Adhyaya 27

Verse 1

भीष्म उवाच । तटाकारामकूपेषु वापीषु नलिनीषु च । विधिं वदस्व मे ब्रह्मन्देवतायतनेषु च

भीष्म उवाच—ब्रह्मन्, तटाकेषु कूपेषु वापीषु नलिनीषु च, देवतायतनेषु च, मे विधिं वद।

Verse 2

के तत्र ऋत्विजो विप्रा वेदी वा कीदृशी भवेत् । दक्षिणाबलयः कालः स्थानमाचार्य एव च

तत्र ऋत्विजो विप्राः के? वेदी कीदृशी भवेत्? दक्षिणा-बलयः कालः स्थानं च, आचार्य एव च कः?

Verse 3

द्रव्याणि कानि शस्तानि सर्वमाचक्ष्व सुव्रत । पुलस्त्य उवाच । शृणु राजन्महाबाहो तटाकादिषु यो विधिः

सुव्रत, द्रव्याणि कानि शस्तानि सर्वमाचक्ष्व। पुलस्त्य उवाच—राजन् महाबाहो, तटाकादिषु यो विधिः, तं शृणु।

Verse 4

पुराणेष्वितिहासोयं पठ्यते राजसत्तम । प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लं संप्राप्ते चोत्तरायणे

राजसत्तम, पुराणेषु अयमितिहासः पठ्यते—यदा शुभः शुक्लपक्षः प्राप्तः, तथा चोत्तरायणस्य संप्राप्तिः जाता।

Verse 5

पुण्येह्नि विप्रैः कथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । अशुभैर्वर्जिते देशे तटाकस्य समीपतः

पुण्येह्नि विप्रैः कथिते ब्राह्मणवाचनं कृत्वा, अशुभैर्वर्जिते देशे तटाकस्य समीपतः (पाठः कार्यः)।

Verse 6

चतुर्हस्तां समां वेदीं चतुरश्रां चतुर्मुखीम् । तथा षोडशहस्तः स्यान्मंडपश्च चतुर्मुखः

चतुर्हस्तां समां वेदीं चतुरश्रां चतुर्मुखीं कुर्यात्; तथा षोडशहस्तप्रमाणो मण्डपश्च चतुर्मुखः स्यात्।

Verse 7

वेद्यास्तु परितो गर्तारत्निमात्रास्त्रिमेखलाः । नव सप्ताथ वा पंच ऋजुवक्त्रा नृपात्मज

नृपात्मज, वेद्याः परितो रत्निमात्राः गर्ताः त्रिमेखलाः स्युः; ते नव वा सप्त वा पञ्च, ऋजुवक्त्राः (भवेयुः)।

Verse 8

वितस्तिमात्रा योनिः स्यात्षट्सप्तांगुलि विस्तृता । गर्ताश्च हस्तमात्राः स्युस्त्रिपर्वोच्छ्रितमेखलाः

वितस्तिमात्रा योनिः स्यात्, षट्सप्ताङ्गुलिविस्तृता; गर्ताश्च हस्तमात्राः स्युः, मेखलाः त्रिपर्वोच्छ्रिताः।

Verse 9

सर्वतस्तु सवर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः । अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटशाखाकृतानि तु

सर्वतः समवर्णाः स्युः पताकाध्वजसमन्विताः। अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटशाखाभिरेव तु निर्मिताः॥

Verse 10

मंडपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत् । शुभास्तत्राष्टहोतारो द्वारपालास्तथाष्ट वै

मण्डपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत्। तत्र शुभा अष्ट होतारो द्वारपालाश्च अष्ट वै॥

Verse 11

अष्टौ तु जापकाः कार्या ब्राह्मणा वेदपारगाः । सर्वलक्षणसंपूर्णान्मंत्रज्ञान्विजितेंद्रियान्

अष्टौ तु जापकाः कार्याः ब्राह्मणा वेदपारगाः। सर्वलक्षणसम्पूर्णा मन्त्रज्ञा विजितेन्द्रियाः॥

Verse 12

कुलशीलसमायुक्तान्स्थापयेद्वै द्विजोत्तमान् । प्रतिगर्तेषु कलशा यज्ञोपकरणानि च

कुलशीलसमायुक्तान् स्थापयेद्वै द्विजोत्तमान्। प्रतिगर्तेषु कलशा यज्ञोपकरणानि च॥

Verse 13

व्यजने चासनं शुभ्रं ताम्रपात्रं सुविस्तरम् । ततस्त्वनेकवर्णास्युर्बलयः प्रतिदैवतम्

