्रवण-पठनयोः महत् पुण्यं, स्वर्गप्राप्तिः, मोक्षाभिमुखं फलम्; अपुत्रस्य च वृक्षाः पुत्रत्व-प्रतीकाः इति प्रतिपाद्यते। अश्वत्थ-पलाश-खदिर-निम्बादि-वृक्षेषु जातिविशेषफलानि, देवतानिवास-सम्बन्धाश्च निर्दिश्यन्ते; नामानिर्दिष्टोऽपि रोपितो वृक्षः पुण्यदः इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । पादपानां विधिं ब्रह्मन्यथावद्विस्तराद्वद । विधिना येन कर्त्तव्यं पादपारोपणं बुधैः
भीष्म उवाच— हे ब्रह्मन्, पादपानां विधिं यथावत् विस्तराद् वद; येन विधिना बुधैः पादपारोपणं कर्तव्यं तत् मे ब्रूहि।
Verse 2
ये च लोकाः स्मृता येषां तानिदानीं वदस्व मे । पुलस्त्य उवाच । पादपानां विधिं वक्ष्ये तथैवोद्यानभूमिषु
ये च लोकाः स्मृताः येषां, तान् इदानीं मे वदस्व। पुलस्त्य उवाच— पादपानां विधिं वक्ष्ये, तथैव उद्यानभूमिषु।
Verse 3
तटाकविधिवत्सर्वं समाप्य जगतीश्वर । ऋत्विङ्मंडपसंभारमाचार्यं चापि तद्विधं
जगतीश्वर, तटाकविधिवत् सर्वं समाप्य, ऋत्विङ्मण्डपसंभारान् आचार्यं च तद्विधमेव सम्यक् विन्यसेत्।
Verse 4
पूजयेद्ब्राह्मणांस्तद्वद्धेमवस्त्रानुलेपनैः । सर्वौषध्युदकैः सिक्तान्दध्यक्षतविभूषितान्
तथैव ब्राह्मणान् पूजयेत् हेमवस्त्रानुलेपनैः। सर्वौषध्युदकैः सिक्तान् दध्यक्षतविभूषितान्॥
Verse 5
वृक्षान्माल्यैरलंकृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् । सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनं
वृक्षान् माल्यैरलंकृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत्। सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम्॥
Verse 6
अंजनं चापि दातव्यं तद्वद्धेमशलाकया । फलानि सप्त चाष्टौ वा कालधौतानि कारयेत्
अंजनं चापि दातव्यं तद्वद्धेमशलाकया। फलानि सप्त चाष्टौ वा कालधौतानि कारयेत्॥
Verse 7
प्रत्येकं सर्ववृक्षाणां वेद्यांतान्यधिवासयेत् । धूपोत्र गुग्गुलुः श्रेष्ठस्ताम्रपात्रेष्वधिष्ठितान्
प्रत्येकं सर्ववृक्षाणां वेद्यांतान्यधिवासयेत्। धूपोत्र गुग्गुलुः श्रेष्ठस्ताम्रपात्रेष्वधिष्ठितान्॥
Verse 8
सप्तधान्यस्थितान्कृत्वा वस्त्रगंधानुलेपनैः । कुंभान्सर्वेषु वृक्षेषु स्थापयित्वावनीश्वर
सप्तधान्यस्थितान् कृत्वा वस्त्रगन्धानुलेपनैः। कुंभान् सर्वेषु वृक्षेषु स्थापयित्वावनीश्वर॥
Verse 9
पूजयित्वा दिनांते च कृत्वा बलिनिवेदनम् । यथावल्लोकपालानामिंद्रादीनां विधानतः
दिनान्ते पूजनं कृत्वा बलिनिवेदनं च विधाय, विधानतः इन्द्रादीनां लोकपालानां यथावत् पूजनं कुर्यात्।
Verse 10
वनस्पतेरधिवास एवं कार्यो द्विजातिभिः । ततः शुक्लांबरधरान्सौवर्णकृतमेखलान्