व्यजने चासनं शुभ्रं ताम्रपात्रं सुविस्तरम्। ततः त्वनेकवर्णाः स्युः बलयः प्रतिदैवतम्॥

Verse 14

आचार्यः प्रक्षिपेद्भूमावनुमंत्र्य विचक्षणः । अरत्निमात्रो यूपः स्यात्क्षीरवृक्षविनिर्मितः

अनुमन्त्र्य विचक्षण आचार्यः भूमौ यूपं प्रक्षिपेत्। अरत्निमात्रः यूपः स्यात् क्षीरवृक्षविनिर्मितः॥

Verse 15

यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता । हेमालंकारिणः कार्याः पंचविंशति ऋत्विजः

यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता। हेमालङ्कारिणः कार्याः पञ्चविंशति ऋत्विजः॥

Verse 16

कुंडलानि च हैमानि केयूरकटकानि च । तथांगुलिपवित्राणि वासांसि विविधानि च

कुण्डलानि च हैमानि केयूरकटकानि च। तथाङ्गुलिपवित्राणि वासांसि विविधानि च॥

Verse 17

दद्यात्समानि सर्वेषामाचार्ये द्विगुणं स्मृतम् । दद्याच्छयनसंयुक्तमात्मनश्चापि यत्प्रियम्

दद्यात् समानि सर्वेषाम् आचार्ये द्विगुणं स्मृतम्। दद्याच्छयनसंयुक्तम् आत्मनश्चापि यत्प्रियम्॥

Verse 18

सौवर्णौ कूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यडुण्डुभौ । ताम्रौ कुंभीरमंडूका वायसः शिंशुमारकः

सौवर्णौ कूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यडुण्डुभौ। ताम्रौ कुंभीरमण्डूका वायसः शिंशुमारकः॥

Verse 19

एवमासाद्य तत्सर्वमादावेव विशांपते । शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लंगंधानुलेपनः

एवं तत्सर्वमादावेव प्राप्य, विशांपते, स शुक्लमाल्याम्बरधरोऽभूत्, शुक्लगन्धैश्चानुलेपनैः सम्यगनुलिप्तः।

Verse 20

सर्वौषध्युदकैः सर्वैः स्नापितो वेदपारगैः । यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः

सर्वौषध्युदकैः सर्वैर्वेदपारगैः स्नापितः; यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितश्चाभवत्।

Verse 21

पश्चिमद्वारमासाद्य प्रविशेद्यागमंडपम् । ततो मंगलशब्देन भेरीणां निःस्वनेन च

पश्चिमद्वारमासाद्य यागमण्डपं प्रविशेत्; ततः मङ्गलशब्देन भेरीणां निःस्वनेन च।

Verse 22

रजसा मंडलं कुर्यात्पंचवर्णेन तत्त्ववित् । षोडशारं ततश्चक्रं पद्मगर्भं चतुर्मुखम्

तत्त्ववित् पञ्चवर्णेन रजसा मण्डलं कुर्यात्; ततः षोडशारं चक्रं पद्मगर्भं चतुर्मुखं च विन्यसेत्।

Verse 23

चतुरश्रं तु परितो वृत्तं मध्ये सुशोभनम् । वेद्याश्चोपरितः कृत्वा ग्रहान्लोकपतींस्ततः

परितश्चतुरश्रं कुर्यात्, मध्ये सुशोभनं वृत्तं च; वेद्याश्चोपरि कृत्वा ततः ग्रहान् लोकपतींश्च विन्यसेत्।

Verse 24

संन्यसेन्मंत्रतः सर्वान्प्रतिदिक्षु विचक्षणः । कलशं स्थापयेन्मध्ये वारुणं मंत्रमाश्रितम्

विचक्षणः साधकः मन्त्रतः सर्वान् द्रव्यादीन् प्रतिदिक्षु संन्यसेत् । मध्ये च कलशं स्थापयेत्, वारुणमन्त्रं समाश्रित्य ॥

Verse 25

ब्रह्माणं च शिवं विष्णुं तत्रैव स्थापयेद्बुधः । विनायकं च विन्यस्य कमलामंबिकां तथा

तत्रैव बुधः ब्रह्माणं शिवं विष्णुं च स्थापयेत् । विनायकं च विन्यस्य कमलामम्बिकां तथा ॥

Verse 26

शांत्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत्ततः । पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तमेवं कृत्वाधिवासनम्

शान्त्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं ततः न्यसेत् । एवं कृत्वाधिवासनं पुष्पभक्ष्यफलैर्युतम् ॥

Verse 27

कुंभांश्च रत्नगर्भांस्तान्वासोभिः परिवेष्टयेत् । पुष्पगंधैरलंकृत्य द्वारपालान्समंततः

रत्नगर्भान् तान् कुम्भान् वासोभिः परिवेष्टयेत् । पुष्पगन्धैरलङ्कृत्य द्वारपालान् समन्ततः ॥

Verse 28

यजद्ध्वमिति तान्ब्रूयादाचार्यमभिपूजयेत् । बह्वृचौ पूर्वतः स्थाप्यौ दक्षिणेन यजुर्विदौ

तान् ‘यजद्ध्वम्’ इति ब्रूयात्, आचार्यमभिपूजयेत् । बह्वृचः पूर्वतः स्थाप्याः, दक्षिणेन यजुर्विदः ॥

Verse 29

सामगौ पश्चिमे स्थाप्यावुत्तरेण अथर्वणौ । उदङ्मुखो दक्षिणतो यजमान उपाविशेत्

सामगौ पश्चिमे स्थाप्य, उत्तरदिशि चाथर्वणौ । यजमानः दक्षिणतः उपविश्य, उदङ्मुखो भवेत् ॥

Verse 30

यजध्वमिति तान्ब्रूयाद्याजकान्पुनरेव तान् । उत्कृष्टमंत्रजाप्येन तिष्ठध्वमिति जापकान्

याजकान् पुनरेव तान् ‘यजध्वम्’ इति ब्रूयात् । जापकान् च ‘उत्कृष्टमन्त्रजाप्येन तिष्ठध्वम्’ इति वदेत् ॥

Verse 31

एवमादिश्य तान्सर्वान्संधुक्ष्याग्निं समंत्रवित् । जुहुयादाहुतीर्मंत्रैराज्यं च समिधस्तथा

एवमादिश्य तान् सर्वान्, समन्त्रवित् अग्निं सन्धुक्ष्य । मन्त्रैः आहुतीः जुहुयात्, आज्यं समिधश्च तथैव ॥

Verse 32

ऋत्विग्भिश्चैव होतव्यं वारुणैरेव सर्वतः । ग्रहेभ्यो विधिवद्धुत्वा तथेंद्रायेश्वराय च

ऋत्विग्भिरेव होतव्यं, वारुणैः सर्वतः क्रियैः । ग्रहेभ्यो विधिवद्धुत्वा, तथैव इन्द्राय ईश्वराय च ॥

Verse 33

मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद्विश्वकर्मणे । शान्तिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं च मंगलम्

मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो, विधिवद् विश्वकर्मणे । शान्तिसूक्तं च रौद्रं च, पावमानं च मङ्गलम् ॥

Verse 34

जपेच्च पौरुषं सूक्तं पूर्वतो बह्वृचः पृथक् । शाक्रं रौद्रं च सौम्यं च कौश्मांडं जातवेदसम्

पूर्वं पौरुषं सूक्तं जपेत्; ततः पृथक् बह्वृचां सूक्तानि—शाक्रं रौद्रं सौम्यं कौश्माण्डं च जातवेदसम्।

Verse 35

सौरं सूक्तं जपेयुस्ते दक्षिणेन यजुर्विदः । वैराजं पौरुषं सूक्तं सौपर्णं रुद्रसंहितम्

दक्षिणयजुर्विदो ये, ते सौरं सूक्तं जपेयुः; तथा वैराजं पौरुषं सूक्तं सौपर्णं च रुद्रसंहिताम्।

Verse 36

शैशवं पंचनिधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च । वामदेव्यं बृहत्साम रौरवं च रथंतरम्

शैशवं पंचनिधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च; वामदेव्यं बृहत्साम रौरवं च रथंतरम्—एतानि सामरूपाणि।

Verse 37

गवां व्रतं विकीर्णं च रक्षोघ्नं च यमं तथा । गायेयुः सामगा राजन्पश्चिमद्वारमाश्रिताः