एवं द्विजातिभिः वनस्पतेरधिवासः कार्यः; ततः शुक्लाम्बरधरान् सौवर्णकृतमेखलान् समुपस्थापयेत्।
Verse 11
सकांस्यदोहां सौवर्णशृंगाभ्यामतिशालिनीं । पयस्विनीं वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गामुदङ्मुखीम्
सकांस्यदोहां सौवर्णशृङ्गाभ्यामतिशालिनीं पयस्विनीं गां वृक्षमध्यादुदङ्मुखीं उत्सृजेत्।
Verse 12
ततोभिषेकमंत्रेण वाद्यमंगलगीतकैः । ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वारुणैरभितस्तदा
ततोऽभिषेकमन्त्रेण वाद्यमङ्गलगীতकैः, ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्च वारुणैः कर्मभिः सह, तदा सर्वतोऽभिषेकं चक्रुः।
Verse 13
तैरेव कुंभैः स्नपनं कुर्युर्ब्राह्मणपुंगवाः । स्नातः शुक्लांबरधरो यजमानोभिपूजयेत्
तैरेव कुम्भैः स्नपनं कुर्युः ब्राह्मणपुङ्गवाः; स्नातः शुक्लाम्बरधरो यजमानोऽभिपूजयेत्।
Verse 14
गोभिर्विभवतः सर्वानृत्विजः ससमाहितान् । हेमसूत्रैः सकटकैरंगुलीयैः पवित्रकैः
गोभिर्विभवैश्चान्यैः सर्वानृत्विजः ससमाहितान् । हेमसूत्रैः कटकैरङ्गुलीयैः पवित्रकैश्च सम्यगर्चयामास ॥
Verse 15
वासोभिः शयनीयैश्च तथोपस्करपादुकैः । क्षीराभिषेचनं कुर्याद्यावद्दिनचतुष्टयम्
वासोभिः शयनीयैश्च तथोपस्करपादुकैः । क्षीराभिषेचनं कुर्याद्यावद्दिनचतुष्टयम् ॥
Verse 16
होमश्च सर्पिषा कार्यो यवैः कृष्णतिलैरपि । पलाशसमिधः शस्ताश्चतुर्थेऽह्नि तथोत्सवः
होमश्च सर्पिषा कार्यो यवैः कृष्णतिलैरपि । पलाशसमिधः शस्ताश्चतुर्थेऽह्नि तथोत्सवः ॥
Verse 17
दक्षिणा च पुनस्तद्वद्देया तत्रापि शक्तितः । यद्यदिष्टतमं किचित्तत्तद्दद्यादमत्सरी
दक्षिणा च पुनस्तद्वद्देया तत्रापि शक्तितः । यद्यदिष्टतमं किञ्चित्तत्तद्दद्यादमत्सरी ॥
Verse 18
आचार्ये द्विगुणं दत्त्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् । अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वृक्षोत्सवं बुधः
आचार्ये द्विगुणं दत्त्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् । अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वृक्षोत्सवं बुधः ॥
Verse 19
सर्वान्कामानवाप्नोति पदं चानन्तमश्नुते । यश्चैवमपि राजेन्द्र वृक्षं संस्थापयेद्बुधः
सर्वान् कामान् अवाप्नोति पदं चानन्तम् अश्नुते। एवंविधं वृक्षं यः संस्थापयेत्, स बुद्धोऽपि राजेन्द्र तान् फलान्यवाप्नुयात्॥
Verse 20
सोपि स्वर्गे वसेद्राजन्यावदिंद्रायुतत्रयम् । भूतान्भव्यांश्च मनुजांस्तारयेद्रोमसंमितान्
सोपि स्वर्गे वसेद् राजन् यावदिन्द्रायुतत्रयम्। भूतान् भव्यांश्च मनुजान् तारयेद् रोमसंमितान्॥
Verse 21
परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् । य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि मानवः
परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम्। य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि मानवः॥
Verse 22
सोपि संपूज्यते देवैर्ब्रह्मलोके महीयते । अपुत्रस्य च पुत्रित्वं पादपा एव कुर्वते
सोपि संपूज्यते देवैर्ब्रह्मलोके महीयते। अपुत्रस्य च पुत्रित्वं पादपा एव कुर्वते॥
Verse 23
तीर्थेषु पिंडदानादीन्रोपकाणां ददंति ते । यत्नेनापि च राजेंद्र अश्वत्थारोपणं कुरु
तीर्थेषु पिण्डदानादीन् रोपकाणां ददन्ति ते। यत्नेनापि च राजेन्द्र अश्वत्थारोपणं कुरु॥
Verse 24
स ते पुत्रसहस्रस्य कृत्यमेकः करिष्यति । धनी चाश्वत्थवृक्षेण अशोकः शोकनाशनः
सहस्रपुत्रेषु तवैक एव तत्कृत्यं साधयिष्यति। स च धनवान् भविष्यति; अश्वत्थवृक्षसमीपे ‘अशोक’ इति शोकनाशनः स्यात्॥
Verse 25
प्लक्षो यज्ञप्रदः प्रोक्तः क्षीरी चायुःप्रदः स्मृतः । जंबुकी कन्यकादात्री भार्यादा दाडिमी तथा
प्लक्षो यज्ञफलप्रद इति प्रोक्तः, क्षीरी चायुःप्रदः स्मृतः। जंबुकी कन्यकादात्री, दाडिमी च तथा भार्याप्रदा॥
Verse 26
अश्वत्थो रोगनाशाय पलाशो ब्रह्मदस्तथा । प्रेतत्वं जायते पुंसो रोपयेद्यो विभीतकम्
अश्वत्थरोपणं रोगनाशाय, पलाशोऽपि ब्रह्मप्रसादप्रदः स्मृतः। विभीतकं यो रोपयेत्, तस्य पुंसः प्रेतत्वं जायते॥
Verse 27
अंकोले कुलवृद्धिस्तु खादिरेणाप्यरोगिता । निंबप्ररोहकाणां तु नित्यं तुष्येद्दिवाकरः
अंकोलेन कुलवृद्धिः स्यात्, खादिरेणाप्यरोगिता। निंबप्ररोहकाणां तु नित्यं तुष्येद्दिवाकरः॥
Verse 28
श्रीवृक्षे शंकरो देवः पाटलायां तु पार्वती । शिंशपायामप्सरसः कुंदे गंधर्वसत्तमाः
श्रीवृक्षे शंकरो देवः, पाटलायां तु पार्वती। शिंशपायामप्सरसः, कुंदे गंधर्वसत्तमाः॥
Verse 29
तिंतिडीके दासवर्गा वंजुले दस्यवस्तथा । पुण्यप्रदः श्रीप्रदश्च चंदनः पनसस्तथा
तिंतिडीकदेशे दासवर्गाः सन्ति, वंजुले च तथैव दस्यवः। तत्र पुण्यप्रदाः श्रीप्रदाश्च वृक्षाः—चन्दनः पनसश्चापि।
Verse 30
सौभाग्यदश्चंपकश्च करीरः पारदारिकः । अपत्यनाशकस्तालो बकुलः कुलवर्द्धनः
चम्पकः सौभाग्यदः, करीरः परदारसम्बन्धकः। तालोऽपत्यनाशकः, बकुलः कुलवर्द्धनः स्मृतः।
Verse 31
बहुभार्या नारिकेला द्राक्षा सर्वांगसुंदरी । रतिप्रदा तथा कोली केतकी शत्रुनाशिनी
बहुभार्या, नारिकेलः, द्राक्षा, सर्वाङ्गसुन्दरी, रतिप्रदा तथा कोली; केतकी च शत्रुनाशिनी इति (वृक्षलताः) कीर्तिताः।
Verse 32
एवमादि नगाश्चान्ये ये नोक्तास्तेपि दायकाः । प्रतिष्ठां ते गमिष्यंति यैस्तु वृक्षाः प्ररोपिताः
एवमादयः अन्येऽपि नगाः ये नोक्ताः, तेऽपि दायकाः। यैस्तु वृक्षाः प्ररोपिताः, ते प्रतिष्ठां गमिष्यन्ति।