राजन्, पश्चिमद्वारमाश्रिताः सामगा गवां व्रतं विकीर्णं च रक्षोघ्नं यमं च गायेयुः।

Verse 38

आथर्वणाश्चोत्तरतः शांतिकं पौष्टिकं तथा । जपेयुर्मनसा देवमाश्रिता वरुणं प्रभुम्

आथर्वणाः उत्तरतः स्थित्वा शांतिकं पौष्टिकं च मनसा जपेयुः; प्रभुं वरुणं देवं शरणं प्राप्य।

Verse 39

पूर्वे द्युरभितो रात्रावेवं कृत्वाधिवासनम् । गजाश्वरथवल्मीक संगमाद्व्रजगोकुलात्

एवं रात्र्यन्तं यावत् प्रभातं पूर्वाधिवासनं कृत्वा, गजाश्वरथवल्मीक-संगमात्, व्रजगोकुलात् च प्रस्थिताः।

Verse 40

मृदमादाय कुंभेषु प्रक्षिपेदोषधीस्तथा । रोचनां च ससिद्धार्थां गंधान्गुग्गुलुमेव च

मृदं गृहीत्वा कुम्भेषु प्रक्षिपेत्; तथैवोषधीः, रोचनां ससिद्धार्थां, गन्धान् च गुग्गुलुमेव च निक्षिपेत्।

Verse 41

स्नापनं तस्य कर्त्तव्यं पंचगव्यसमन्वितं । पूर्वं कर्तुर्महामंत्रैरेवं कृत्वा विधानतः

तस्य स्नापनं कर्तव्यं पञ्चगव्यसमन्वितम्। पूर्वं कर्तुः महामन्त्रैः कृत्वा, एवं विधानतः प्रवर्तेत्।

Verse 42

अतिवाह्य क्षपामेवं विधियुक्तेन कर्मणा । ततः प्रभाते विमले संजाते तु शतं गवां

एवं विधियुक्तेन कर्मणा क्षपामतिवाह्य, ततः विमले प्रभाते संजाते गवां शतं समभवत्।

Verse 43

ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यमष्टषष्ट्यथवा पुनः । पंचाशद्वाथ षट्त्रिंशत्पंचविंशति वा पुनः

ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यम्—अष्टषष्टिः अथवा पुनः; पञ्चाशत् वा, षट्त्रिंशत्, पञ्चविंशतिरपि वा पुनः।

Verse 44

ततश्चावसरप्राप्ते शुद्धे लग्ने सुशोभने । वेदशब्दैः सगंधर्वैर्वाद्यैश्च विविधैः पुनः

ततः शुभावसरप्राप्ते शुद्धे लग्ने सुशोभने । वेदघोषाः पुनरुत्थिताः सगन्धर्वैर्विविधवाद्यनिनादैश्च सह ॥

Verse 45

कनकालंकृतां कृत्वा जले गामवतारयेत् । सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशांपते

कनकाभरणैर्गां समलंकृत्य जलेऽवतारयेत् । सामगाय तु सा देया ब्राह्मणाय विशांपते ॥

Verse 46

पात्रीमादाय सौवर्णी पंचरत्नसमन्विताम् । ततो निक्षिप्य मकरान्मत्स्यादींश्चैव सर्वशः

सौवर्णीं पात्रीमादाय पञ्चरत्नसमन्विताम् । ततो निक्षिप्य मकरान् मत्स्यादींश्च सर्वशः ॥

Verse 47

धृतां चतुर्भिर्विप्रैश्च वेदवेदांगपारगैः । महानदीजलोपेतां दध्यक्षतविभूषिताम्

चतुर्भिर्विप्रैर्धृता सा वेदवेदाङ्गपारगैः । महानदीजलोपेता दध्यक्षतविभूषिता ॥

Verse 48

उत्तराभिमुखां न्युब्जां जलमध्ये तु कारयेत् । आथर्वणेन सुस्नातां पुनर्मायां तथैव च

उत्तराभिमुखां कृत्वा जलमध्ये तु न्युब्जां कारयेत् । आथर्वणेन सुस्नातां पुनर्मायां तथैव च ॥

Verse 49

आपोहिष्ठेति मंत्रेण क्षिप्त्वागत्य च मंडपं । पूजयित्वा सदस्यान्वै बलिं दद्यात्समंततः

“आपो हिष्ठा…” इत्यादिमन्त्रेण जलं प्रक्षिप्य, ततः मण्डपं गत्वा, सदस्यान् सम्यक् पूजयित्वा, समन्ततः विधिवद् बलिं दद्यात्।

Verse 50

पुनर्दिनानि होतव्यं चत्वारि राजसत्तम । चतुर्थीकर्म कर्त्तव्यं देयं तत्रापि शक्तितः

हे राजसत्तम, पुनश्च चत्वारि दिनानि होमः कर्तव्यः; चतुर्थे दिने चतुर्थीकर्म विधिवत् कर्तव्यं, तत्रापि शक्तितो दानं देयम्।

Verse 51

कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च । ऋत्विग्भ्यस्तु समं दद्यान्मंडपं विभजेत्पुनः

यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च कृत्वा, ऋत्विग्भ्यः समं दद्यात्; ततः पुनर्मण्डपं विभागं कुर्यात्।

Verse 52

हेमपात्रीं च शय्यां च विप्राय च निवेदयेत् । ततः सहस्रं विप्राणामथवाऽष्टशतं तथा

हेमपात्रीं शय्यां च विप्राय निवेदयेत्; ततः सहस्रं विप्राणाम्, अथवा अष्टशतं तथा (दानं कुर्यात्)।

Verse 53

भोजनीयं यथाशक्ति पंचाशद्वाथ विंशतिः । एवमेष पुराणेषु तटाकविधिरुच्यते

यथाशक्ति भोजनीयं पञ्चाशत् वा विंशतिः; एवमेव पुराणेषु तटाकविधिः उच्यते।

Verse 54

कूपवापीषु सर्वासु तथा पुष्करिणीषु च । एष एव विधिर्दृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च

कूपेषु वापीषु सर्वासु तथा पुष्करिणीषु च । एष एव विधिर्दृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च ॥

Verse 55

मंत्रतस्तु विशेषः स्यात्प्रासादोद्यानभूमिषु । अयं त्वशक्तावर्धेन विधिर्दृष्टः स्वयंभुवा

मन्त्रतस्तु विशेषः स्यात् प्रासादोद्यानभूमिषु । अयं त्वशक्तावर्धेन विधिर्दृष्टः स्वयंभुवा ॥

Verse 56

स्वल्पेष्वेकाग्निवत्कार्यो वित्तशाठ्यविवर्जितैः । प्रावृट्काले स्थितं तोयमग्निष्टोमसमं स्मृतम्

स्वल्पेष्वेकाग्निवत्कार्यो वित्तशाठ्यविवर्जितैः । प्रावृट्काले स्थितं तोयमग्निष्टोमसमं स्मृतम् ॥

Verse 57

शरत्कालस्थितं यत्स्यात्तदुक्तफलदायकम् । वाजपेयातिरात्राभ्यां हेमंते शिशिरे स्थितम्

शरत्कालस्थितं यत्स्यात् तदुक्तफलदायकम् । वाजपेयातिरात्राभ्यां हेमंते शिशिरे स्थितम् ॥

Verse 58

अश्वमेधसमं प्राहुर्वसंतसमये स्थितम् । ग्रीष्मेपि यत्स्थितं तोयं राजसूयाद्विशिष्यते

अश्वमेधसमं प्राहुर्वसंतसमये स्थितम् । ग्रीष्मेपि यत्स्थितं तोयं राजसूयाद्विशिष्यते ॥

Verse 59

एतान्महाराज विशेषधर्मान्करोति चोर्व्यामतिशुद्धबुद्धिः । स याति ब्रह्मालयमेव शुद्धः कल्पाननेकान्दिवि मोदते च

एतान् महाराज विशेषधर्मान् उर्व्याम् अतिशुद्धबुद्धिः यः करोति, स स्वयम् शुद्धः सन् ब्रह्मालयमेव याति, दिवि चानेककल्पान् मोदते।

Verse 60

अनेकलोकान्विचरन्स्वरादीन्भुक्त्वा परार्धद्वयमङ्गनाभिः । सहैव विष्णोः परमं पदं यत्प्राप्नोति तद्योगबलेन भूयः

स्वर्गादीन् अनेकलोकान् विचरन्, दिव्याङ्गनाभिः सह परार्धद्वयं भुक्त्वा, योगबलेन भूयः विष्णोः यत् परमं पदं तत् प्राप्नोति।